ফিৰদৌসী

ফিৰদৌসী (Ferdowsi) ৰ জন্মগত নাম আছিল আবোলকাচেম মনছুৰ বিন হাছান ফিৰৰ্দৌছি তুছি। কিন্তু তেওঁ ছদ্মনাম ফিৰদৌসী বা ফেৰদৌসী হিচাপে বেছি বিখ্যাত। ফিৰদৌসীৰ বিশ্ববিখ্যাত সৃষ্টি শ্বাহনামা বিশ্বৰ অন্যতম দীঘলীয়া মহাকাব্য আৰু পাৰ্চী ভাষী দেশসমূহৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ মহাকাব্য।^১ ফিৰদৌসীক পাৰ্চী সাহিত্যৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী ব্যক্তি আৰু সাহিত্যৰ ইতিহাসৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তি হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।^২৩

জীৱন পৰিচয়

৯২০ খ্ৰীষ্টাব্দত খোৰাছানৰ টুছ চহৰত ফিৰদৌসীৰ জন্ম হৈছিল।^৪ আছাদি নামৰ এজন কবিয়ে তেওঁক কবিতা শিকাইছিল আৰু কবিতাৰ প্ৰতি অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। তেওঁ ইৰানৰ কিংবদন্তি ৰজাসকলৰ ওপৰত এখন গ্ৰন্থ দিছিল, যাৰ আধাৰত ফিৰদৌসীয়ে শ্বাহনামা ৰচনা কৰিছিল। ইয়াত ৬০ হাজাৰ কপলেট আছে।^৫ এই কীৰ্তিচিহ্নস্বৰূপ কাব্যখন তেওঁ ৩৫ বছৰ কাম কৰি ১০১০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ২৫ ফেব্ৰুৱাৰীত সম্পূৰ্ণ কৰে।^৬ এই সময়লৈকে তেওঁৰ বয়স হৈছিল ৮৫ বছৰ। এই কবিতাটো তেওঁ ৯৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত খোৰাছান জয় কৰা চুলতান মাহমুদ গজনীৰ নামত উৎসৰ্গা কৰিছিল। তেওঁক মাত্ৰ ২০ হাজাৰ দিৰহামহে প্ৰদান কৰা হৈছিল। ফিৰদৌসীৰ অন্তৰত জুই জ্বলি উঠিছিল। তেওঁ নিজৰ দেশৰপৰা হেৰাটলৈ পলায়ন কৰে, কিন্তু পলায়নৰ আগতে তেওঁ শ্বাহনামেহত এটা কবিতা সংযোজন কৰে, য’ত চুলতান মাহমুদক তীব্ৰ নিন্দা কৰা হয়।

শ্বাহনামাত ফিৰদৌসীয়ে ইৰানৰ কিংবদন্তি ৰজাসকলক আড়ম্বৰপূৰ্ণভাৱে প্ৰশংসা কৰিছিল, যাৰ কাৰ্যকলাপে তেওঁক গভীৰভাৱে আপ্লুত কৰিছিল। ^৭ তেওঁৰ কবিতাত প্ৰাচীন ইৰাণৰ প্ৰতি থকা প্ৰেম আৰু আৰবৰ প্ৰতি থকা ঘৃণা সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰতিফলিত হৈছে। হয়তো ধৰ্মান্ধ মুছলমানসকলক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ তেওঁ পাছলৈ বাহাইদ শাসক বাহাউদ-দৌলা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ চুলতান-উদ-দৌলাহৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত ইউছুফ জুলাইখা নামৰ মাছনৱী এখন লিখিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ নিজৰ জন্মভূমি টুছলৈ উভতি যায় আৰু তাতেই তেওঁৰ মৃত্যু হয় (১০২০-২১ খ্ৰীষ্টাব্দ)। তেওঁৰ সমাধি ইৰাণৰ অন্যতম দৰ্শনাৰ্থী স্থান। কোৱা হয় যে তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ শোভাযাত্ৰা ওচৰৰ এখন গাঁৱৰ দুৱাৰেদি পাৰ হৈ যোৱাৰ সময়তে কবিৰ আশা চুলতান মাহমুদে প্ৰেৰণ কৰা ৬০ হাজাৰদিনাৰ লৈ এখন কাৰাভান আহিছিল। ফিৰদৌসীৰ কন্যায় এই সমগ্ৰ ধন চেৰিটিলৈ দান কৰে। শ্বাহনামাৰ সুন্দৰ চিত্ৰিত পাণ্ডুলিপিসমূহ বিশ্বৰ প্ৰধান সংগ্ৰহালয়সমূহত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰ সংস্কৰণ ১৮১১ চনত কলিকতাত, ১৮৭৮ চনত পেৰিছত আৰু ১৮৭৭ চনৰপৰা ১৮৮৫ চনৰ ভিতৰত লেইডেনত প্ৰকাশ পায়। পিছত ভাৰত আৰু ইৰানত অসংখ্য সংস্কৰণ প্ৰকাশ পায়। বিশ্বজুৰি অসংখ্য ভাষাত অনুবাদ প্ৰকাশ পাইছে।

কোৱা হয় যে মাহমুদ গজনীয়ে ফিৰদৌসীক প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যে শ্বাহনামেৰ প্ৰতিটো শব্দৰ বিপৰীতে তেওঁক এটাদিনাৰ দিব। বছৰ বছৰ ধৰি কষ্টৰ অন্তত যেতিয়া শ্বাহনামা সাজু হ’ল আৰু ফেৰদৌছিয়ে মাহমুদ গজনীৰ দৰবাৰলৈ লৈ গ’ল, সম্ৰাটে তেওঁক প্ৰতিটো শব্দৰ বাবে এটাদিনাৰ নহয়, এটা দিৰহাম দিবলৈ বাধ্য কৰালে। কোৱা হয় যে এই কথাত ক্ষুব্ধ হৈ ফিৰদৌসীয়ে এটাও দিৰহামও গ্ৰহণ নকৰাকৈয়ে উভতি আহিছিল। এই প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগৰ দৰেই আছিল এজন কবিয়ে প্ৰতি শব্দত এক টকাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল যদিও তাৰ পিছত প্ৰতি শব্দত এক পইচা দিছিল। ক্ষুব্ধ হৈ ফিৰদৌসীয়ে মাহমুদৰ বিৰুদ্ধে কেইশাৰীমান লিখিলে। সেই ৰেখাবোৰ ইমানেই প্ৰভাৱশালী আছিল যে সমগ্ৰ সাম্ৰাজ্যতে বিয়পি পৰিছিল। কেইবছৰমান পিছত মাহমুদ গজনীৰ বিশ্বাসযোগ্য মন্ত্ৰীসকলে ফিৰদাউছিক চুক্তিবদ্ধ হাৰত দৰমহা দিবলৈ অনুৰোধ জনায়। সম্ৰাটে কাৰণ সুধিলে প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে উত্তৰ দিলে, "আমি সাম্ৰাজ্যত য'তেই নাযাওঁ, ফিৰদাউচিয়ে আপোনাৰ বিৰুদ্ধে লিখা শাৰীবোৰ আমি শুনিবলৈ পাওঁ, আৰু আমি কেৱল লাজ অনুভৱ কৰো। যদি আমি তেওঁক চুক্তিবদ্ধ হাৰত ধন দিম, তেন্তে আমি বহুত নৈতিক শক্তি লাভ কৰিম।" সম্ৰাটে আদেশ দিলে। দিনাৰ ভৰ্তি গাড়ীখন যেতিয়া ফিৰদাউছিৰ ঘৰত উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া তেওঁৰ অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ শোভাযাত্ৰা ভিতৰৰপৰা ওলাই আহিছিল। গোটেই জীৱন দৰিদ্ৰতা, কষ্ট, দৰিদ্ৰতাত কটাবলগীয়া হোৱাৰ পিছত ফিৰদৌছিৰ মৃত্যু হৈছিল। কোৱা হয় যে তেওঁৰ একমাত্ৰ কন্যা সন্তানেও সেই ধন গ্ৰহণ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। এইদৰে সম্ৰাট কবিৰ ওচৰত ঋণী হৈয়েই থাকিল, আৰু এতিয়াও আছে। হয়তো এই কাৰণেই আজি ফিৰদৌছিৰ শ্বাহনামেহ যিমানেই বিখ্যাত, ফিৰদাউছিয়ে মাহমুদ গজনীক সমালোচনা কৰি লিখা শাৰীবোৰ সমানেই বা তাতোকৈ বেছি বিখ্যাত।

ফিৰদৌসীৰ শ্বাহনামা কেৱল ইৰানৰ ইতিহাস নহয় ইৰাণৰ পৰিচয়ৰ প্ৰতীক। ইয়াত প্ৰাচীন ইৰাণৰ কৃতিত্বৰ বুৰঞ্জী লিখা হৈছে। ইয়াত সম্ৰাটসকলৰ ইতিহাসৰ বুৰঞ্জী লিখা হৈছে। প্ৰাচীন পাৰ্চী গ্ৰন্থসমূহক পুনৰ গঠন কৰি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। মিথ আৰু ইতিহাসৰ মিশ্ৰণে এক উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱৰ সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াত প্ৰেম, বিদ্ৰোহ, বীৰত্ব, দুষ্টতা, মানৱতা, যুদ্ধ, সাহসৰ ইমান সুন্দৰ উদাহৰণ আছে যে ই শ্বাহনামেক ইৰাণী সাহিত্যৰ এক অমৰ গ্ৰন্থ কৰি তুলিছে। ইৰাণী সাহিত্যৰ আন কোনো গ্ৰন্থ শ্বাহনামেহৰ দৰে বহুবাৰ পুনৰ ছপা হোৱা নাই। ৰুস্তম আৰু সোহৰাবৰ দৰে চৰিত্ৰৰ সৃষ্টি কৰিছিল ফিৰদৌসী মানুহৰ স্মৃতিৰ অংশ হৈ পৰিছে।

সমাধি

ফিৰদৌসীক তেওঁৰ নিজৰ বাগিছাতে সমাধিস্থ কৰা হৈছিল, টাছৰ কবৰস্থানত সমাধিস্থ কৰাটো স্থানীয় এজন ধৰ্মগুৰুৱে তেওঁক বিদ্বেষী বুলি গণ্য কৰা নিষিদ্ধ কৰিছিল। ^৮ আফগানিস্তানৰ খোৰাছানত এজন গজনীৰ গৱৰ্ণৰে কবৰৰ ওপৰত এটা সমাধিক্ষেত্ৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, আৰু পাছলৈ পিছলৈ জনতাৰ অতিশয় শ্ৰদ্ধাৰ স্থানত পৰিণত হৈছিল। সময়ৰ লগে লগে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ পৰা এই সমাধিটো ১৯২৮ চনৰপৰা ১৯৩৪ চনৰ ভিতৰত ৰেজা শ্বাহৰ নিৰ্দেশত ছ’চাইটি ফৰ দ্য নেচনেল হেৰিটেজ অৱ ইৰাণে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল; আৰু ই এতিয়া জাতীয় মন্দিৰৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছে। ^৯ ইৰাণীসকলে সদায় নিজৰ মহান কবিসকলৰ সৈতে কৰা দৰে, ফিৰদৌসীৰ সমাধিৰ চাৰিওফালে এখন সুন্দৰ বাগিছাৰে সৈতে মৃতকৰ মূৰ্তিবোৰে ঠাইখন শোভা বঢ়াইছে। তেওঁৰ কবিতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ মাৰ্বলত খোদিত কৰা হৈছে।

বাহ্যিক সংযোগ

• Khosrow Nāghed, In the Workshop of Thought and Imagination of the Master of Tūs (Dar Kargāh-e Andisheh va Khiāl-e Ostād-e Tūs), in Persian, Radio Zamāneh, 5 August 2008.
• Ferdowsi: Poems Ferdowsi's poems in English
• Iraj Bashiri, The Shahname of Firdowsi
• Ferdowsi Museum photos
• Ferdowsi Tomb photos
• A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasp, an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)
• Ferdowsi Quotes