সিদ্ধাসন

সিদ্ধাসন বা কৃতিত্ব ভংগিমা হৈছে হঠযোগ আৰু ধ্যান-ধাৰণৰ বাবে উপযোগী ব্যায়াম হিচাপে আধুনিক যোগৰ সুবিধাজনক বহা আসন।^১ মুক্তাসন ( Liberated Pose) আৰু বাৰ্মিজ আসন নামটো কেতিয়াবা একে ভংগিমাত, কেতিয়াবা সহজ ভিন্নতা অৰ্ধ সিদ্ধাসনলৈ দিয়া হয়। সিদ্ধাসন বা স্বস্তিকাসনত দুয়োখন ভৰি যিমান পাৰি ভালদৰে বিপৰীত আঁঠুৰ ভাঁজত সোমাই থাকে।

সিদ্ধাসন অন্যতম পুৰণি আসন। প্ৰাথমিক হঠযোগ গ্ৰন্থ অৰ্থাৎ দশম শতিকাৰ গোৰক্ষ সতকত ইয়াক ধ্যান আসন হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে, পদ্মাসন (পদ্ম অৱস্থা)ৰ সমান্তৰালভাৱে সিদ্ধাসন আসনসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আসন হিচাপে স্থান লাভ কৰি মুক্তিৰ পথ মুকলি কৰে। পঞ্চদশ শতিকাৰ হঠযোগ প্ৰদীপিকায়ো একেদৰে কৈছে যে, সিদ্ধাসন আয়ত্ত কৰিলেই আন সকলো আসন অপ্ৰয়োজনীয়।

শব্দৰ ব্যুৎপত্তি

এই নামটো সংস্কৃত শব্দ সিদ্ধৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "নিখুঁত" আৰু "নিপুণ",^২ আৰু আসন অৰ্থাৎ "ভংগিমা" বা "আসন"।^৩ মুক্তাসন নামটো মুক্তৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "মুক্তি"।^৪৫ এন শ্বোৱানছনে লিখিছে যে, এই ভংগিমাটোক সম্পন্ন বুলি কোৱা হয় কাৰণ আন সকলো আসনৰ লক্ষ্য আছিল শৰীৰক এইদৰে ধ্যানত বহিবলৈ সাজু কৰা।^৬

স্বস্তিকাসন নামটো সংস্কৃত স্বস্তিকা অৰ্থাৎ "শুভ"ৰ পৰা আহিছে। অষ্টম শতিকাৰ পতঞ্জলযোগশাস্ত্ৰবিৱৰণত আৰু দশম শতিকাৰ বিমানাৰ্চনাকল্পত এই ভংগিমা ধ্যান আসনৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৭

ইতিহাস

মধ্যযুগীয়

সিদ্ধাসন আটাইতকৈ পুৰণি আসনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম, দশম শতিকাৰ গোৰক্ষ সতক ১.১০-১২ত ইয়াক ধ্যান আসন হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ইয়াত কোৱা হৈছে যে পদুমৰ অৱস্থানৰ লগতে সিদ্ধাসন আসনসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ (১.১০), মুক্তিৰ দুৱাৰ ভাঙি মুকলি কৰি দিয়ে (১.১১)।^৮

১৫ শতিকাৰ হঠযোগ প্ৰদীপিকা ১.৩৭–৪৫ পদত আসনৰ প্ৰশংসা কৰা হৈছে, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে ইয়াৰ দ্বাৰা অনুশীলনকাৰীসকলৰ প্ৰয়োজন হ'ব, "যেতিয়া সিদ্ধাসন আয়ত্ত কৰা হয়, তেতিয়া আন বিভিন্ন ভংগীমাৰ কি কাম?"^৮ ইয়াত সিদ্ধাসনক "মোক্ষৰ দুৱাৰ মুকলি কৰা" আৰু "সকলো আসনৰ ভিতৰত প্ৰধান" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, ইয়াৰ কাৰণ হৈছে ভংগিমা "৭২,০০০ নাড়ীৰ অশুদ্ধি পৰিষ্কাৰ কৰে", শৰীৰৰ সুক্ষ্ম সিৰা।^৯

সপ্তদশ শতিকাৰ ঘেৰান্দ সংহিতা ২.৭ত পূৰ্বৰ গ্ৰন্থসমূহৰ সৈতে মিল থকা ভাষাত উল্লেখ আছে যে "যি অনুশীলনকাৰীয়ে নিজৰ আবেগক বশ কৰি, পায়ুপথৰ ছিদ্ৰত এটা গোৰোহা ৰাখি আনটো গোৰোহাটো প্ৰজনন অংগৰ শিপাত ৰাখিব লাগে; তাৰ পিছত তেওঁ থুঁতৰিটো বুকুৰ ওপৰত ৰাখিব লাগে আৰু নিস্তব্ধ আৰু পোন হৈ দুয়ো ভ্ৰূৰ মাজৰ ঠাইখিনিলৈ চাই থাকিব লাগে।" ইয়াক সিদ্ধাসন বোলা হয় যিয়ে মুক্তিৰ দিশত লৈ যায়"।^৯

আধুনিক

পৰম্পৰাগতভাৱে ধ্যান আৰু প্ৰাণায়াম (শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ব্যায়াম)ৰ বাবে সিদ্ধাসন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১০১১ হঠযোগৰ প্ৰাচীন পশ্চিমীয়া ছাত্ৰ থিওছ বাৰ্নাৰ্ডে লিখিছে যে, তেওঁ ধ্যান আসনবোৰ আনবোৰৰ পিছত (যিবোৰক তেওঁ ৰিকণ্ডিচনিং আসন বুলি কয়) অনুশীলন কৰিছিল যাতে সেইবোৰ সহজে কৰিবলৈ নমনীয়তা লাভ কৰে। তেওঁ কয় যে তেওঁ কেৱল পদ্মাসন (পদ্ম অৱস্থা) আৰু সিদ্ধাসন ব্যৱহাৰ কৰে।^৯

বি.কে.এছ.আয়েংগাৰে ১৯৬৬ চনত লিখা লাইট অন যোগ গ্ৰন্থত কেইবাটাও শাস্ত্ৰ উদ্ধৃতি দি উল্লেখ কৰিছে যে, যিজন যোগীয়ে আত্মাৰ চিন্তা কৰি ১২ বছৰ ধৰি সিদ্ধাসন অভ্যাস কৰে, তেওঁ যোগ সিদ্ধি, অলৌকিক শক্তি লাভ কৰে; আৰু যে এবাৰ ভংগিমা আয়ত্ত কৰিলে সমাধিয়ে "বিনা প্ৰচেষ্টাত" অনুসৰণ কৰে।^১০ পতঞ্জলিৰ যোগ-সূত্ৰত এডউইন এফ ব্ৰায়াণ্টে শংকৰৰ পদ্যৰ লগতে আন কিছুমানৰ উদ্ধৃতি দি শাস্ত্ৰ আৰু ধাৰাবাহিকৰ জৰীপৰপৰা উল্লেখ কৰিছে যে, ভংগিমা আয়ত্ত কৰিলে যোগৰ লক্ষ্য উৎপন্ন নহয়; যোগৰ ক্ষেত্ৰত ক্লেশৰ বাধাৰপৰা মুক্তি পালেহে, আৰু সমাধি, ধ্যান বস্তুৰ ওপৰত অবিচ্যুত শোষণে যোগৰ লক্ষ্য উৎপন্ন কৰিব পাৰে।^১২

বিৱৰণ

অনুশীলনকাৰীয়ে বহি থকাৰপৰা ভৰিৰ তলুৱাটো ভিতৰৰ উৰুৰ ওপৰত সমতল কৰি পায়ুদ্বাৰত হেঁচা মাৰি ধৰিবলৈ এটা গোৰোহা অনা হয়। এই গোৰোহাটোৰ ওপৰত শৰীৰটো বহি থাকে। শৰীৰটো আৰামদায়ক নোহোৱালৈকে আৰু চাপ দৃঢ়ভাৱে প্ৰয়োগ নকৰালৈকে সালসলনি কৰা হয়। তাৰ পিছত বিপৰীত গোৰোহাটো প্ৰথমটোৰ ওপৰত ৰখা হয়, গতিকে গোৰোহাৰ হাড়বোৰ স্পৰ্শ কৰি থাকে আৰু গোৰোহাবোৰ ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত থাকে আৰু ওপৰৰ গোৰোহাটোৱে যৌনাংগৰ পোনে পোনে ওপৰত গুহাটো হেঁচা মাৰি ধৰে। তাৰ পিছত যৌনাংগ দুটা গোৰোহা দুটাৰ মাজত পৰি থাকিব। ভৰিৰ আঙুলি আৰু ওপৰৰ ভৰিৰ বাহিৰৰ প্ৰান্তটো তললৈ ঠেলি কৰঙন আৰু উৰুৰ পেশীৰ মাজৰ ঠাইখিনিলৈ ঠেলি দিয়া হয়। তলৰ ভৰিৰ আঙুলিবোৰ ওপৰলৈ টানি বিপৰীত ফালে থকা একে ধৰণৰ ঠাইলৈ টানি অনা হয়। মেৰুদণ্ড পোন কৰি ৰখা হয়। পিঠিখন উলম্বভাৱে প্ৰান্তিককৰণ কৰাত সহায় কৰিবলৈ কেতিয়াবা সৰু ধ্যান কুশ্বন বা জাফু ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৩ মহিলাৰ বাবে একে ভংগিমাকে কেতিয়াবা সিদ্ধ যোনি আসন বুলিও কোৱা হয়।^১৩

তাৰতম্য

মুক্তাসন, মুক্তিৰ ভংগিমা, হয় ১৫ শতিকাৰ হঠযোগ প্ৰদীপিকাত কোৱাৰ দৰে সিদ্ধাসনৰ সৈতে হুবহু একে নহয়, ইয়াত ভৰি দুখন পেৰিনেমৰ ওচৰত কিন্তু মাটিত থিয় হৈ থকা এটা ভিন্নতা, অৰ্থাৎ বাওঁ ভৰিখনে পেৰিনেয়াম স্পৰ্শ কৰে আৰু সোঁ ভৰিখন বাওঁ ভৰিৰ ওচৰত থাকে, কিন্তু মাটিত জিৰণি লয়।.^৫ এই ভিন্নতাক কেতিয়াবা অৰ্ধ সিদ্ধাসন বুলিও কোৱা হয়, আৰু নবীনসকলৰ বাবে ই বহুত সহজ।^১৪ ধ্যান-ধাৰণাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিলে দুয়োটা ভিন্নতাক কেতিয়াবা বাৰ্মিজ অৱস্থান বুলিও কোৱা হয়।^১৫১৬

স্বস্তিকাসনৰ প্ৰতিখন ভৰি যিমান পাৰি ভালদৰে বিপৰীত আঁঠুৰ ভাঁজত সোমাই থাকে।^১৭

সুখাসন, সহজ ভংগিমা, ভৰি দুখন কৰঙনৰ মাজভাগত ক্ৰছ কৰা হৈছে। কুশ্বনত বহি ভংগিমাটো সহজে কৰিব পাৰি।^৬