কুতুব মিনাৰ আৰু সংলগ্ন স্মাৰকসমূহ

কুতুব মিনাৰ আৰু সংলগ্ন স্মাৰকসমূহ দিল্লীৰ দক্ষিণাঞ্চলত অবস্থিত। লাল বেলেপাথৰেৰে নিৰ্মিত এই মিনাৰটোৰ উচ্চতা ৭২.৫ মিটাৰ (২৩৮ ফুট)। মিনাৰৰ পাদদেশৰ ব্যাস ১৪.৩২ মিটাৰ (৪৭ ফুট) আৰু শীৰ্ষঅংশৰ ব্যাস ২.৭৫ মিটাৰ (৯ ফুট)। ত্ৰয়োদশ শতাব্দীৰ প্ৰথম ভাগত এই মিনাৰৰ নিৰ্মাণকাৰ্য সমাপ্ত হয়। মিনাৰ প্ৰাংগনৰ কেইবাটাও পথ, আলাই দৰৱাজা (১৩১১), আলাই মিনাৰ (এটি অসমাপ্ত মিনাৰৰ স্তূপ, ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ কথা থাকিলেও, নিৰ্মাণকাৰ্য সমাপ্ত নহয়গৈ), কুব্বত-উল-ইসলাম মসজিদ (ভাৰতৰ প্ৰাচীনতম মছজিদসমূহৰ অন্যতম, যিসমূহ বৰ্তমান অৰ্ধস্থিত), ইলটোতমিচৰ সমাধি আৰু এটি লৌহস্তম্ভ আছে। একাধিক হিন্দু আৰু জৈন মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষেৰে এই মিনাৰ নিৰ্মিত হয় বুলি কথিত আছে। অনুমানকৰা হৈছে যে ভাৰতত ইচলাম শাসনৰ প্ৰথম ভাগত বহিৰাগত আক্ৰমণত এই মন্দিৰসমূহ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হৈছিল। প্ৰাংগনৰ কেন্দ্ৰস্থলত ৭.০২ মিটাৰ (২৩ ফুট) উচ্চতাবিশিষ্ট যিটো চকচকীয়া লৌহস্তম্ভ আছে, তাত আজিপৰ্যন্ত অলপো মামৰে ধৰা নাই। এই লৌহস্তম্ভত সংস্কৃত ভাষাত দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্তৰ এটা লেখা আছে। ১১৯২ চনত কুতুবউদ্দিন আইবকে এই মিনাৰৰ নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। ইলটোতমিচৰ ৰাজত্বকালত (১২১১-৩৮) মিনাৰৰ কাম শেষ হয়। আলাউদ্দিন খিলজীৰ ৰাজত্বকালত (১২৯৬-১৩১৬) এই প্ৰাংগনত আৰু বহুতো নিৰ্মাণকাৰ্য হয়। পৰবৰ্তীকালত বজ্ৰপাতত মিনাৰটো ক্ষতিগ্ৰস্থ হৈছিল যদিও তাৰ সংস্কাৰ কৰা হৈছিল। ইছলামিক স্থাপত্য আৰু শিল্পকৌশলৰ এক অনবদ্য প্ৰতিফলন হিচাবে ইউনেস্কো বিশ্ব ঐতিহ্য তালিকাৰ (iv) বিভাগৰ অধীনত এই প্ৰাংগন বিশ্ব ঐতিহ্যবাহী স্থানৰ মৰ্যাদা লাভ কৰিছে।^১২

ধৰ্মীয় ব্যক্তি চুফী সন্ত খোৱাজা কুতুবুদ্দিন বখতিয়াৰ কাকীৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা এই কমপ্লেক্সত কুতুব মিনাৰ "বিজয় টাৱাৰ" নিৰ্মাণৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল কুতুব-উদ্দিন আইবাকে, যি পিছলৈ মামলুক বংশৰ (দাস বংশ) দিল্লীৰ প্ৰথম চুলতান হৈছিল। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী ইলতুতমিছ (উৰফে আলতামাছ)য়ে ইয়াক অব্যাহত ৰাখিছিল আৰু অৱশেষত ১৩৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত তুগলাক বংশৰ দিল্লীৰ চুলতান ফিৰোজ শ্বাহ তুগলাকে (১৩২০–১৪১২) সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। কুব্বত-উল-ইছলাম মছজিদ (ইছলামৰ গম্বুজ), পিছলৈ কুৱাত-উল ইছলাম নামেৰে নামাকৰণ কৰা হয়^৩ কুতুব মিনাৰৰ কাষতে থিয় হৈ আছে।^৪৫৬৭

তাৰ পিছৰ কেইবাজনো শাসকে তুগলাক, আলাউদ্দিন খিলজী আৰু ব্ৰিটিছকে ধৰি এই কমপ্লেক্সত অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰে। ^৮ কুতুব মিনাৰ আৰু কুৱাত উল ইছলাম মছজিদৰ উপৰিও এই কমপ্লেক্সৰ অন্যান্য গঠনসমূহৰ ভিতৰত আলাই দৰৱাজা গেট, আলাই মিনাৰ আৰু লোহাৰ স্তম্ভ অন্যতম। এই কমপ্লেক্সৰ ভিতৰত ইলটুটমিছ, আলাউদ্দিন খিলজি আৰু ইমাম জামিনৰ সমাধিস্থল আছে।^৫

এতিয়া ইয়াত বলবানৰ সমাধিকে ধৰি বহুতো পুৰণি কীৰ্তিচিহ্নৰে আগুৰি থকা চাৰিওফালৰ অঞ্চলটোক ভাৰতীয় প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (ASI)-এ মেহৰৌলি প্ৰত্নতাত্ত্বিক উদ্যান হিচাপে গঢ়ি তুলিছে আৰু ইনটাচে উদ্যানখনৰ প্ৰায় ৪০টা কীৰ্তিচিহ্ন পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছে।^৯ ইয়াৰ উপৰিও নৱেম্বৰ–ডিচেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত হোৱা বাৰ্ষিক 'কুতুব উৎসৱ'ৰ স্থান, য'ত শিল্পী, সংগীতজ্ঞ আৰু নৃত্যশিল্পীসকলে তিনিদিন ধৰি অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে।^১০

আলাই দৰৱাজা

আলাই দৰৱাজা কুটুবৰ দক্ষিণ ফালৰ পৰা এটা মূল প্ৰৱেশদ্বাৰ।^১১ ১৩১১ খ্ৰীষ্টাব্দত দিল্লীৰ দ্বিতীয় খালজী চুলতান আলা-উদ্দিন খালজীয়ে নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু তেওঁ পূব দিশত খুঁটাযুক্ত দৰবাৰত দৰবাৰো সংযোজন কৰিছিল। গম্বুজযুক্ত গেটৱেটো ৰঙা শিল আৰু জড়ীকৃত বগা মাৰ্বলৰ সজ্জা, নাছখ লিপিৰ শিলালিপি, জালিযুক্ত শিলৰ পৰ্দাৰে সজাই তোলা হৈছে আৰু ইয়াত কাম কৰা তুৰ্কী শিল্পীসকলৰ উল্লেখযোগ্য কাৰুকাৰ্য্য প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে। ভাৰতৰ এইটোৱেই প্ৰথম অট্টালিকা যিয়ে ইয়াৰ নিৰ্মাণ আৰু অলংকাৰত ইছলামিক স্থাপত্যৰ নীতি ব্যৱহাৰ কৰে।^৫

স্লেভ বংশই প্ৰকৃত ইছলামিক স্থাপত্য শৈলী ব্যৱহাৰ কৰা নাছিল আৰু ভুৱা গম্বুজ আৰু ভুৱা তোৰণ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত আলাই দৰৱাজা ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰকৃত তোৰণ আৰু প্ৰকৃত গম্বুজৰ প্ৰাচীন উদাহৰণ।^১২ দিল্লী চুলতানত্বৰ যুগত নিৰ্মিত অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ অট্টালিকা বুলি গণ্য কৰা হয়। পদুমৰ কলি হিচাপে চিনাক্ত কৰা নোমযুক্ত তোৰণ আৰু বৰশীৰ মূৰৰ ফ্ৰিঞ্জৰ দ্বাৰা ই কোৱাত-উল-ইছলাম মছজিদত কৃপা যোগ কৰে, য'ত ই প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে কাম কৰিছিল।

কুতুব মিনাৰ

কুতুব মিনাৰ আফগানিস্তানৰ জামৰ মিনাৰেটৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত, ই আৰম্ভণিৰ আফগান স্থাপত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ, যিটো পিছলৈ ভাৰত-ইছলামিক স্থাপত্যলৈ বিকশিত হয়। কুতুব মিনাৰ ৭২.৫ মিটাৰ (২৩৯ ফুট) উচ্চতা, যাৰ ফলত ই ইটাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ মিনাৰ।^১৩ ইয়াৰ পাঁচটা সুকীয়া মহল আছে, প্ৰত্যেকটোতে মুকাৰনাছ কৰ্বেলত কঢ়িয়াই নিয়া এটা প্ৰক্ষেপিত বেলকনি আৰু গুৰিৰ পৰা ১৪.৩ মিটাৰ ব্যাসৰ পৰা ওপৰৰ পৰা ২.৭ মিটাৰলৈকে ক্ষীণ হৈ পৰে, যিটো ৩৭৯ খোজ দূৰত। ইয়াৰ চাৰিওফালৰ অট্টালিকা আৰু কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে।^১৪

কুৱাত-উল-ইছলাম মছজিদ

কুৱত-উল-ইছলাম (অৰ্থাৎ 'ইছলামৰ শক্তি') মছজিদ, যাক কুতুব মছজিদ বা দিল্লীৰ মহান মছজিদ বুলিও কোৱা হয়, মামলুক বা দাস বংশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কুতুব-উদ্দিন আইবাকে নিৰ্দেশ দিছিল আৰু ২৭টা মন্দিৰৰ পৰা স্প'লিয়া ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰিছিল।^১৫ ইয়াক এটা দুৰ্গৰ মাজত অৱস্থিত পূৰ্বতে ভাঙি পেলোৱা বৃহৎ মন্দিৰৰ স্থানৰ ওচৰত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^১৬

লোহাৰ স্তম্ভ

]]

লোহাৰ স্তম্ভটো বিশ্বৰ অন্যতম আগশাৰীৰ ধাতুবিদ্যাৰ কৌতুহল। ৭.২১ মিটাৰ উচ্চতা আৰু ছয় টনতকৈ অধিক ওজনৰ এই স্তম্ভটো প্ৰথমে দ্বিতীয় চন্দ্ৰগুপ্ত বিক্ৰমাদিত্যই (৩৭৫–৪১৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) উদয়াগিৰিৰ বিষ্ণু মন্দিৰ কমপ্লেক্সৰ সন্মুখত প্ৰায় ৪০২ খ্ৰীষ্টাব্দত স্থাপন কৰিছিল আৰু পিছলৈ খ্ৰীষ্টীয় দশম শতিকাত আনংপালে উদয়গিৰিৰ পৰা বৰ্তমানৰ স্থানলৈ স্থানান্তৰিত কৰিছিল। আনংপালে ইয়াত বিষ্ণু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু এই স্তম্ভটো সেই মন্দিৰৰ অংশ হোৱাটো বিচাৰিছিল।

সমাধিস্থল

ছামছ আল-দিন ইলটুটমিছৰ সমাধিইমাম জমিনৰ সমাধি

আলা-উদ্দিন খিলজীৰ সমাধি আৰু মাদ্ৰাছা

মছজিদৰ দক্ষিণ-পশ্চিমে কমপ্লেক্সটোৰ পিছফালে এল আকৃতিৰ এটা নিৰ্মাণ আছে, য'ত আলাউদ্দিন খিলজীৰ সমাধি প্ৰায় ১৩১৬ খ্ৰীষ্টাব্দ আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত ইছলামিক চেমিনাৰী এখন মাদ্ৰাছা আছে। খালজী আছিল খালজী বংশৰ পৰা দিল্লীৰ দ্বিতীয় চুলতান, যিয়ে ১২৯৬ চনৰ পৰা ১৩১৬ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে শাসন কৰিছিল।^১৭

আলাই মিনাৰ

আলাউদ্দিন খালজীয়ে আলাই মিনাৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰে, ১৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আগতে নিৰ্মিত কুৱাত উল-ইছলাম মছজিদৰ আকাৰ দুগুণ কৰাৰ পিছত। তেওঁ এই টাৱাৰটোক বৃদ্ধি কৰা মছজিদৰ অনুপাতে কুতুব মিনাৰতকৈ দুগুণ ওখ বুলি ধাৰণা কৰিছিল।.^১৮ ২৫ মিটাৰ উচ্চতাৰ (৮২ ফুট) প্ৰথম মহলাৰ কোৰটো সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ ঠিক পিছতেই নিৰ্মাণটো অৱশ্যে পৰিত্যক্ত হৈ পৰিছিল; ১৩১৬ চনত আলাউদ্দিনৰ মৃত্যুৰ কিছু সময়ৰ পিছতে, আৰু খালজী বংশৰ তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰে। আলাই মিনাৰৰ প্ৰথম মহলটো, যিটো এটা বিশাল ধ্বংসাৱশেষৰ শিলৰ গুৰি, আজিও থিয় হৈ আছে, যিটো স্পষ্টভাৱে পিছলৈ ড্ৰেছ কৰা শিলেৰে ঢাকি ৰখাৰ উদ্দেশ্য আছিল। তেওঁৰ সময়ৰ বিখ্যাত চুফী কবি আৰু সন্ত আমিৰ খুছৰ’ই তেওঁৰ গ্ৰন্থ তাৰিক-ই-আলাইত আলা-উদ্দিনে মছজিদটো সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ লগতে আন এখন মিনাৰ নিৰ্মাণৰ উদ্দেশ্যৰ কথাও উল্লেখ কৰিছে।

অন্যান্য কীৰ্তিচিহ্ন

ঘেৰাওৰ পৰা অলপ দূৰৈত, মেহৰৌলি গাঁৱত, আধাম খানৰ সমাধিস্থল, যিয়ে কিংবদন্তি অনুসৰি মধ্যপ্ৰদেশত মাণ্ডুক বন্দী হোৱাৰ পিছত সুন্দৰী হিন্দু গায়িকা ৰূপমতীক আত্মহত্যা কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। দুৰ্নীতি আৰু ৰাজনৈতিক মতানৈক্যৰ অভিযোগত যেতিয়া মোগল সম্ৰাট জালালুদ্দিন আকবৰে তেওঁৰ ওপৰত অসন্তুষ্ট হৈছিল, আকবৰে ব্যক্তিগতভাৱে তেওঁক আঘাত কৰিছিল আৰু তেওঁৰ মৃত্যু নিশ্চিত কৰিবলৈ আগ্ৰা দুৰ্গৰ এখন টেৰেচৰ পৰা দুবাৰকৈ ওপৰলৈ তুলি লৈছিল। মেহৰৌলি প্ৰত্নতাত্ত্বিক উদ্যানত বলবানৰ সমাধি, জামালি কমালী মছজিদ আৰু সমাধিকে ধৰি কেইবাটাও প্ৰত্নতাত্ত্বিক কীৰ্তিচিহ্ন বিন্দুকৈ বিয়পি আছে।

গ্ৰন্থ সংযোগ

• Cole, Henry Hardy. (1872). The Architecture of ancient Delhi: especially the buildings around the Kutb Minar. London: Published by the Arundel Society for Promoting the Knowledge of Art
• Beglar, J. D.; Carlleyle, A. C . L. (1874). Archaeological Survey of India: Report for the Year 1871-72: Delhi, and Agra (1874). Office of the Superintendent of Government Printing
• R. N. Munshi. (1911). The History of the Kutb Minar (Delhi). G.R.Sindhe, Bombay
• Hearn, Gordon Risley. (1906). The Seven Cities of Delhi. W. Thacker & Co., London
• Munshi, Rustamji Nasarvanji. (1911). The History of the Kutb Minar (Delhi). Bombay: G.R. Sindhe
• Page, J. A, Archaeological Survey of India. (1927). Guide To The Qutb, Delhi. Calcutta, Government of India, Central Publication Branch
• The World heritage complex of the Qutub, by R. Balasubramaniam. Aryan Books International, 2005. ISBN 81-7305-293-X.

বাহ্যিক সংযোগ

• Entry in the UNESCO World Heritage Site List
• Quwwat Al-Islam Mosque
• Corrosion resistance of Delhi iron pillar
• Nondestructive evaluation of the Delhi iron pillar Current Science, Indian Academy of Sciences, Vol. 88, No. 12, 25 June 2005 (PDF)
• Photo gallery of the Qutb complex