বাংলাদেশৰ মূৰ্তি আৰু ভাস্কৰ্য

বাংলাদেশৰ মূৰ্তি আৰু ভাস্কৰ্য বাংলাদেশী সংস্কৃতিৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ হৈ আহিছে। বাংলাদেশ এসময়ত দক্ষিণ এছিয়াত বিশেষকৈ গুপ্তৰ পিছৰ আৰু মধ্যযুগীয় যুগত শিলৰ ভাস্কৰ্যক প্ৰভাবিত কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ আছিল। শেহতীয়া শতিকাবোৰত হিন্দু মন্দিৰ (চিত্ৰসহ) আৰু মছজিদ (চিত্ৰবিহীন)ৰ এক বিশেষ স্থানীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে টেৰাকোটা চিত্ৰ।

বাংলাদেশত এতিয়ালৈকে আৱিষ্কাৰ হোৱা আদিম ভাস্কৰ্য খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰ। প্ৰাচীন কালৰেপৰা ভাস্কৰ্যই বাংলাদেশী সংস্কৃতি আৰু ইতিহাসৰ গভীৰ ঐতিহ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকাশ হিচাপে কাম কৰি আহিছে।

ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য

প্ৰাচীন বাংলাদেশৰ ঐতিহাসিক পৰিচয় প্ৰদৰ্শনৰ মূল উৎস হৈ আহিছে ইয়াৰ প্ৰাচীন ভাস্কৰ্য। বাংলাদেশত ভাস্কৰ্য শিল্প প্ৰায় ২৫০০ বছৰ আগতে আৰম্ভ হৈছিল যদিও ই বেছিভাগেই গুপ্ত, পাল আৰু সেনা বংশৰ সময়ত বিকশিত হৈ উঠিছিল, যিবোৰ সকলো মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিৰ (১–১২০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)। বংগ চুবহৰ বঙালী শিল্পীসকল হাতীদাঁত কলাৰ পথ-প্ৰদৰ্শক।

গুপ্ত ভাস্কৰ্য

গুপ্ত শাসকসকল বৈষ্ণৱ ভক্ত আছিল আৰু আদিম গুপ্ত ভাস্কৰ্যসমূহৰ বেছিভাগেই বিষ্ণু বা তেওঁৰ যিকোনো অৱতাৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা দেখা যায়। ইয়াৰ আদিম উদাহৰণ, ধূসৰ শিলত খোদিত কৰা ৰাজশাহী জিলাৰ মাচমোইল বাগমৰাৰ বিষ্ণু যেন লগা ভাস্কৰ্য। প্ৰতিচ্ছবিখনত দেৱতাৰ এটা ভগ্ন ৰূপ এটা সম্মুখৰফালে কঠিনভাবে থিয় হৈ থকা ভংগিমাত দেখুওৱা হৈছে। যদিও মডেলিং আৰু আইকনিক বৈশিষ্ট্যই ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক গুপ্ত শৈলীক প্ৰতাৰণা কৰে, ইয়াৰ নান্দনিক প্ৰাপ্তি ইমানেই নগণ্য যে ইয়াক শৈলীগতভাৱে কুশান আৰু গুপ্ত পৰ্যায়ৰ মাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ বিন্দুত ৰখা হ'ব পাৰে। গুপ্ত যুগৰ আন যথেষ্টসংখ্যক বিষ্ণুৰ সৈতে এই প্ৰতিমূৰ্তি বাৰেন্দ্ৰ গৱেষণা সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে। বাংলাদেশৰ গুপ্ত ভাস্কৰ্যসমূহৰ বেছিভাগেই আদৰ্শনীয় আৰু ইয়াৰ ৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল মধ্য ভাৰতৰ পুৰোহিতসকলে নিৰ্ধাৰিত কৰা দেৱতাৰ বৈশিষ্ট্যৰদ্বাৰা।

পালৰ ভাস্কৰ্য

পাল বংশৰ শাসনৰ চাৰিশ বছৰতকৈও অধিক সময়ছোৱাত (খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম–দ্বাদশ শতিকা) বাংলাদেশৰ বিস্তৃত সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন অঞ্চলত একেলগে বহুতো ভাস্কৰ্য শিল্প কেন্দ্ৰ বিকশিৰ হৈ উঠিছিল। এই কেন্দ্ৰসমূহৰ উৎপাদনসমূহ কেৱল বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণই নহয়, অসংখ্যও আছিল। এই যুগৰ হাজাৰ হাজাৰ ভাস্কৰ্য আৱিষ্কাৰ হৈছে আৰু এতিয়া সেইবোৰ বাংলাদেশৰ কেইবাটাও সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহৰ অংশ। ইয়াৰে বহুতেই ইউৰোপ আৰু আমেৰিকাৰ কেইবাটাও সংগ্ৰহালয়লৈয়ো গতি কৰিছে। এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ অধিকাংশই সোমপুৰ মহাবিহাৰৰ খননৰ জৰিয়তে পোৱা গৈছে। পাল ভাস্কৰ্যৰ উৎপত্তি গুপ্ত শৈলীৰ শেষৰফালে হয় যদিও পিছলৈ ইয়াৰপৰা বিচ্যুত হয়।

সেনৰ ভাস্কৰ্য

হিন্দু দেৱ-দেৱীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বৃহৎসংখ্যক ভাস্কৰ্য সেন শাসকসকলৰ অধীনত (প্ৰায় ১০৯৭–১২২৩ খ্ৰীষ্টাব্দ) আৰম্ভ হোৱা কলাত্মক কাৰ্যকলাপৰ পৰ্যায়ৰ অন্তৰ্গত। শিল্প দৃষ্টিকোণৰপৰা সেন ভাস্কৰ্য খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাৰ শেষলৈকে প্ৰচলিত পাল শৈলীৰ ধাৰাবাহিকতা বিদ্যমান। পাল যুগৰ শেষৰফালৰ ভাস্কৰ্যৰ লাহী শৰীৰৰ ৰূপটো সেন যুগত ধৰি ৰখা হৈছে যদিও মডেলিঙৰ মানদণ্ডৰ লক্ষণীয় অৱনতি দেখা গৈছে।

মোগলৰ ভাস্কৰ্য

বংগত মোগল শাসনৰ সময়ত হাতীদাঁতৰ ভাস্কৰ্য প্ৰচলিত আছিল। মোগলসকলে এই উদ্যোগটোক বহু পৰিমাণে পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। সম্ৰাট জাহাংগীৰে তেওঁৰ আত্মজীৱনীত উল্লেখ কৰিছে যে, তেওঁ স্থায়ীভাৱে কেইবাজনো হাতীদাঁতৰ শিল্পীক নিয়োগ কৰিছিল।^১

সামগ্ৰী

বাংলাদেশত আৱিষ্কৃত প্ৰাচীন ভাস্কৰ্যসমূহৰ অধিকাংশই হাতীদাঁত, টেৰাকোটা, ব্ৰঞ্জ, ক’লা শিল আদিৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত। আদিতম ভাস্কৰ্যসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ পৰাই টেৰাকোটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ভাস্কৰ্যৰ বাবে ব্ৰঞ্জৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰৱণতা সপ্তম শতিকাৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। ক’লা শিলৰ ভাস্কৰ্যৰ উৎপত্তিও সেই সময়ৰ পৰাই হৈছিল।

হাতীদাঁত

মুছলমানসকলৰ আগমনৰ পিছত হাতীদাঁতৰ শিল্পৰ কিছু পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল। সম্ৰাট জাহাংগীৰে তেওঁৰ আত্মজীৱনীত উল্লেখ কৰিছে যে তেওঁ স্থায়ীভাৱে কেইবাজনো হাতীদাঁতৰ শিল্পীক নিয়োগ কৰিছিল।^২

টেৰাকোটা

বাংলাদেশত টেৰাকোটা ভাস্কৰ্যৰ ইতিহাস মৌৰ্য যুগৰ পৰা (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২৪–১৮৭) আৰম্ভ হয়। প্ৰাক্-মৌৰ্য যুগত মাত্ৰিকা (মাতৃ-দেৱী) প্ৰতিমূৰ্তিইহে আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। মৌৰ্য ভাস্কৰ্যৰ উপস্থাপন আৰু নান্দনিক মানদণ্ডৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে এই শিল্পৰ এক দীৰ্ঘ আৰু অবিৰত ঐতিহ্য আছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় আৰু প্ৰথম শতিকাত এই ভাস্কৰ্যসমূহ বহুত বেছি মাৰ্জিত, পৰিশোধিত, সু-আকৃতিৰ আৰু লৌকিক হৈ পৰিছিল। টেৰাকোটাৰ সজ্জাগত খোদিত বা ঢালাই কৰা ফলক (ইটাৰ দৰে একে সামগ্ৰী) বংগ চুলতানী শিল্পৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য। এইদৰে বংগত মুছলমান টেৰাকোটা শিল্পই নিজস্ব এক সুকীয়া ব্যক্তিত্বৰ সৈতে সংকৰ শৈলী গঢ়ি তুলিলে। টেৰাকোটাক মুছলমান স্থাপত্য অলংকাৰৰ এক প্ৰধান শিল্পৰ মৰ্যাদালৈ উন্নীত কৰা হৈছিল।^৩

ব্ৰঞ্জৰ

ভাস্কৰ্যত ব্ৰঞ্জৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰৱণতা খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত মূলতঃ চট্টগ্ৰাম অঞ্চলৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। যিহেতু এই অঞ্চলত বৌদ্ধ ধৰ্ম বিশ্বাসীসকলৰ আধিপত্য আছিল, সেয়েহে এই আদিম ব্ৰঞ্জৰ ভাস্কৰ্যসমূহৰ অধিকাংশই গৌতম বুদ্ধৰ চিত্ৰণ আছিল। কিন্তু পিছলৈ হিন্দু দেৱতাক চিত্ৰিত কৰা ভাস্কৰ্যও ব্ৰঞ্জৰ দ্বাৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল।

ক’লা শিল

বাংলাদেশৰ পৰা এতিয়ালৈকে আৱিষ্কাৰ কৰা শিলৰ ভাস্কৰ্য যিবোৰ সাধাৰণ যুগৰ প্ৰথম তিনিটা শতিকাৰ লগত জড়িত। এই ভাস্কৰ্যসমূহে সাধাৰণতে এটা শৈলীক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিটো উত্তৰ ভাৰতৰ শিল্পৰ বিকাশত কুশানৰ সৈতে জড়িত বুলি স্বীকৃতি দিয়া হয়। এই শিল্পৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল মথুৰা, যিয়ে সেই সময়ৰ তিনিটা প্ৰধান ধৰ্ম ক্ৰমে ব্ৰাহ্মণ, বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মৰ অনুগামীসকলে পূজা কৰা দেৱতাৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ বিকাশ ঘটায়।

ধৰ্মীয় চিত্ৰণ

বাংলাদেশৰ ভাস্কৰ্য, বিশেষকৈ প্ৰাচীন আৰু প্ৰাচীন মধ্যযুগৰ ভাস্কৰ্যত বেছিভাগেই হিন্দু দেৱতা আৰু বৌদ্ধসকলে বিশেষকৈ গৌতম বুদ্ধই বন্দনা কৰা দেৱতাক চিত্ৰিত কৰা হৈছে। এইদৰে এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য্য বিবেচনা কৰি দুটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।

হিন্দু ভাস্কৰ্য

হিন্দু দেৱতাক চিত্ৰিত কৰা ভাস্কৰ্য এই শ্ৰেণীত পৰে। হিন্দু ভাস্কৰ্য শিল্পৰ আৰম্ভণি গুপ্ত যুগৰপৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ অধিকাংশতে বিষ্ণু নামৰ হিন্দু দেৱতাক চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ইয়াৰে বহুতেই দুৰ্গা, ব্ৰহ্মা, গণেশ আদি দেৱতাকো চিত্ৰিত কৰিছে। বৰ্তমান মহাস্থানগড় সংগ্ৰহালয়ত থকা বগড়াৰ সৰসাবাজৰ মহিষমৰ্দিনী মূৰ্তি কেৱল বাংলাদেশৰ নহয়, ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰাৰম্ভিক যুগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰতিচ্ছবি।

বৌদ্ধ ভাস্কৰ্য

এই ভাস্কৰ্যসমূহত বেছিভাগতেই গৌতম বুদ্ধ আৰু বৌদ্ধ বিশ্বাসৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। বাংলাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি বৌদ্ধ ভাস্কৰ্যসমূহ প্ৰাচীন পুন্দ্ৰবৰ্ধন ৰাজ্যৰ সামগ্ৰী বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। দেশৰ ৰাজশাহী আৰু ৰংপুৰ অঞ্চলত অৱস্থিত প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থানৰপৰা এই ভাস্কৰ্যসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰা হয়।

আধুনিক ভাস্কৰ্য

বাংলাদেশৰ স্বাধীনতাৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা ভাস্কৰ্যক আধুনিক ভাস্কৰ্য বুলি ক’ব পাৰি। এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ অধিকাংশতে বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ৰ বাংলাদেশীসকলৰ বীৰ সংগ্ৰামৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে। মুক্তিযুদ্ধৰ চিত্ৰ অংকন কৰা কেইটামান উল্লেখযোগ্য ভাস্কৰ্য হৈছে অপৰাজেয় বাংলা, চাব্বাছ বাংলাদেশ, জাগ্ৰত চৌৰংগী আদি আৰু ৰূপম ৰায়, ইমৰান হোছেইন পিপলু আৰু মহম্মদ জিয়াউল হুক শিমুল, নিতুন কুণ্ডু, শ্যামল চৌধুৰী, মৃণাল হক আদি আধুনিক ভাস্কৰ্য শিল্পীসকলৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য শিল্পী।

তথ্যসূত্ৰ

• Alam, Shamsul. (2012). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh
• Bhattacharya, Asok K. (2012). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh. Asiatic Society of Bangladesh
• Bangladeshi Sculptures. fineartsbd.com
• (21 March 2012). Liberation War in Sculpture. The Daily Star
• Hossain, Takir. (13 December 2013). Sculptures themed on the Liberation War. The Daily Star
• Sculptures in Bangladesh. Embassy of Germany, Dhaka