কনফুচিয়াছৰ শিষ্য

কনফুচিয়াছৰ শিষ্যসকল (Disciples of Confucius) চীনৰ মহান দাৰ্শনিক কনফুচিয়াছৰ শিক্ষা আৰু আদৰ্শ অনুসৰণ কৰা এদল অনুগামী। কনফুচীয় দৰ্শনৰ সংৰক্ষণ, সংকলন আৰু ইয়াৰ ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত এই শিষ্যসকলৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য আছিল। কনফুচিয়াছে নিজৰ জীৱনকালত তেওঁৰ শিক্ষাসমূহ নিজে লিপিবদ্ধ কৰি যোৱা নাছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজনৈতিক আদৰ্শসমূহ ব্যৰ্থ হোৱা বুলি ভাবিয়েই শেষ নিশ্বাস ত্যাগ কৰিছিল। তেওঁৰ এই উৎসৰ্গিত অন্তৰংগ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ অবিহনে, তেওঁৰ দৰ্শন সম্ভৱতঃ ইতিহাসৰ বুকুত হেৰাই গ’লহেঁতেন।^{১ ২ ৩}

সিমা কিয়ানৰ (Sima Qian) মতে, কনফুচিয়াছ (Confucius)এ কৈছিল: "যিসকল শিষ্যই মোৰ উপদেশ লাভ কৰিছিল আৰু নিজে সেইবোৰ বুজি পাবলৈ সক্ষম হৈছিল, তেওঁলোক আছিল সাতসত্তৰজন ব্যক্তি। তেওঁলোক সকলোৱেই অসাধাৰণ প্ৰতিভাশালী পণ্ডিত আছিল।" পৰম্পৰাগতভাৱে বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে কনফুচিয়াছৰ তিনি হাজাৰ ছাত্ৰ আছিল, কিন্তু তেওঁ যিসকলক শিক্ষা দিছিল তাৰ ভিতৰত মাত্ৰ ৭২ জনেহে পাৰদৰ্শিতা লাভ কৰিছিল। তলত দিয়া তালিকাখন হৈছে সেইসকল ছাত্ৰৰ, যাৰ পৰিচয় কনফুচিয়াছৰ অনুগামী হিচাপে পোৱা গৈছে। কনফুচিয়াছৰ বেছিভাগ ছাত্ৰৰে বিষয়ে বৰ কম কথাই জনা যায়, কিন্তু তেওঁলোকৰ একাংশৰ উল্লেখ কনফুচিয়াছৰ এনলেক্টছ (Analects of Confucius)-ত পোৱা যায়। তেওঁলোকৰ বহুৰে জীৱনী সিমা কিয়ানৰ শ্বিজি (Shiji / Records of the Grand Historian)-ত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে।^৪ The Six Arts were practiced by the 72 disciples.^৫

শিষ্য

য়ান হুই (জিইউয়ান)

য়ান হুই (顏回), Yan Hui (Ziyuan) লু ৰাজ্যৰ (State of Lu) অধিবাসী আছিল। তেওঁৰ সৌজন্যমূলক নাম (courtesy name) আছিল জিইউয়ান (子淵)। তেওঁ কনফুচিয়াছৰ (Confucius) আটাইতকৈ প্ৰিয় ছাত্ৰ আছিল আৰু তেওঁ কনফুচিয়াছতকৈ ৩০ বছৰ সৰু আছিল। অতি কম বয়সতে তেওঁ কনফুচিয়াছৰ শিষ্য হৈছিল। কনফুচিয়াছে এবাৰ কৈছিল, "মই হুইক পোৱাৰ পিছত, বাকী শিষ্যসকল মোৰ অধিক ওচৰ চাপি আহিছিল।" কনফুচিয়াছে এবাৰ তেওঁৰ তিনিজন প্ৰিয় ছাত্ৰ—হুই, জিলু আৰু জিগং-ৰ সৈতে নাং পাহাৰলৈ (Nang Hill) ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকক নিজৰ নিজৰ লক্ষ্যৰ বিষয়ে ক’বলৈ কৈছিল, যাতে তেওঁ সেইবোৰৰ মাজৰ পৰা বাচনি কৰিব পাৰে। জিলুৰ উত্তৰ শুনি কনফুচিয়াছে কৈছিল, "এয়া তোমাৰ সাহসিকতাৰ পৰিচায়ক।" জিগঙৰ উত্তৰৰ পিছত কনফুচিয়াছে কৈছিল, "এয়া তোমাৰ সূক্ষ্ম বাগ্মিতাৰ প্ৰমাণ।" য়ান হুইয়ে আটাইতকৈ শেষত কৈছিল, "মই এজন বুদ্ধিমান ৰজা আৰু জ্ঞানী শাসক বিচাৰি উলিয়াব খোজো, যাক মই সহায় কৰিব পাৰো। মই পাঁচটা মূল নীতিৰ শিক্ষা জনসাধাৰণৰ মাজত প্ৰসাৰিত কৰিম আৰু তেওঁলোকক সদাচাৰ তথা সংগীতৰ নিয়মেৰে পৰিচালিত কৰিম, যাতে তেওঁলোকে নিজৰ চহৰবোৰ দেৱাল আৰু পৰিখাৰে সুৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰয়োজন অনুভৱ নকৰে, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ তৰোৱাল আৰু যাঠীবোৰ গলাই কৃষিকাৰ্যৰ সঁজুলিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। তেওঁলোকে কোনো ভয় নোহোৱাকৈয়ে নিজৰ পশুধন পথাৰ আৰু হাবিলৈ চৰিবলৈ পঠিয়াব পাৰিব। পৰিয়ালবোৰ ভাঙি নাযাব আৰু কোনো বিধৱা বা বিপত্নীক নাথাকিব। এহাজাৰ বছৰলৈ যুদ্ধৰ কোনো বিভীষিকা নাথাকিব। ফলত জিলু (Zilu)-এ নিজৰ সাহসিকতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ বা জিগং (Zigong)-এ নিজৰ বাগ্মিতা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ কোনো সুযোগ নাপাব।" য়ান হুইৰ উত্তৰ শুনাৰ পিছত কনফুচিয়াছে কৈছিল, "এই গুণ কিমান যে প্ৰশংসনীয়!"^৬

যেতিয়া হুইৰ বয়স ২৯ বছৰ হৈছিল, তেতিয়া তেওঁৰ চুলি সম্পূৰ্ণ বগা হৈ পৰিছিল আৰু ৩২ বছৰ বয়সত তেওঁৰ মৃত্যু হৈছিল। হান বংশৰ প্ৰথম সম্ৰাটে (Emperor Gaozu of Han) হুই আৰু কনফুচিয়াছ দুয়োৰে নামত বলিদান/অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিছিল। কনফুচিয়াছৰ বলিদান কানন বা ধৰ্মীয় বিধি অনুসৰি (Confucian sacrificial Canon) তেওঁক "ঋষিৰ ধাৰাবাহিকতাকাৰী" (Continuator of the Sage) উপাধি প্ৰদান কৰা হৈছিল। এই উপাধি ১৫৩০ খ্ৰীষ্টাব্দত, মিং বংশৰ (Ming dynasty) জিয়াজিং যুগৰ (Jiajing era) নৱম বছৰত প্ৰদান কৰা হৈছিল, যেতিয়া কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰত (Temple of Confucius) থকা পূজনীয় ব্যক্তিসকলৰ বৰ্তমানৰ প্ৰায় আটাইবোৰ বলিদান উপাধি স্থিৰ কৰা হৈছিল। হুইৰ স্থান হৈছে ঋষিজনৰ (কনফুচিয়াছৰ) পূব দিশত। তেওঁক চাৰিজন মূল সহযোগীৰ (Four Assessors) ভিতৰত প্ৰথম তথা কনফুচিয়াছৰ আটাইতকৈ জ্যেষ্ঠ শিষ্য বুলি গণ্য কৰা হয়।^৭

মিন চুন (জিচিয়ান)

মিন চুন (閔損), Min Sun (Ziqian) লু ৰাজ্যৰ কনফুচিয়াছৰ অন্যতম ছাত্ৰ আছিল। তেওঁৰ সৌজন্যমূলক নাম আছিল জিচিয়ান (子騫)। ছিমা চিয়ানৰ মতে তেওঁ কনফুচিয়াছতকৈ ১৫ বছৰ সৰু আছিল, কিন্তু অন্যান্য উৎসৰ মতে তেওঁ ৫০ বছৰ সৰু আছিল। যেতিয়া তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে কনফুচিয়াছৰ ওচৰলৈ আহিছিল, তেতিয়া তেওঁক বৰ ভোকাতুৰ আৰু জৰাজীৰ্ণ যেন লাগিছিল, কিন্তু কনফুচিয়াছৰ ওচৰত অধ্যয়ন কৰাৰ পিছত তেওঁৰ মুখত এক প্ৰকাৰৰ পৰিপূৰ্ণতা আৰু সন্তুষ্টিৰ ভাব ফুটি উঠিছিল। যেতিয়া জিগঙে এবাৰ মিন চুনক এই পৰিৱৰ্তন কেনেকৈ হ’ল বুলি সুধিছিল, তেতিয়া তেওঁ উত্তৰ দিছিল, "মই মোৰ নল-খাগৰি আৰু ঘাঁহনিৰ মাজৰ পৰা গুৰুদেৱৰ পঢ়াশালিলৈ আহিছিলোঁ। তেওঁ মোৰ মনটোক পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি ভক্তি (filial piety) ভাবাপন্ন হ’বলৈ প্ৰশিক্ষণ দিছিল আৰু মোৰ সন্মখত প্ৰাচীন ৰজাসকলৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰিছিল। মই তেওঁৰ উপদেশবোৰত এক আনন্দ অনুভৱ কৰিছিলোঁ; কিন্তু যেতিয়া মই বাহিৰলৈ গৈছিলোঁ আৰু ছাতি, পতাকা আৰু তেওঁলোকৰ সমদলৰ সকলো জাকজমকতাৰে সৈতে ক্ষমতাশালী লোকসকলক দেখিছিলোঁ, তেতিয়া মই সেই প্ৰদৰ্শনতো আনন্দ অনুভৱ কৰিছিলোঁ। এই দুয়োটা কথাই মোৰ বুকুত এটা আনটোৰ লগত সংঘাত কৰিছিল। মই কোনটোক অগ্ৰাধিকাৰ দিম সেইটো থিৰ কৰিব পৰা নাছিলোঁ, আৰু সেইকাৰণে মোৰ মুখত সেই দুখ-কষ্টৰ ভাব আছিল। কিন্তু এতিয়া আমাৰ গুৰুদেৱৰ শিক্ষাই মোৰ মনৰ গভীৰলৈকে প্ৰৱেশ কৰিছে। মোৰ সহ-শিষ্যসকল, অৰ্থাৎ আপোনালোকৰ উদাহৰণেও মোক অগ্ৰগতি লাভ কৰাত সহায় কৰিছে। মই এতিয়া জানো মই কি অনুসৰণ কৰা উচিত আৰু কি পৰিহাৰ কৰা উচিত, আৰু ক্ষমতাৰ সকলো জাকজমকতা মোৰ বাবে পৃথিৱীৰ ধূলিকণাতকৈ বেছি একো নহয়। এই কাৰণেই মোৰ মুখত এই পৰিপূৰ্ণতা আৰু সন্তুষ্টিৰ ভাব আহিছে।" মিন চুন কনফুচিয়াছৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় ছাত্ৰসকলৰ এজন আছিল। তেওঁ নিজৰ নৈতিক পৱিত্ৰতা আৰু পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি থকা গভীৰ প্ৰেমৰ বাবে বিখ্যাত আছিল। কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰত তেওঁৰ স্থান হৈছে পূব দিশৰ প্ৰথম স্থানত, "জ্ঞানীসকলৰ" (The Wise Ones) মাজত, যিটো চাৰিজন মূল সহযোগীৰ (Four Assessors) ঠিক পিছতেই আহে। ৭২০ খ্ৰীষ্টাব্দত টাং বংশৰ (Tang dynasty) ষষ্ঠ সম্ৰাটে কনফুচিয়াছৰ সৈতে তেওঁৰ নামতো প্ৰথমবাৰৰ বাবে বলিদান/অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিছিল। তেওঁৰ উপাধিটো হৈছে "প্ৰাচীন পূজনীয় ব্যক্তি, দাৰ্শনিক মিন" (The Ancient Worthy, the Philosopher Min), যিটো উপাধি চাৰিজন মূল সহযোগীৰ বাহিৰে বাকী সকলোৰে বাবে একেই।^৮ আনালেক্টছ’ৰ (Analects) একাদশ অধ্যায় ঐতিহ্যগতভাৱে তেওঁৰ শিষ্যসকলৰ দ্বাৰা ৰচিত বুলি ধৰা হয়।^৯

মিন চুন তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃৰ প্ৰতি থকা মৰম আৰু শ্ৰদ্ধাৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি জনাজাত। তেওঁ সৰু থাকোঁতেই মাকৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু দেউতাকে পুনৰ বিবাহ কৰাৰ পিছত সতীয়া মাকে তেওঁক ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল। মাহী মাকৰ তত্ত্বাৱধানত তেওঁ নিৰ্যাতন আৰু দুৰ্ব্যৱহাৰৰ বলি হৈছিল। শীতকালত সতীয়া মাকে নিজৰ পুতেকহঁতৰ কাপোৰবোৰ গৰম কপাহেৰে চিলাই দিছিল, আনহাতে মিন চুনৰ কাপোৰবোৰত কেৱল বন-বাত (ঘাহঁ-বন) ভৰাই দিছিল। এদিন দেউতাকক গাড়ীৰে ফুৰাবলৈ লৈ যাওঁতে তেওঁ ঠাণ্ডাত প্ৰায় অচেতন হৈ পৰিছিল। যেতিয়া দেউতাকে আচল ঘটনাটো গম পালে, তেওঁ ঘৰলৈ উভতি আহি পত্নীক ঘৰৰ পৰা উলিয়াই দিবলৈ ওলাল। কিন্তু মিন চুনে ক’লে, "যদি মা গুচি যায়, তেন্তে আপোনাৰ তিনিজন পুত্ৰই ঠাণ্ডাত কষ্ট পাব, কিন্তু যদি তেওঁ থাকে, তেন্তে কেৱল এজনহে ভুক্তভোগী হ’ব।" তেওঁৰ এই দয়াত সতীয়া মাকৰ অন্তৰ গলি গ’ল আৰু তাৰ পিছত তেওঁ কেতিয়াও মিন চুনক দুৰ্ব্যৱহাৰ নকৰিলে।

ৰাণ গেং (বনিউ)

ৰাণ গেং (冉耕), Ran Geng (Boniu) লু ৰাজ্যৰ বাসিন্দা আছিল আৰু তেওঁ কনফুচিয়াছতকৈ মাত্ৰ সাত বছৰৰ সৰু আছিল। তেওঁৰ সৌজন্যমূলক নাম আছিল বনিউ (伯牛)। যেতিয়া কনফুচিয়াছ লু ৰাজ্যৰ অপৰাধ মন্ত্ৰী (Minister of Crime) হৈছিল, তেতিয়া তেওঁ বনিউ-ক সেইটো পদতে নিযুক্ত কৰিছিল যিটো পদৰ পৰা তেওঁ নিজেই পদোন্নতি লাভ কৰিছিল—অৰ্থাৎ ঝংডুৰ কমাণ্ডাণ্ট (Commandant of Zhongdu)। বৰ্তমান তেওঁৰ স্মৃতিফলকখন (tablet) পশ্চিম দিশে "জ্ঞানীসকলৰ" (The Wise Ones) ভিতৰত চতুৰ্থ স্থানত আছে।^১০

ৰান য়ং (জংগং)

ৰান য়ং আছিল ৰান গেং (Ran Geng)-ৰ সৈতে একেটা বংশৰে লোক আৰু তেওঁ কনফুচিয়াছতকৈ ২৯ বছৰ সৰু আছিল। তেওঁৰ সৌজন্যমূলক নাম আছিল জংগং (仲弓)। তেওঁৰ পিতৃ এজন বেয়া চৰিত্ৰৰ লোক আছিল, কিন্তু গুৰুৱে ঘোষণা কৰিছিল যে পিতৃৰ কু-কাৰ্যই ৰান য়ং-ৰ নিজা স্বীকৃত পাৰদৰ্শিতা আৰু নৈতিক শ্ৰেষ্ঠতাক ম্লান কৰিব নোৱাৰে।^১১ কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰত তেওঁৰ স্থান 'জ্ঞানীসকল'ৰ মাজত দ্বিতীয়, পূব দিশত।^১২

ৰান কিউ (জিয়ৌ)

ৰান কিউ(冉求) Ran Qiu (Ziyou) আছিল ৰান গং (Ran Gong) আৰু ৰান য়ং (Ran Yong)-ৰ সৈতে সম্পৰ্কীয়। তেওঁৰ সৌজন্যমূলক নাম আছিল জিয়ৌ (子有)। তেওঁ ৰান য়ং (Ran Yong)-ৰ সমবয়সী আছিল। কনফুচিয়াছৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ভিতৰত তেওঁ নিজৰ বহুমুখী প্ৰতিভা আৰু বহুতো গুণৰ বাবে বিশেষভাবে পৰিচিত আছিল। জিগঙে (Zigong) তেওঁৰ বিষয়ে কৈছিল যে তেওঁ "বয়োজ্যেষ্ঠসকলক সন্মান আৰু কনিষ্ঠসকলক মৰম কৰিছিল; অতিথি আৰু দৰ্শনাৰ্থীসকলৰ প্ৰতি সজাগ আছিল; জ্ঞানান্বেষণ আৰু বহুতো কলাত পাৰদৰ্শী আছিল; লগতে বস্তুসমূহৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিশ্ৰমী আছিল।" যেতিয়া লু (Lu) ৰাজ্যৰ এজন সৰু বিষয়াই কনফুচিয়াছক ৰান কিউৰ গুণসমূহৰ বিষয়ে সুধিছিল, তেতিয়া কনফুচিয়াছে তেওঁক এজন বিনম্ৰ প্ৰশাসনিক দক্ষতা থকা ব্যক্তি বুলি প্ৰশংসা কৰিছিল। কনফুচিয়াছৰ ওচৰত অধ্যয়ন সমাপ্ত কৰাৰ পিছত, ৰান কিউৱে লু ৰাজ্যৰ ক্ষমতা হস্তগত কৰা মন্ত্ৰীসকলৰ অধীনত এটা চৰকাৰী পদ গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ নিয়োগকৰ্তাসকলক এটা অধিক নৈতিক পথ অনুসৰণ কৰিবলৈ প্ৰভাৱিত কৰিব পৰাকৈ তেওঁৰ নিজৰ পৰ্যাপ্ত ক্ষমতা বা যোগ্যতা নাছিল। এবাৰ তেওঁ কনফুচিয়াছক নিৰাশ কৰিছিল আৰু গুৰুক এইবুলি কোৱাৰ বাবে তিৰস্কাৰৰ সন্মুখীন হৈছিল যে তেওঁ কনফুচিয়াছৰ পথক ভাল পায়, কিন্তু ইয়াক অনুসৰণ কৰিবলৈ তেওঁৰ শক্তিৰ অভাৱ। পৰৱৰ্তী সময়ত, ৰান কিউৰ প্ৰভাৱৰ বাবেই কনফুচিয়াছে অৱশেষত নিজৰ গৃহ ৰাজ্য লুলৈ ঘূৰি (Lu) আহিবলৈ সক্ষম হৈছিল। কনফুচিয়াছৰ মন্দিৰত (Temple of Confucius) তেওঁৰ স্থান "জ্ঞানীসকলৰ" (The Wise Ones) ভিতৰত পশ্চিম দিশে তৃতীয় স্থানত আছে।^{১৩ ১৪ ১৫}