চীনা লোক-কলা

চীনা লোক-কলা (ইংৰাজী ভাষা: Chinese folk art) বা চীনা হস্তশিল্প হৈছে চীনৰ কোনো আঞ্চলিক বা জনগোষ্ঠীয় সমাজৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰা বিভিন্ন শৈল্পিক ৰূপ। সাধাৰণতে চীনৰ বিভিন্ন প্ৰদেশসমূহৰ মাজত এই কলাৰ কিছু তাৰতম্য বা প্ৰভেদ দেখা যায়। প্ৰতিটো সুকীয়া লোক-কলাৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস আছে আৰু ইয়াৰে বহুতো পৰম্পৰা আজিও পালন কৰি থকা হৈছে। লোক-কলাৰ সাধাৰণ সংজ্ঞা অনুসৰি, যিবোৰ চীনা কলাক চীনা চাৰুকলাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নহয়, সেই সকলোবোৰক চীনা লোক-কলাৰ পৰিসৰত ধৰা হয়।

চীনা লোক-কলা হৈছে চীন দেশত উৎপত্তি হোৱা প্ৰাচীনতম কলাত্মক ৰূপসমূহৰ সমষ্টি। এই প্ৰাচীন কলাসমূহৰ ভিতৰত জেন বা জেন পাথৰৰ খোদিত শিল্প, প্ৰদৰ্শনমূলক কলা যেনে পৰম্পৰাগত সংগীত আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বাদ্যযন্ত্ৰসমূহ, বস্ত্ৰশিল্প যেনে পাচি-খৰাহী গুনা শিল্প, কাগজৰ কলা আৰু পৰম্পৰাগত পোচাক-পৰিচ্ছদ আদি অন্যতম।

ভাস্কৰ্য

জেইড খোদিত শিল্প

জেইড হৈছে এবিধ আংশিকভাৱে বিৰল সেউজীয়া খনিজ পদাৰ্থ, যাৰ ব্যৱহাৰ প্ৰাগৈতিহাসিক কালৰ পৰাই চীনা কলাত প্ৰধানকৈ দেখা পোৱা গৈছে। জেইড পাথৰ ব্যৱহাৰ কৰি কৰা খোদিত কাৰুকাৰ্যসমূহ চীনৰ এক উচ্চস্তৰৰ সচৰাচৰ লোক-কলা হিচাপে পৰিগণিত হৈ আহিছে। মুখাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিভিন্ন পশু-পক্ষীৰ আকৃতি প্ৰস্তুত কৰালৈকে— জেইড পাথৰৰ লগতে তুলনামূলকভাৱে কম মূল্যৰ কাঠ আৰু বাঁহো বহুতো কলাকৃতি নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কোনো কোনো সময়ত, আটাইতকৈ উচ্চ মানদণ্ডৰ জেইডক সোণ, হীৰা বা মুতাতকৈও অধিক মূল্যৱান বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। জেইড পাথৰ অতি কঠিন হোৱাৰ বাবে, এনে বিশ্বাস কৰা হয় যে প্ৰথম অৱস্থাত চীনা জেইড খোদিত শিল্পসমূহ তৰোৱালৰ দৰে অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল; অৱশ্যে এই তৰোৱালসমূহ কোনো ধৰ্মীয় বা আনুষ্ঠানিক উদ্দেশ্যত নে ব্যৱহাৰিক কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, সেইয়া স্পষ্ট নহয়। সময়ৰ লগে লগে, জেইড পাথৰ কাটি বিভিন্ন আকৃতি আৰু ৰূপ দিয়া হ’ল। জেইড খোদিত শিল্পৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাৰম্ভিক উদাহৰণ আছিল ঘূৰণীয়া ডিস্ক বা থাল সদৃশ আকৃতি, যাক 'বি' (bi) বুলি জনা যায়; ইয়াক সাধাৰণতে কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে স্বৰ্গ বা আকাশৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক ৰূপ বুলি বুজা গৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ চনৰ ভিতৰত জেইডক য়ু (玉) বুলি অভিহিত কৰা হৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০৬ চনৰ ভিতৰত, হান ৰাজবংশৰ অধীনৰ এজন চীনা পণ্ডিত জু শ্বেন-এ জেইডৰ পাঁচটা গুণ তালিকাভুক্ত কৰিছিল, সেইকেইটা হৈছে— উদাৰতা, সততা, প্ৰজ্ঞা, সততা বা নিষ্ঠা আৰু সাহস। ই ইয়াৰ উপৰিও প্ৰেম, শক্তি, পবিত্ৰতা, ভাগ্য আৰু নম্ৰতাকো প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। জেইড পাথৰ ফেং চুইতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত ই নিজৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশত এক সম্প্ৰীতি আৰু ভাৰসাম্য আনি দিয়ে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

ফলৰ গুটিৰ খোদিত শিল্প

ফলৰ গুটিৰ খোদিত শিল্প হৈছে চীনৰ এবিধ ক্ষুদ্ৰাকৃতিৰ পৰম্পৰাগত লোক-হস্তশিল্প। এই শিল্পত সাধাৰণতে পেলাই দিয়া বা ব্যৱহাৰ নোহোৱা ক’লা জলফাই, অমিতা, পিচ, খুবানি (apricot), আখৰোট (walnut) আদি ফলৰ টান গুটি বা কোঁহসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি অত্যন্ত নিখুঁত আৰু জটিল কাৰুকাৰ্যৰে কলাকৃতি বা অলংকাৰসমূহ তৈয়াৰ কৰা হয়। এই শিল্পৰ এক দীঘলীয়া ইতিহাস আছে আৰু ইয়াৰ আটাইতকৈ পুৰণি লিখিত তথ্য চোং ৰাজবংশৰ সময়ত পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত মিং আৰু প্ৰাৰম্ভিক চিং ৰাজবংশৰ শাসনকালত এই ক্ষুদ্ৰ খোদিত শিল্পই চৰম বিকাশ লাভ কৰে আৰু উচ্চপদস্থ ৰাজকীয় বিষয়া তথা অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত ইয়াক অলংকাৰ হিচাপে সংৰক্ষণ কৰাৰ বাবে বিশেষ সমাদৰ লাভ কৰে। এই কলাৰ জৰিয়তে সৰু সৰু ফলৰ গুটিৰ বুকুত বিভিন্ন কবিতাৰ দৃশ্য, ধৰ্মীয় আখ্যান, প্ৰকৃতিৰ দৃশ্য বা মানুহ আৰু নাও আদিৰ অবয়ব অতি সূক্ষ্মভাৱে ফুটাই তোলা হয়। বৰ্তমান সময়ত ইয়াক চীনৰ এক 'ৰাষ্ট্ৰীয় অমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য' (National Intangible Cultural Heritage) হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।

পাচি-খৰাহী গুনা শিল্প

ৰ হাইনান প্ৰদেশৰ হাইকৌ চহৰত বিক্ৰীৰ বাবে ৰখা পাচি-খৰাহীসমূহ।]]

পাচি-খৰাহী বা পাচি-ডলা আদি প্ৰধানকৈ বাঁহ বা উদ্ভিদৰ কাণ্ড ব্যৱহাৰ কৰি বোৱা বা গুনা হয়।

চীনা চিলা

চীন হৈছে চিলাৰ জন্মভূমি, আৰু ৱেইফাং হৈছে চীনা চিলাৰ উৎপত্তি হোৱা অন্যতম প্ৰধান স্থান। ৱেইফাঙত চোং ৰাজবংশৰ (৯৬০–১২৭৯) ৰাজত্বকালত চিলা উৰুওৱাৰ প্ৰথা ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত হৈ পৰিছিল। মিং ৰাজবংশৰ (১৩৬৮–১৬৪৪) সময়লৈকে চিলা উৰুওৱাটো অধিক জনপ্ৰিয় হৈ পৰে আৰু বেশ ডাঙৰ পৰিসৰত চিলাৰ মেলা অনুষ্ঠিত হ’বলৈ ধৰে। চিলা কেৱল শ্বানদঙতে নহয়, বৰঞ্চ জিয়াংসু, ফুঝিয়ান, আনহুই আৰু অন্যান্য স্থানলৈকো বিক্ৰীৰ বাবে পঠোৱা হৈছিল। প্ৰখ্যাত ইংৰাজ পণ্ডিত জোচেফ নীধামে তেওঁৰ History of Science and Technology in China (চীনৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ ইতিহাস) নামৰ গ্ৰন্থখনত চিলাক চীনে ইউৰোপলৈ আগবঢ়োৱা বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰিছে।

খাদ্য শিল্প

চেনিৰ শিল্প

চেনিৰ চিত্ৰশিল্প (Sugar painting) (糖画, tánghuà) হৈছে এবিধ পৰম্পৰাগত চীনা লোক-কলা, য’ত গৰম, জুলীয়া চেনি ব্যৱহাৰ কৰি মাৰ্বল বা ধাতুৰ পৃষ্ঠত দ্বিমাত্ৰিক বস্তু বা আকৃতি প্ৰস্তুত কৰা হয়।

চেনিৰ মানুহ (Sugar people) (糖人) হৈছে গৰম, জুলীয়া চেনি ব্যৱহাৰ কৰি ত্ৰিমাত্ৰিক পুতলা বা আকৃতি নিৰ্মাণ কৰা চীনৰ আন এবিধ পৰম্পৰাগত লোক-কলা।

ময়দাৰ পুতলা

মিয়ান ৰেন বা ময়দাৰ পুতলা (Flour Figure) বিভিন্ন ৰঙীন ময়দা ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়। অতীতত শিল্পীসকলে নিজৰ সা-সঁজুলিসমূহ লৈ গাঁৱে-ভূঞে আৰু চহৰে-নগৰে ঘূৰি ফুৰিছিল আৰু এক অতি সাধাৰণ উপাৰ্জনৰ বাবে এই ময়দাৰ পুতলাবোৰ বনাই বিক্ৰী কৰিছিল। আজিকালি কোনো কোনো বিশেষ খাদ্য পদত পাচলিৰ খোদাই কাৰুকাৰ্যৰ সৈতেও এই ময়দাৰ পুতলাসমূহ সজ্জাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কাগজৰ কলা

কাগজৰ কলাৰ প্ৰথম দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰূপ— চীনা কাগজ কটা আৰু চীনা কাগজ ভাঁজ কৰাৰ প্ৰচলন হান ৰাজবংশৰ সময়ৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছিল। ইয়াৰ সৈতে হাত-বিচনী আৰু ফিৰফিৰি বা ঘূৰ্ণীবতাহ পুতলা নিৰ্মাণৰ কলাকো ধৰা হয়।

চীনা কাগজ কটা শিল্প (剪纸, jianzhi) হৈছে এবিধ বিশেষ লোক-কলা, যাৰ শিপা ষষ্ঠ শতিকাৰ চীন দেশত পোৱা যায় আৰু ইয়াৰ আৱিষ্কাৰৰ কৃতিত্ব হান ৰাজবংশৰ সময়ৰ চাই লুনক দিয়া হয়।

কাগজৰ ভিতৰৰ খালী অংশ বা নেগেটিভ স্পেচ ব্যৱহাৰ কৰি কৰা এই জটিল কাৰুকাৰ্য অতি সূক্ষ্ম বুলি জনাজাত। কাগজ কটা এই শিল্প মূলতঃ বিভিন্ন আলংকাৰিক কাৰণত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যেনে— দাপোন, চাকি বা লেণ্ঠন, দেৱাল আদিত ইয়াক সজাই থোৱা দেখা যায়।

চীনৰ বেছিভাগ চহৰ আৰু বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত থকা চাইনাটাউনসমূহৰ ৰাস্তাৰ চুক, ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ সমুখভাগ আৰু অট্টালিকাসমূহৰ ভিতৰভাগ সুশোভিত কৰিবলৈ এই কাগজৰ কলা ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰদৰ্শনমূলক কলা

পুতলা নাচ

চীনৰ লোক-কলাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৰূপসমূহৰ ভিতৰত পুতলা নাচ অন্যতম। পুতলা নাচৰ শিল্পীসকলে সূঁতা-পুতলা, হাতমোজা-পুতলা, কাঠী-পুতলা, কাপোৰৰ পুতলা আৰু তাঁৰৰ পুতলা আদি বিভিন্ন ধৰণৰ পুতলা ব্যৱহাৰ কৰে। এই প্ৰদৰ্শনসমূহত কিছুমান চুটি সংলাপৰ লগতে লোকগীত আৰু নৃত্যৰ সংমিশ্ৰণ ঘটোৱা হয়। পুতলা নাচৰ বিষয়বস্তুসমূহ মূলতঃ শিশুৰ সাধুকথা আৰু নীতিকথাবিলাকৰ পৰা লোৱা হয়।

ছাঁয়া নাটক

]]

ছাঁয়া নাটক (Shadow play বা ছাঁয়া পুতলা নাচ) হৈছে পুতলা নাচৰে এক বিশেষ ৰূপ, যাৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে পশুৰ ছাল বা ডাঠ কাগজেৰে সজা আকৃতি বা পুতলাবোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পুতলাবোৰ লেম্প বা চাকিৰ পোহৰ পৰা এখন পৰ্দাৰ পিছফালে লৰচৰ কৰি এই নাটক প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। ছাঁয়া নাটকৰ বিষয়বস্তু আৰু গায়কী শৈলীৰ সৈতে চীনা অপেৰাৰ ওচৰ সম্পৰ্ক আছে; পাৰ্থক্য কেৱল ইয়াতেই যে ইয়াত কোনো জীৱন্ত অভিনেতা বা অভিনেত্ৰীয়ে অভিনয় নকৰে। এই কলাশৈলীটো শেহতীয়াকৈ ওস্তাদ বা গুৰুৰ পৰা শিষ্যলৈ মৌখিক আৰু ব্যৱহাৰিকভাৱে প্ৰসাৰিত হৈ আহিছিল। এই দলবোৰত সাধাৰণতে এজন পুতলা চালক, এজন গায়ক আৰু এদল বাদ্যযন্ত্ৰী থাকে। ১৯৬৬ চনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ সময়ত চীন চৰকাৰে ছাঁয়া পুতলা নাচ নিষিদ্ধ কৰিছিল, কিন্তু ১৯৭০ চনৰ শেষৰ ফালে ইয়াক পুনৰ প্ৰদৰ্শনৰ অনুমতি দিয়া হয়।

বস্ত্ৰশিল্প

চীনা গাঁথনি শিল্প

চীনা গাঁথনি শিল্প বা চাইনীজ নটীয়িং (中國結) হৈছে এবিধ আলংকাৰিক হস্তশিল্প, যাৰ আৰম্ভণি টাং আৰু চোং ৰাজবংশৰ (খ্ৰীষ্টাব্দ ৯৬০–১২৭৯) সময়ত চীনৰ এক লোক-কলা হিচাপে হৈছিল।^১ পৰৱৰ্তী সময়ত মিং ৰাজবংশৰ শাসনকালত ই ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। এই কলাক 'চীনা পৰম্পৰাগত আলংকাৰিক গাঁথনি' বুলিও জনা যায়।^২ ইয়াৰ জৰিয়তে ৰছী বা সূতাৰে বিভিন্ন আলংকাৰিক নক্সা বা গাঁথনি প্ৰস্তুত কৰা হয়। চীনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ সময়ত এই কলাৰ চৰ্চা বন্ধ হৈ পৰিছিল,^৩ কিন্তু বৰ্তমান সময়ত ই পুনৰ অতি জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছে।

বাঘ-মূৰীয়া জোতা

বাঘ-মূৰীয়া জোতা (Tiger-head shoes) (虎头鞋) হৈছে শিশুৰ ভৰিৰ পাদুকা বা জোতা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা চীনৰ এবিধ পৰম্পৰাগত লোক-হস্তশিল্পৰ সুন্দৰ উদাহৰণ। এই জোতাবোৰৰ সমুখৰ অংশটো দেখিবলৈ এটা বাঘৰ মূৰৰ দৰে হোৱা বাবে ইয়াক বাঘ-মূৰীয়া জোতা বুলি কোৱা হয়।

বাদ্যযন্ত্ৰ

বোলাং গু হৈছে এবিধ পৰম্পৰাগত চীনা ডম্বৰু বা গুটি-হেতা সদৃশ বাদ্যযন্ত্ৰ আৰু শিশুৰ খেলনা।

মুয়ু বা কাঠৰ মাছ হৈছে মাছৰ আকৃতিত কাটি বা খোদাই কৰি উলিওৱা এবিধ ঘূৰণীয়া কাঠৰ বাদ্যযন্ত্ৰ। এডাল কাঠৰ মাৰিৰে ইয়াৰ ওপৰত কোবাই ইয়াক বজোৱা হয়; বৌদ্ধ ধৰ্মীয় প্ৰাৰ্থনা বা জপ কৰাৰ সময়ত প্ৰায়ে এই বাদ্যযন্ত্ৰবিধ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।