খনা

খনা (যাক ডাক বা লীলাৱতী বুলিও জনা যায়) এগৰাকী ভাৰতীয় কবি, দাৰ্শনিক আৰু কিংবদন্তি জ্যোতিষী আছিল, যিয়ে নৱমৰপৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত মধ্যযুগীয় বঙালী ভাষাত সাহিত্য ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ বৰ্তমানৰ পশ্চিমবংগৰ উত্তৰ ২৪ পৰগণা জিলাৰ বাৰাসাতৰ দেউলীয়া গাঁৱৰ (বেৰাচাম্পাৰ ওচৰৰ চন্দ্ৰকেতুগড়) সৈতে জড়িত।

তেওঁৰ দাৰ্শনিক কবিতাসমূহ খনাৰ বচন নামেৰে জনাজাত, যিবোৰ বাংলা সাহিত্যৰ প্ৰাচীনতম ৰচনাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম আৰু ইয়াৰ কৃষিভিত্তিক দৰ্শনৰ বাবে বিখ্যাত।^১ তেওঁৰ চুটি দ্বিপদী বা চতুৰ্পদী পদসমূহত গভীৰ সাধাৰণ জ্ঞান প্ৰতিফলিত হয়, যেনে উদ্যোগৰ প্ৰতি থকা এই পদটো: থাকতে বলদ না কৰে চাষতাৰ দুখ বাৰো মাস "যাৰ বলদ থকা সত্ত্বেও হাল নাবায়, বছৰৰ বাৰ মাহেই তেওঁৰ দুখৰ অন্ত নাথাকে।"

কিংবদন্তি

খনাৰ (আন ঠাইত লীলাৱতী বুলিও নাম পোৱা যায়) কিংবদন্তিটো দক্ষিণ বংগৰ চন্দ্ৰকেতুগড়ৰ সৈতে জড়িত, য’ত ধ্বংসাৱশেষৰ মাজত খনা আৰু মিহিৰৰ নাম জড়িত এটা ঢিপি আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰপৰাই সম্ভৱতঃ এই কিংবদন্তিৰ জন্ম হৈছে যে তেওঁ বিখ্যাত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী আৰু গণিতজ্ঞ বৰাহমিহিৰৰ পত্নী বা বোৱাৰী আছিল। অৱশ্যে তেওঁ কেইবা শতিকা আগতে (প্ৰায় ৫০৫ – ৫৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দ) জন্মগ্ৰহণ কৰা আৰু উজ্জয়িনীত বাস কৰা বৰাহমিহিৰৰ পত্নী হোৱাৰ কোনো ঐতিহাসিক ভিত্তি নাই।^২ তথাপি খনা নিজে এগৰাকী জ্যোতিষী আছিল।

সকলো সম্ভাৱনা অনুসৰি খনাই বংগত জীৱন অতিবাহিত কৰিছিল, কিন্তু তেওঁৰ জীৱনক কেন্দ্ৰ কৰি বহুতো কিংবদন্তি গঢ়ি উঠিছে। এটা কিংবদন্তি অনুসৰি তেওঁৰ জন্ম শ্ৰীলংকাত হৈছিল আৰু তেওঁ গণিতজ্ঞ-জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী বৰাহমিহিৰৰ সৈতে বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল অথবা তেওঁৰ বোৱাৰী আছিল। অৱশ্যে ভৱিষ্যদ্বাণীৰ নিখুঁততাত তেওঁ বৰাহমিহিৰক অতিক্ৰম কৰিছিল আৰু তেওঁৰ এই অসাধাৰণ প্ৰতিভাক স্তব্ধ কৰিবলৈ কোনো এক সময়ত তেওঁৰ জিভা কাটি পেলোৱা হৈছিল। এইটো এটা বিষয় যি আধুনিক বাংলা নাৰীবাদত প্ৰতিধ্বনিত হয়, যেনে মল্লিকা সেনগুপ্তৰ কবিতা খনাৰ গানত: শুনা হে শুনা: খনাৰ এই কাহিনী শুনা মধ্যযুগৰ বংগত খনা নামৰ এগৰাকী নাৰী আছিল, মই তেওঁৰ জীৱনৰ গীত গাওঁ প্ৰথম বাংলা মহিলা কবি যাৰ জিভা তেওঁলোকে কটাৰীৰে কাটি পেলাইছিল - মল্লিকা সেনগুপ্ত, আমৰা লাস্য আমৰা লৰাই^৩

শ্ৰী প্ৰভাত ৰঞ্জন চৰকাৰে তেওঁৰ বিষয়ে লিখিছে: "মহাজাগতিক সংস্থাসমূহৰ সৰ্বব্যাপী প্ৰভাৱৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দৈনন্দিন জীৱনত জ্ঞানৰ এক শাখাৰ সৃষ্টি হৈছিল। আৰু জ্ঞানৰ এই শাখাটি ইয়াৰ সকলো ফুল, পাত আৰু ডাল-পাতেৰে বাঁকুড়া বা সেনভূমৰ ৰাঢ়ীয় বৈদ্য জাতিৰ সন্তান, ৰাঢ়ৰ প্ৰিয় দুহিতা খনাই ধুনীয়াকৈ লালন-পালন কৰিছিল।"

শতিকাজুৰি খনাৰ পৰামৰ্শসমূহে গ্ৰাম্য বংগত (বৰ্তমানৰ পশ্চিমবঙ্গ, বাংলাদেশ আৰু বিহাৰৰ একাংশ) আকাশবাণীৰ দৰে মৰ্যাদা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰাচীন অসমীয়া আৰু ওড়িয়া সংস্কৰণো বিদ্যমান। "অলপ নিমখ, অলপ তিতা, আৰু পেট ভৰাৰ আগতেই সদায় খোৱা বন্ধ কৰিবা"ৰ দৰে পৰামৰ্শসমূহ কালজয়ী বুলি গণ্য কৰা হয়।^{৪৫৬৭৮}

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি

২০০৯ চনৰ ১৫ জুনত ভাৰতীয় বাংলা টেলিভিছন চেনেল জী বাংলায়ে খনাৰ জীৱনৰ আধাৰত খনা নামৰ এখন ধাৰাবাহিক সম্প্ৰচাৰ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই ধাৰাবাহিকখনত তেওঁৰ জন্ম 'সিংহল'ত (শ্ৰীলংকা) হোৱা কিংবদন্তিটো অনুসৰণ কৰা হৈছিল।

২০১৯ চনত কালাৰ্ছ বাংলা চেনেলে খনাৰ বচন আৰু তেওঁৰ শহুৰেক বৰাহৰ সৈতে হোৱা সংঘাতৰ আধাৰত খনাৰ বচন নামৰ এখন নতুন ধাৰাবাহিক আৰম্ভ কৰে।