বালি সাহিত্য

বালি সাহিত্য হ’ল ইণ্ডোনেছিয়াৰ বালি, ইণ্ডোনেছিয়াত কথা পতা বালি ভাষাৰ লোকসমূহৰ মৌখিক আৰু লিখিত সাহিত্য। ইয়াক সাধাৰণতে দুটা যুগত ভাগ কৰা হয়: পূৰ্ব বা পৰম্পৰাগত; আৰু আনয়াৰ বা আধুনিক।

যুগবিভাজন

বালি সাহিত্যৰ দুটা প্ৰধান স্বীকৃত যুগ আছে — ‘‘পূৰ্ব’’ (প্ৰাচীন/পৰম্পৰাগত সাহিত্য) আৰু ‘‘আনয়াৰ’’ (আধুনিক সাহিত্য)।^১ যদিও বহুতো প্ৰাচীন জাভা সাহিত্যৰ গ্ৰন্থ বালি সমাজত ব্যৱহৃত, সেইসকল গ্ৰন্থ বালি সাহিত্যৰ মূলধাৰাৰ অংশ বুলি গণ্য কৰা নহয়।^২

পূৰ্ব

বালি সাহিত্যৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন প্ৰমাণ নৱম শতিকাৰ ৱৰ্মাদেৱ বংশৰ কালৰ; সেই সময়ৰ ‘‘পৰ্বৱয়াং’’ শব্দৰ উল্লেখ (এটা ওয়ায়াং নাট্যৰূপ)-এ সেই সময়ত বালিত নাট্যকলাৰ উপস্থিতিৰ প্ৰমাণ দিয়ে।^৩ উইন্ধু সাঁচায়াই সূচায় যে, সেই সময়ত লিখিত সাহিত্য থাকিবও পাৰে, কিন্তু অদীৰ্ঘস্থায়ী ধৰণৰ মাধ্যমত লিখা হোৱাত সেইসকল এতিয়া নোহোৱা হৈ গৈছে।^৪

জাভা সাহিত্য, যেনে ৰাজা ম্পু শিন্দোক (শাসনকাল: ৯২৯–৯৪৭)ৰ সময়ৰ বৌদ্ধ গ্ৰন্থ ‘‘ছাং হিয়াং কামাহায়নিকন’’, মাতাৰাম ৰাজ্যৰ পতনৰ আগমুহূৰ্ততে বালিলৈ আহিল। পিছত বালিৰ ৰাজপুত্ৰ এইৰলাংগা জাভালৈ গৈ ৰজা হোৱাৰ পিছত বালি ভাষাৰ সাহিত্য দ্ৰুতগতিত বিকশিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াত জাভাৰ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন-প্ৰৱণ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰো গভীৰ প্ৰভাৱ পৰে।^৫

বাহিৰৰ প্ৰভাৱৰ পিছত তালপাতৰ পাণ্ডুলিপিত লিখা প্ৰচলিত হ’ব লাগিল। প্ৰামাণ্যকৰ ন্যোমান কঞ্জেঙে গেডোং কিৰ্তীয়া পাঠাগাৰত সংৰক্ষিত ছয়প্ৰকাৰৰ তালপাতৰ পুঁথিৰ কথা পোহৰলৈ আহিছে,^৬ সেয়া হ'ল বেদ, অন্য ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ, ‘‘ৱৰিগা’’, ইতিহাস-কাব্য, বাবাদ আৰু তান্ত্ৰিক গ্ৰন্থ। পিছত এই তালিকাত সপ্তম শ্ৰেণী ‘‘কলা-সাহিত্যকেন্দ্ৰিক গ্ৰন্থ’’ সংযোজিত হয়।^৭ আইবিজি আগাস্তিয়াই পাঁচটা প্ৰধান শ্ৰেণী উল্লেখ কৰে — ধৰ্ম-নৈতিক গ্ৰন্থ, সাহিত্যকৰ্ম, ঐতিহাসিক আৰু পৌৰাণিক গ্ৰন্থ, চিকিৎসা-বিষয়ক পুস্তক, আৰু জ্যোতিষ-স্থাপত্য আদি জ্ঞানমূলক গ্ৰন্থ।^৮

পৰম্পৰাগত বালি সাহিত্যৰ শীৰ্ষবিন্দু ষষ্ঠদশ শতিকাৰ গেলগেল বংশৰ সময়ত দেখা গৈছিল।^৯ ঔপনিৱেশিক যুগত ইয়াৰ গতি মন্থৰ হ’লেও বিকাশ অব্যাহত থাকিল। লেখকসকল ৰাজদৰবাৰৰ শিক্ষিত শ্ৰেণীৰ বাহিৰতো বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকৰপৰা আহিব ধৰিলে।^১০ আধুনিক সাহিত্য উদ্ভৱ হোৱাৰ পিছতো পৰম্পৰাগত ধাৰাৰ সৃষ্টি আৰু প্ৰকাশনা অব্যাহত থাকিল।^১১

আনয়াৰ

১৯০৬ চনত ডাচসকলৰ দ্বীপখনৰ সম্পূৰ্ণ অধিকাৰস্থাপন কৰাৰ পিছত ১৯০৮ চনৰপৰাই বালিত ডাচ চৰকাৰে পশ্চিমা প্ৰণালীৰ বিদ্যালয় স্থাপন কৰিলে।^১২ এই বিদ্যালয়সমূহৰ জৰিয়তে বালি শিক্ষাৰ্থীবোৰ উপন্যাস, গল্প, কবিতা আৰু নাটকৰ পশ্চিমা ৰূপ অধ্যয়ন কৰিবলৈ লয়; ^১৩ আৰু আধুনিক বালি সাহিত্যৰ জন্ম হয়।^১৪

১৯১৩ চনত আই মেড পাচেকৰ ‘‘বালিয়ান’’ আৰু ১৯২৫ চনত মাছ নীতিশাস্ত্ৰৰ ‘‘ল'বা’’ আৰু ‘‘আনাক ৰিৰিহ’’ নামৰ বালি-ভাষাৰ কিছুমান গল্প প্ৰকাশ পায়। সাধাৰণতে আধুনিক যুগ ১৯৩১ চনৰ আই ৱায়ান গোবিয়াৰ উপন্যাস ‘‘নেময়ে কৰ্ম’’ প্ৰকাশৰ লগে আৰম্ভ বুলি ধৰা হয় — ই বালি ভাষাৰ প্ৰথম উপন্যাস আছিল।^১৫১৬ ইয়াক ভিত্তি ধৰা হয় কাৰণ উপন্যাসখন পাঠকে সহজে লাভ কৰিব পৰা হৈছিল।^১৭

১৯৩১ চনৰ পৰা ১৯৫৯ চনলৈকে সময়ছোৱাত আধুনিক বালি সাহিত্যৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থ প্ৰকাশিত হৈছিল। তাৰে ভিতৰত ১৯৩৫ চনৰ পৰা ১৯৩৯ চনলৈ ‘‘Djatajoe’’ত ধাৰাবাহিক ভাবে প্ৰকাশিত ‘‘Mlantjaran ka Sasak’’; আৰু ১৯৫৯ চনৰ মাৰ্চত ‘‘Medan Bahasa Basa Bali’’ত প্ৰকাশিত ‘‘বাসা বালি’’ নামৰ কবিতা সংকলন উল্লেখযোগ্য।^১৮ যদিও বালি লেখকে ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্যত মালয় আৰু পিছত ইণ্ডোনেচিয়ান ভাষাতো বহুমূল্য অবদান আগবঢ়াইছিল।^১৯

১৯৬৭ চনত বালি সাংস্কৃতিক বিভাগে গল্প-লিখন প্ৰতিযোগিতা আয়োজন কৰে, য’ত আধুনিক বালি গল্প পুনৰ প্ৰকাশিত হ’বলৈ ধৰে। আধুনিক কবিতা প্ৰথমবাৰ ১৯৬৮ চনত প্ৰকাশ পায়, সেয়া হ'ল বৰিছ পাষ্টাৰনাকৰ ‘‘ৱিণ্ড’’ কবিতাৰ মই কেতুত ছুৱিডজাৰ দ্বাৰা কৰা বালি অনুবাদ ‘‘Angkatan Bersenjata’’, যি সেই বছৰৰ ১৬ জুন তাৰিখে দৈনিক বাতৰি কাকতত প্ৰকাশ পায়। সেই বছৰেই ভাষা প্ৰতিষ্ঠান, চিংগাৰাজা শাখাৰ প্ৰতিযোগিতাত আধুনিক কবিতা, গল্প, নাটকৰ সৃষ্টি দেখা যায়।^২০

আধুনিক বালি সাহিত্য ক্ৰমে জনপ্ৰিয় হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৯৭৬ চনৰ পৰা ১৯৮০ চনলৈকে দৈনিক ‘‘বালি প'ষ্ট’’ ত স্থানীয় সাহিত্যৰ বিকাশ হৈছিল।^২১ ১৯৭৮ চনত ‘‘Mlantjaran ka Sasak’’ উপন্যাসৰূপে সংকলিত হয়। ১৯৮০ চনত ভাষা গৱেষণা কেন্দ্ৰ, চিংগাৰাজাৰ প্ৰতিযোগিতাৰ ফলস্বৰূপে নতুন বালি উপন্যাস প্ৰকাশিত হয়।^২২ এই সময়ত বালি ভাষাৰ নাটক ৰচনা হোৱা দেখা যায়।^২৩

১৯৯২ চনত বালি চৰকাৰে স্থানীয় বিধি ৩/১৯৯২ প্ৰণয়ন কৰে, যাৰ জৰিয়তে বালি ভাষা-সাহিত্য বিকাশ ব’ৰ্ড স্থাপিত হয়; ^২৪ যদিও ২০০৩ চনলৈও লেখকে নিজে খৰচ বহন কৰি প্ৰকাশনা কৰিব লাগিছিল।^২৫ ১৯৯৭ চনত বালি ভাষাৰ প্ৰথম জাৰ্ণেল ‘‘কুলকুল’’ দুটা সংখ্যাৰ বাবে প্ৰকাশিত হৈছিল।^২৬ ২০০৮ চনত তিনিগৰাকী মহিলা লেখিকা ক্ৰমে আনক আগ ছগুং মাছ ৰুচচিতাদেউই, আই গুষ্টি আয়ু পুতু মাহিন্দু দেৱী পূৰ্বাৰিনী আৰু নী কাদেক ৱিদিয়াছিহে উপন্যাস প্ৰকাশ কৰি বালি ভাষাৰ প্ৰথম মহিলা ঔপন্যাসিক হোৱাৰ গৌৰৱ অৰ্জন কৰিলে।^২৭ তথাপি বালি সাহিত্যৰ বিকাশ ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্য বা জাভা সাহিত্যতকৈ পিছপৰা।^২৮

শ্ৰেণীবিভাগ

পুৰ্ব সাহিত্যৰ বিভিন্ন উপ-শ্ৰেণীবিভাগ আছে। সাহিত্য সমালোচক আই গুষ্টি ঙুৰাহ বাগুচ আৰু আই কেটুট গিনাৰ্ছাৰ মতে ‘‘পুৰ্ব’’ সাহিত্য দুটা ৰূপত ভাগ হয় — ‘‘ছাতুৱা’’ (মৌখিক), য’ত লোককথা, লৌকিক কাহিনী, মন্ত্ৰ, ‘‘গেগেণ্ডিঙান’’ (শিশুৰ গান), ‘‘ৱেওংছালান’’ (সাঁথৰ) অন্তৰ্ভুক্ত; আৰু ‘‘চেছুৰাটান’’ বা লিখিত সাহিত্য।^২৯ আগাস্তিয়াই ভাষাৰ ব্যৱহাৰ অনুসৰি দুটা গভীৰ শ্ৰেণী দাঙি ধৰে — স্বাধীন গদ্য (লোককথা আদি), আৰু আবদ্ধ গদ্য (যেনে কাকাৱিন আৰু আন আনুষ্ঠানিক শৈলী)।^৩০

বিষয়-বস্তু

আধুনিক বালি সাহিত্যত ‘‘নেময়ে কৰ্ম’’ উপন্যাসে বাধ্যতামূলক বিবাহ আৰু দায়িত্ববোধৰ বিষয়বস্তু আলোচনা কৰে।^৩১ ১৯৬০ চনৰ শেষৰপৰাই পৰ্যটনৰ প্ৰভাৱত বালি দ্বীপৰ সৈতে পশ্চিমীয়া সম্বন্ধই প্ৰধান থীম হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। এইটো বিশ্ব পৰ্যটন প্ৰচাৰ, যেনে ১৯৭০ চনত নুছা দুয়া বিকাশৰ সৈতে মিলিছিল। যিমানেই পূৰ্ব-পশ্চিম সম্বন্ধ গঢ়ি উঠে, সিমানেই সংস্কৃতি, পৰিচয়, আৰু সামূহিক সাংস্কৃতিক চিন্তা-চেতনা আদিৰ থীমো বহুলভাৱে প্ৰচাৰিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰে।^৩২

ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্য

ইণ্ডোনেছিয়ান সাহিত্য (ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্য) সাধাৰণতে ১৯২০ চনৰ ‘‘Azab dan Sengsara’’ (‘‘দুখ আৰু যন্ত্ৰণাৰ কাহিনী’’), বাটাক লেখক মেৰাৰী ছিৰেগাৰৰ গ্ৰন্থৰ সৈতে আৰম্ভ হয় বুলি ধৰা হয়, যি ইণ্ডোনেছিয়াৰ স্বাধীনতাৰ ২৫ বছৰ আগতে প্ৰকাশিত হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় সাহিত্যৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত ছুমাত্ৰাৰ লেখকে প্ৰাধান্য দাঙি ধৰিছিল।^৩৩ তথাপি বালি লেখকে ইণ্ডোনেছিয়ান সাহিত্যত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছে। ১৯৩৫ চনত ‘‘নি ৰাৱিত’’ প্ৰকাশ কৰি আই গুষ্টি ন্যোমান পাণ্ডজী তিছনাই ইণ্ডোনেছিয়ান ভাষাত উপন্যাস লেখা প্ৰথম বালি লেখকসকলৰ অন্যতম।^৩৪

তথ্যসূত্ৰ

টোকাকিতাপৰ তালিকা

• Agastia, IBG. (1978). Keadaan dan Perkembangan Bahasa, Sastra, Etika, Tatakrama, dan Seni Pertunjukan Jawa, Bali, dan Sunda. Project for the Research and Analysis of Works from Around the Archipelago
• Bagus, I Gusti Ngurah; Ginarsa, I Ketut. (1978). Kembang Rampé Kasusastran Bali Purwa. Language Research Centre
• Balfas, M. (1976). Handbuch der Orientalistik. E. J. Brill. ISBN 90-04-04331-4
• Jagra, Made. (23 October 2003). Balinese literature may help preserve identity. The Jakarta Post
• Putra, I Nyoman Darma. (2010). Tonggak Baru Sastra Bali Modern. Pustaka Larasan. ISBN 978-979-3790-51-0
• Sancaya, Windhu. (August 1997). Mencari Jejak Kesusastraan Bali Zaman Bali Kuna. Widya Pustaka. Faculty of Literature, Udaya University
• Suardiana, I Wayan. (February 2012). Kesusastraan Bali dalam Menjawab Tantangan Global. Jurnal IKADBUDI. IKADBUDI
• Teeuw, A. (1980). Sastra Baru Indonesia. Nusa Indah