অতীশ

অতীশ দীপাংকৰ শ্ৰীজ্ঞান (সংস্কৃত লিপ্যন্তৰ: Atīśa Dīpaṅkara Śrījñāna) (অনুমাণিক ৯৮২–১০৫৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) এগৰাকী বঙালী বৌদ্ধ ধৰ্মীয় গুৰু আৰু নেতা আছিল।^১ তেওঁ সাধাৰণতে বৰ্তমানৰ ভাৰতৰ বিহাৰ ৰাজ্যত অৱস্থিত বিক্ৰমশীলা মঠত ৰচনা কৰা তেওঁৰ কৰ্মৰাজিৰ বাবে জনাজাত।^২ এছিয়াত একাদশ শতিকাৰ মহাযান আৰু বজ্ৰযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰত তেওঁ সুমাত্ৰা আৰু তিব্বত ভ্ৰমণ কৰিছিল। এই মুখ্য শিষ্য ড্ৰমটনৰ সৈতে অতীশক তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অন্যতম নতুন অনুবাদ আশ্ৰম কদম আশ্ৰমৰ প্ৰতিষ্থাপক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৩ চতুৰ্দশ শতিকাত কদম আশ্ৰমৰ ঠাই লয় গেলুগ পৰম্পৰাই, যিয়ে ইয়াৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি ইয়াৰ মঠসমূহ গ্ৰহণ কৰে।^৪

জীৱনী

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

অনুমাণিক ৯৮২ খ্ৰীষ্টাব্দত, বিক্ৰমপুৰ চহৰৰ বংগৰ এটা শাসক পৰিয়ালত চন্দ্ৰগৰ্ভ নামেৰে অতীশৰ জন্ম হৈছিল।^৫ পিতৃ-মাতৃৰ তিনিজন পুত্ৰৰ ভিতৰত তেওঁ দ্বিতীয় সন্তান আছিল। তেওঁৰ পিতৃ কল্যাণশ্ৰী নামেৰে পৰিচিত ৰজা আৰু মাতৃ প্ৰভাতি শ্ৰী আছিল।^৬৭ তেওঁৰ জীৱনৰ প্ৰাৰম্ভিক সময়খিনি সেই সময়ৰ সম্ভ্ৰান্ত লোকসকলৰ বাবে সাধাৰণ আছিল আৰু তেওঁ শিল্পকে ধৰি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছিল।^৮ তেওঁৰ একবীৰসাধন আৰু বলবিধি নামৰ গ্ৰন্থ দুখনত তেওঁক "বাঙালী" বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৯

অধ্যয়ন

ডেকা অৱস্থাত তেওঁ বৰ্তমানৰ ৰাজগীৰত তন্ত্ৰ অধ্যয়ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যʼত তেওঁক ৰাহুলাঘুহ্যবজ্ৰ নামৰ এজন সন্ন্যাসীয়ে শিক্ষা দিছিল। ৰাহুলাগুহ্যবজ্ৰৰ অধীনত অতিশক হেৱজ্ৰত দীক্ষা দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁ নিৰ্দিষ্ট ধ্যান-ধাৰণাৰ শিক্ষা দিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ অৱধূটিপা নামৰ এজন মাষ্টৰৰ অধীনত সাত বছৰ অধ্যয়ন কৰি যোগাসনৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি গণচক্ৰ নামেৰে জনাজাত তান্ত্ৰিক ভোজত লিপ্ত হয়।^৮

তিব্বতীয় সূত্ৰ অনুসৰি আতিশাক বোধগয়াত মঠ শ্ৰীলক্ষিতৰদ্বাৰা আঠাইশ বছৰ বয়সত মহাসাংঘিক বংশত নিযুক্তি দিয়া হৈছিল আৰু তেওঁৰ সময়ৰ প্ৰায় সকলো বৌদ্ধ আৰু অবৌদ্ধ বিদ্যালয়ৰ অধ্যয়ন কৰিছিল, য'ত বৈষ্ণৱ, শৈৱ ধৰ্ম, তান্ত্ৰিক হিন্দু ধৰ্ম আৰু অন্যান্য প্ৰথাৰ শিক্ষাও আছিল। চৌষষ্ঠিপ্ৰকাৰৰ শিল্প, সংগীত কলা আৰু যুক্তিৰ কলাও অধ্যয়ন কৰি বাইছ বছৰ বয়সলৈকে এই অধ্যয়নসমূহ সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁ অধ্যয়ন কৰা, অনুশীলন কৰা আৰু সংক্ৰমিত কৰা বহু বৌদ্ধ বংশৰ ভিতৰত আসংগ আৰু বসুবন্ধুৱে প্ৰেৰণ কৰা গভীৰ ক্ৰিয়াৰ বংশ, নাগাৰ্জুন আৰু চন্দ্ৰকীৰ্তিৰদ্বাৰা প্ৰেৰণ কৰা গভীৰ দৃষ্টিভংগীৰ বংশ আৰু তিলোপা আৰু নৰোপৰদ্বাৰা সংক্ৰমিত গভীৰ অভিজ্ঞতাৰ বংশ।^১০১১ এই সময়ছোৱাত অতিতশাই ৰত্নাকৰশান্তি,^১২ নৰোপ আৰু জিতাৰিকে ধৰি বহু উল্লেখযোগ্য শিক্ষকৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল। তেওঁ ওদান্তপুৰী মঠত ধৰ্মাক্ষিত অধ্যয়নও কৰিছিল।^৮

বিক্ৰমশিলা

বিক্ৰমশিলাৰ মঠত যি সময়ত এশজনতকৈ অধিক অভিযুক্ত সন্ন্যাসী উপস্থিত নাছিল, সেই সময়ত অতিশই জ্যেষ্ঠ পণ্ডিত হ’বলৈ উঠিছিল। তেওঁৰ জীৱনৰ ওপৰত তিব্বতী হাজিঅ'গ্ৰাফীসমূহে তেওঁক বিক্ৰমশিলাত থাকিবলৈ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিত হিচাপে চিত্ৰিত কৰাৰ প্ৰৱণতা আছে, যি মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ নৈতিকতাৰ প্ৰতি কঠোৰ আনুগত্যৰ বাবে বিখ্যাত হ'ব। এই সময়ছোৱাতে গুগেৰ তিব্বতী ৰাজনীতিৰ ৰজা লা ব্লা মা য়ে শ্বেছ 'অডে বিক্ৰমশিলালৈ মিছন পঠিয়াবলৈ আৰম্ভ কৰে যাতে পণ্ডিতসকলক গুগে ভ্ৰমণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায় যাতে তেওঁলোকে "বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিশুদ্ধ ৰূপ" শিকাব পাৰে।

অৱশেষত অতিশা ১০৪০ খ্ৰীষ্টাব্দত বিক্ৰমশিলা এৰি যায়। তেতিয়াৰ বিক্ৰমশিলৰ মঠৰ মঠ ৰত্নকাৰে অতীশাক যাবলৈ অনুমতি দিছিল যদিও তিনি বছৰৰ পাছত ঘূৰি অহাৰ চৰ্তত।^৮

সুমাত্ৰা আৰু তিব্বতত শিক্ষা

তিব্বতী সূত্ৰত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে যে আতিশাই শ্ৰীবিজয়া সাম্ৰাজ্যৰ সুমাত্ৰাত ১২ বছৰ কটায়, আৰু তেওঁ ১০২৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাৰতলৈ উভতি যায় যিটোও সেই বছৰতে চোল বংশৰ প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলাই সুমাত্ৰ আক্ৰমণ কৰিছিল।^১৩

ঘূৰি অহাৰ লগে লগে তেওঁৰ শিক্ষা আৰু বিতৰ্ক আৰু দৰ্শনৰ দক্ষতাৰ বাবে তেওঁ বহুত মনোযোগ লাভ কৰিছিল। অবৌদ্ধ উগ্ৰপন্থীসকলক বিতৰ্কত পৰাস্ত কৰাৰ বাবে তিনিটা পৃথক পৃথক সময়ত অতিশাই প্ৰশংসা লাভ কৰিছিল। যেতিয়া তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিপথে পৰিচালিত বা অৱনতি ঘটা ৰূপ বুলি ধৰাৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিব, তেতিয়া তেওঁ দ্ৰুত আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে সংস্কাৰ ৰূপায়ণ কৰিব। অতি সোনকালেই তেওঁক সম্ৰাট ধৰ্মপালে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বিক্ৰমশিলত ষ্টুয়াৰ্ড বা মঠৰ পদত নিযুক্তি দিয়া হয়। তেওঁ ওদান্তপুৰীকো "পুষ্টি" দিয়া বুলি কোৱা হয়।^১৪

ধৰ্মকীৰ্তীশ্ৰীৰ লগত অধ্যয়ন কৰি অহা সুৱৰ্ণভূমিৰপৰা আতিতিৰ উভতি অহা আৰু ভাৰতত তেওঁৰ প্ৰাধান্যৰ উত্থান বৌদ্ধ সংস্কৃতিৰ ফুলনি আৰু অঞ্চলটোত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ চৰ্চাৰ সৈতে মিল খাইছিল আৰু বহু দিশত আতিশাৰ প্ৰভাৱে এই বিকাশত অৰিহণা যোগাইছিল। ব্লু এনালছৰ মতে, গুগেৰ য়েছে-অ’ নামৰ এজন নতুন ৰজাই তেওঁৰ শৈক্ষিক অনুগামীসকলক সংস্কৃত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ কিছুমান গ্ৰন্থ শিকিবলৈ আৰু অনুবাদ কৰিবলৈ পঠিয়াইছিল।^১৫ এই শিক্ষাবিদসকলৰ ভিতৰত নক্টোও আছিল, যাক অৱশেষত বিক্ৰমশিলালৈ পঠিওৱা হৈছিল সংস্কৃত অধ্যয়নৰ বাবে আৰু অতিশক নিজৰ গৃহভূমিত ধৰ্মৰ শিক্ষা দিবলৈ আহিবলৈ অনুৰোধ কৰা হৈছিল।

নাক্টছ’ আৰু গ্যা ল’টছাৱাৰ সৈতে যাত্ৰা কৰি আতিশাই পুৰাং ৰাজ্যৰ ৰাজধানী টলুংলৈ যোৱাৰ পথত নেপালৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰে। (টলুং পোৱাৰ আগতেই গ্যা লোটছাৱাৰ মৃত্যু হৈছিল। ) বাটত তেওঁ মাৰ্পা ল’টছাৱাক লগ পাইছিল বুলি কোৱা হয়। তেওঁ তিনি বছৰ টোলুঙত কটায় আৰু তেওঁৰ শিক্ষাসমূহ সংকলন কৰি তেওঁৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী পণ্ডিত গ্ৰন্থ বোধিপথপ্ৰদীপ বা আলোকপ্ৰাপ্তিৰ পথৰ বাবে লেম্পত পৰিণত কৰে। সাতষষ্ঠিটা পদৰ এই চুটি গ্ৰন্থখনে হিনায়ন, মহাযান আৰু বজ্ৰায়ণ নামৰ তিনিটা বাহনৰ ক্ষেত্ৰত সমগ্ৰ বৌদ্ধ পথটো দাঙি ধৰিছে আৰু লামৰিম বা পথৰ পৰ্যায়সমূহৰ ধাৰাটোৰ পৰৱৰ্তী গ্ৰন্থসমূহৰ বাবে আৰ্হি হৈ পৰিছিল আৰু বিশেষভাৱে ট্ছংখাপৰ লামৰিম লেখাৰ ভিত্তি আছিল।^১৬ ইয়াত আতিশাই ড্ৰমটন বা ড্ৰমটনপাক লগ পায়, যি তেওঁৰ প্ৰধান শিষ্য হ'ব, যাক পিছৰ প্ৰসাৰণৰ নৈতিক মানদণ্ডৰ বলবৎকাৰী আৰু আতিশাৰ তান্ত্ৰিক বংশৰ ধাৰী দুয়োটা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^১৭

জামগন কংট্ৰুলৰ মতে, যেতিয়া আতিশাই সম্যেৰ পুথিভঁৰাল পেকাৰ কৰ্ডজলিঙত সংস্কৃত গ্ৰন্থৰ ভঁৰাল আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, তেতিয়া "তেওঁ কৈছিল যে তিব্বতত বজ্ৰায়ণ যিমানখিনি বিয়পি পৰিছে, সেয়া ভাৰততো অতুলনীয়। এই কথা কোৱাৰ পিছত তেওঁ শ্ৰদ্ধাৰে হাত ভাঁজ কৰি পূৰ্বৰ শতিকাৰ মহান ধৰ্মৰজা, অনুবাদক আৰু পণ্ডিতসকলৰ প্ৰশংসা কৰিছিল।" ^১৮

লিগেচি

২০০৪ চনত বিবিচিৰ সৰ্বকালৰ শ্ৰেষ্ঠ বঙালীৰ সমীক্ষাত আতিশাই ১৮ নম্বৰ স্থান লাভ কৰিছিল।^{১৯২০২১}

ৰচনাৱলী

তেওঁৰ লেখাসমূহৰ ভিতৰত আছে:

• বোধিপথপ্ৰদীপ
• বোধিপথপ্ৰদীপপঞ্জিকানামা (বোধিপথপ্ৰদীপৰ ওপৰত তেওঁৰ নিজা ধাৰাভাষ্য / byang chub lam gyi sgron ma)
• চৰ্যাসংগ্ৰহপ্ৰদীপত অতিশাৰদ্বাৰা ৰচিত কিছুমান কীৰ্তন শ্লোক আছে।
• সত্যদ্বৈৱতাৰা
• বোধিসত্ত্বমান্যাৱলী
• মধ্যমকৰত্নপ্ৰদীপ
• মহাযানপথসাধনসংগ্ৰহ
• শিক্ষাসমুচ্চায় অভিসাম্য
• প্ৰজ্ঞাপাৰমিতাপিণ্ডাৰ্থপ্ৰদীপ
• একবীৰসাধনা
• বিমলৰত্নলেখা, গৌড়ৰ ৰজা নয়পাললৈ লিখা এখন সংস্কৃত পত্ৰ।

তথ্য উৎস

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Buswell, Robert Jr. (2014). Princeton Dictionary of Buddhism. Princeton University Press. ISBN 9780691157863
• Khenpo Konchog Gyaltsen, Great Kagyu Masters: The Golden Lineage Treasury, Snow Lion Publications
• Geshe Sonam Rinchen, Atiśa's Lamp for the Path to Enlightenment, Snow Lion Publications
• Khyentse, Dilgo. (1993). 'Enlightened Courage. Snow Lion Publications. ISBN 1-55939-023-9
• Tulku, Ringu; Helm, Ann. (2006). The Ri-Me Philosophy of Jamgon Kongtrul the Great: A Study of the Buddhist Lineages of Tibet. Shambhala Publications. ISBN 1-59030-286-9
• Apple, James B. (2019). Atisa Dipamkara: Illuminator of the Awakened Mind. Shambhala Publications. ISBN 978-1611806472

বাহ্যিক সংযোগ

• Bibliography of Atisha's works, Item 596, Karl Potter, University of Washington
• Advice from Atiśa's Heart
• Atiśa Dipamkara on Banglapedia
• English Translation of Lamp to the Path of Enlightenment (by Dr. Alexander Berzin)