বিন্ধ্যা পৰ্বতমালা

বিন্ধ্যা পৰ্বতমালা ( বিন্ধ্যাচল নামেৰেও জনাজাত) হৈছে পশ্চিম-মধ্য ভাৰতৰ পৰ্বতমালা, পাহাৰ, উচ্চভূমি আৰু মালভূমিৰ ঢালৰ এক বিচ্ছিন্ন শৃংখল।

কাৰিকৰী দিশৰপৰা বিন্ধ্যা ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বতমালা। বিন্ধ্যাৰ সঠিক পৰিসৰ অস্পষ্টভাৱে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে আৰু ঐতিহাসিকভাৱে এই শব্দটোৱে মধ্য ভাৰতৰ কেইবাটাও সুকীয়া পৰ্বত ব্যৱস্থাক সামৰি লৈছিল, য'ত বৰ্তমান সাতপূৰা পৰ্বতমালা নামেৰে জনাজাত। আজি এই শব্দটোৱে মূলতঃ মধ্য প্ৰদেশৰ নৰ্মদা নদীৰ উত্তৰ দিশত আৰু মোটামুটিভাৱে সমান্তৰালভাৱে চলি থকা শিখৰ আৰু ইয়াৰ পাহাৰীয়া সম্প্ৰসাৰণক বুজায়। সংজ্ঞাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই পৰ্বতমালা পশ্চিমে গুজৰাট, উত্তৰত উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু বিহাৰ, আৰু পূবে ছত্তীসগঢ়লৈকে বিস্তৃত। ভিন্ন উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ গড় উচ্চতাও ভিন্ন হয়।

ভাৰতীয় পৌৰাণিক কাহিনী আৰু ইতিহাসত বিন্ধ্যাপৰ্বতমালাৰ যথেষ্ট তাৎপৰ্য আছে। বহুতো প্ৰাচীন গ্ৰন্থত বিন্ধ্য পৰ্বতমালাক প্ৰাচীন ভাৰত-আৰ্য্য জনগোষ্ঠীৰ ৰাজ্য আৰ্যৱৰ্তৰ দক্ষিণ সীমা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যদিও আজিও বিন্ধ্য পৰ্বতৰ দক্ষিণে ভাৰত-আৰ্য্য ভাষা কোৱা হয়, তথাপি এই পৰ্বতমালাক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ মাজৰ পৰম্পৰাগত সীমা হিচাপে গণ্য কৰা হয়। বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ নামেৰে পূৰ্বৰ বিন্ধ্য প্ৰদেশৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল।

ব্যুৎপত্তি আৰু নাম

অমৰকোষৰ ধাৰাবাহিকৰ লেখকৰ মতে বিন্ধ্য শব্দটো সংস্কৃত শব্দ বৈন্ধ (বৈধ) শব্দৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে। এটা কিংবদন্তি অনুসৰি বিন্ধ্যা পৰ্বতমালে এসময়ত সূৰ্য্যৰ পথত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল, যাৰ ফলত ইহঁতৰ নাম পোৱা গৈছিল। ^১ ৰামায়ণত উল্লেখ আছে যে অহৰহ উদয় হৈ সূৰ্য্যৰ পথত বাধা দি থকা বিশাল বিন্ধ্য পৰ্বতটোৱে অগস্ত্যৰ কথা মানি উদয় হোৱা বন্ধ কৰি দিছিল। ^২ আন এটা তত্ত্ব অনুসৰি "বিন্ধ্যা" নামটোৰ অৰ্থ সংস্কৃতত "চিকাৰী" আৰু ই এই অঞ্চলত বাস কৰা জনজাতীয় চিকাৰী-সংগ্ৰাহকসকলক বুজাব পাৰে।

বিন্ধ্য পৰ্বতমালাক "বিন্ধ্যাচল" বা "বিন্ধ্যাচল" বুলিও কোৱা হয়; - প্ৰত্যয়ৰ অৰ্থ হ'ল আচল (সংস্কৃত) বা সঅচল (হিন্দী) পৰ্বত। মহাভাৰতত এই পৰ্বতমালাক বিন্ধ্যপদপৰ্বত বুলিও কোৱা হৈছিল। গ্ৰীক ভূগোলবিদ টলেমীয়ে এই পবতমালাক ভিণ্ডিয়া বা অইণ্ডিয়ান বুলি অভিহিত কৰে আৰু ইয়াক নামডোছ (নৰ্মডা) আৰু নানাগাউনা (তাপ্তী) নদীৰ উৎস বুলি বৰ্ণনা কৰে। কৌশিতাকি উপনিষদত উল্লেখ কৰা "দক্ষিণাপৰ্বত" ("দক্ষিণ পৰ্বত") বিন্ধ্যসকলৰ সৈতেও চিনাক্ত কৰা হৈছে।

উচ্চতা

বিভিন্ন উৎসৰ বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ গড় উচ্চতাৰ বিষয়ে বিভিন্ন মতামত আছে আৰু সেয়া বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ সংজ্ঞাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এম চি চতুৰ্বেদীয়ে গড় উচ্চতা ৩০০ মিটাৰ (৯৮০ ফুট) বুলি উল্লেখ কৰিছে। ^৩ প্ৰদীপ শৰ্মাই কৈছে যে বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ "সাধাৰণ উচ্চতা" ৩০০–৬৫০ মিটাৰ (৯৮০–২,১৩০ ফুট), আৰু ইয়াৰ ১২০০ কিলোমিটাৰ (৭৫০ মাইল) গতিপথত এই ৰেঞ্জ ৭০০ মিটাৰ (২,৩০০ ফুট)ৰ ওপৰলৈ খুব কমেইহে বৃদ্ধি পায়।

বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু হৈছে সদ্ভাৱনা শিখৰ ("সদিচ্ছা শৃংগ"), এই শৃংগটো সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা ৭৫২ মিটাৰ (২,৪৬৭ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত। কালুমাৰ শিখৰ বা কালুম্বে শিখৰ বুলিও জনা যায়, এই শিখৰ দামোহ জিলাৰ সিংগ্ৰামপুৰৰ ওচৰত, ভানৱাৰেৰ বা পান্না পাহাৰ নামেৰে জনাজাত অঞ্চলত অৱস্থিত। ^৪ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত বিন্ধ্যাৰ উল্লেখ থকা বিষয়ে অমৰকান্তক (১,০০০ মিটাৰ বা ৩,৩০০ ফুট) অন্যতম। কিন্তু আজি ইয়াক সাতপুৰাৰ সম্প্ৰসাৰণ বুলি গণ্য কৰা মাইকাল পৰ্বতমালাৰ অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়। ^৫

ঐতিহাসিক সংজ্ঞা

ইয়াৰ আগতে "বিন্ধ্যা" শব্দটো বহল অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াত ভাৰত-গংগা সমভূমি আৰু ডেক্কান মালভূমিৰ মাজৰ কেইবাটাও পৰ্বতমালা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। পুৰণি গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰা বিভিন্ন সংজ্ঞা অনুসৰি বিন্ধ্যা পৰ্বতমালাৰ বিস্তৃতি দক্ষিণে গোদাৱৰীৰপৰা উত্তৰে গংগালৈকে আছিল।^৬

কিছুমান পুৰাণত বিন্ধ্যা শব্দটোৱে বিশেষভাৱে নৰ্মদা আৰু তাপী নদীৰ মাজত অৱস্থিত পৰ্বতমালাক বুজায়।^৭৮ অৰ্থাৎ বৰ্তমান সাতপূৰা পৰ্বতমালা নামেৰে জনাজাত। বৰাহ পুৰাণত সাতপূৰা পৰ্বতমালাৰ বাবে "বিন্ধ্য-পদ" ("বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ ভৰি") নাম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

কেইবাখনো প্ৰাচীন ভাৰতীয় গ্ৰন্থ আৰু শিলালিপিত (যেনে গৌতমীপুত্ৰ সতকৰ্ণীৰ নাচিক প্ৰশাস্তি) মধ্য ভাৰতৰ তিনিটা পৰ্বতমালাৰ উল্লেখ আছে: বিন্ধ্য (বা "প্ৰকৃত বিন্ধ্য"), ঋষ্য (ঋষ্ৱত বা ঋষ্যও), আৰু পাৰিয়াত্ৰ (বা পৰিপাত্ৰ)। এই তিনিটা পৰ্বতমালাৰ ভাৰতবৰ্ষৰ সাতটা কুল পাৰ্বত ("কুলা পাৰ্বত")ত অন্তৰ্ভুক্ত। বিভিন্ন গ্ৰন্থত পৰস্পৰ বিৰোধী বৰ্ণনাৰ বাবে এই তিনিটা পৰিসৰৰ সঠিক চিনাক্তকৰণ কঠিন। যেনে, কুৰ্মা, মৎস্য, ব্ৰহ্ম পুৰাণত বিন্ধ্যক তাপ্তীৰ উৎস বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; আনহাতে বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্ম পুৰাণত ইয়াৰ উৎস হিচাপে ঋষ্যৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। ^৯ কিছুমান গ্ৰন্থত মধ্য ভাৰতৰ সকলো পাহাৰৰ বাবে বিন্ধ্য শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

বাল্মীকি ৰামায়ণৰ এটা অংশত বিন্ধ্যসকলক কিষ্কিন্ধাৰ দক্ষিণে অৱস্থিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে (ৰামায়ণ চতুৰ্থ-৪৬.১৭), যিটো বৰ্তমানৰ কৰ্ণাটকৰ এটা অংশৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰপৰা এইটোও বুজা যায় যে বিন্ধ্যসকলৰ ঠিক দক্ষিণে সাগৰখন আছিল আৰু এই সাগৰৰ সিপাৰে লংকা আছিল। বহু পণ্ডিতে এই অমিলৰ বিষয়ে বিভিন্ন ধৰণে বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছে। এটা তত্ত্ব অনুসৰি ৰামায়ণ ৰচনাৰ সময়ত "বিন্ধ্যা" শব্দটোৱে ভাৰত-আৰ্য্য অঞ্চলৰ দক্ষিণে অৱস্থিত কেইবাটাও পৰ্বতমালাক সামৰি লৈছিল। আন আন পণ্ডিত যেনে ফ্ৰেডেৰিক ইডেন পাৰ্গিটাৰৰ মতে দক্ষিণ ভাৰতত একে নামৰ আন এটা পৰ্বতমালা আছিল। মাধৱ বিনায়ক কিবেই লংকাক মধ্য ভাৰতত স্থান দিছে। মৌখৰী শাসক অনন্তবৰ্মনৰ বাৰাবৰ গুহাৰ শিলালিপিত বিহাৰৰ নাগাৰ্জুনী পাহাৰ বিন্ধ্যৰ অংশ বুলি উল্লেখ আছে।

নদীসমূহ

গংগা-যমুনা ব্যৱস্থাৰ কেইবাখনো উপনৈ বিন্ধ্যাৰপৰাই উৎপত্তি হৈছ। ইয়াৰ ভিতৰত চম্বল, বেতোৱা, ধচন, সুনাৰ, কেন, তামছা, কালি সিন্ধ, আৰু পাৰ্বতী আদি। বিন্ধ্যৰ উত্তৰ ঢাল এই নদীৰদ্বাৰা পানী নিষ্কাশন কৰা হয়।

নৰ্মদা আৰু সোণ নদীয়ে বিন্ধ্যৰ দক্ষিণ ঢালৰ পানী নিষ্কাশন কৰে। দুয়োখন নদীৰ উৎপত্তি মাইকাল পাহাৰত, যিবোৰ বৰ্তমান সাতপুৰাৰ সম্প্ৰসাৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়, যদিও বহুতো পুৰণি গ্ৰন্থত ইয়াক বিন্ধ্য বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে।