লেটিন (পাল)

লেটিন (ফৰাচী লেটিন 'লেটিন'ৰ পৰা), যাক লেটিন-ৰিগ বুলিও কোৱা হয়, মাস্তুলৰ ওপৰত কোণত লগোৱা দীঘলীয়া ইয়াৰ্ডত স্থাপন কৰা ত্ৰিকোণীয় পাল, আৰু আগফাল-পিছ দিশত চলি থাকে। চেট্টিক একেটা সামগ্ৰিক শ্ৰেণীৰ পালৰ এটা সংশ্লিষ্ট প্ৰকাৰ বুলি ধৰিব পাৰি।^১

খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰপৰাই ৰোমান যুগত ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলত লেটিনৰ উৎপত্তি হৈছিল আৰু ৫ম শতিকাৰ ভিতৰত ই তাত সাধাৰণ হৈ পৰিছিল। এই সময়ত লেটিন ৰিগৰ বহল প্ৰৱৰ্তন ধ্ৰুপদী যুগৰ ভূমধ্যসাগৰীয় বৰ্গক্ষেত্ৰৰ ৰিগৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস পোৱাৰ লগে লগে কমি গৈছিল। যিহেতু এই দুটা ৰিগৰ কাৰ্যক্ষমতা বহুলাংশে একে, গতিকে এটাৰপৰা আনটোলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাটো খৰচৰ ভিত্তিত কৰা হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়, কিয়নো লেটিন ৰিগত কম উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু ই ক্ষয় হ’লে সলনি কৰিবলগীয়া কৰ্ডেজ কম আছিল।^২

আৰবৰ নাৱিকসকলে পৰৱৰ্তী সময়ত লেটিন ৰিগ গ্ৰহণ কৰে – খ্ৰীষ্টীয় ত্ৰয়োদশ শতিকাত ভাৰত মহাসাগৰত লেটিন ৰিগৰ কিছু সীমিত প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ মূৰ্তিবিজ্ঞানৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।^৩

ষোড়শ শতিকাত ভূমধ্যসাগৰীয় আৰু উত্তৰ ইউৰোপীয় জাহাজ নিৰ্মাণৰ পৰম্পৰা একত্ৰিত হোৱাৰ লগে লগে সামুদ্ৰিক প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তনত লেটিন পালেই বিশিষ্ট ভূমিকা পালন কৰিছিল, কিছুসময়ৰ বাবে সেই সময়ৰ সম্পূৰ্ণ ৰিগযুক্ত জাহাজসমূহত লেটিন মিজেনক সৰ্বজনীনভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল – যদিও পিছলৈ এই ভূমিকাত গফ ৰিগে ইয়াৰ ঠাই লয়।^৪

ইতিহাস

ভূমধ্যসাগৰীয় উৎপত্তি

ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলত খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰপৰাই, ৰোমান যুগত লেটিনৰ বিকাশ ঘটিছিল। ৫ম শতিকাৰ ভিতৰত ই সাধাৰণ হৈ পৰে।^৫

লেটিনৰ এটা উপপ্ৰকাৰ হিচাপে আছে: চেট্টি। ত্ৰিকোণীয় পাল হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে ইয়াত এটা চুটি উলম্ব দণ্ড থাকে – সম্মুখৰ চুকটো কাটি ত্ৰিকোণীয় লেটিনৰ দৰে দেখা যায়। দুয়োবিধ লেটিন সম্ভৱতঃ আৰম্ভণিৰপৰাই ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল: খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ এটা কবৰশিলত চতুৰ্ভুজ লেটিন পাল (চেট্টি বুলিও জনা যায়) চিত্ৰিত কৰা হৈছে, আনহাতে চতুৰ্থ শতিকাৰ মোজাইকত ত্ৰিকোণীয় পাল দেখুওৱা হৈছে, যিটো সমগ্ৰ মধ্যযুগজুৰি মানক ৰিগ হ'বলগীয়া আছিল।^৬ প্ৰত্নতাত্ত্বিকভাৱে খনন কৰা আটাইতকৈ প্ৰাচীন জাহাজখন লেটিন ৰিগেৰে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ৪০০ খ্ৰীষ্টাব্দ (দ্বিতীয় ইয়াছি আদা), আৰবসকলে ভূমধ্যসাগৰলৈ আগবাঢ়ি যোৱাৰ আগতে আৰু চাৰিটা প্ৰমাণিত হৈছিল।^৭ কেলেণ্ডেৰিছ জাহাজৰ মোজাইক (৫ম শতিকাৰ শেষৰপৰা ষষ্ঠ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে)^৮৯ আৰু সপ্তম শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ কেলিয়া জাহাজৰ গ্ৰেফিটোৱে ছবিখনৰ পৰিপূৰক।^১০

ষষ্ঠ শতিকাৰ ভিতৰত সমগ্ৰ ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলত বৰ্গক্ষেত্ৰৰ পালৰ ঠাই বহুলাংশে লেটিন পালে ল’লে, ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে ভূমধ্যসাগৰীয় আইকনগ্ৰাফীৰপৰা পিছৰটো প্ৰায় নোহোৱা হৈ গ’ল।^১১ ই বাইজেণ্টাইন ড্ৰমন যুদ্ধ গেলিৰ মানক ৰিগ হৈ পৰিছিল আৰু সম্ভৱতঃ ৫৩২ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাণ্ডাল ৰাজ্য আক্ৰমণত বেলিছাৰিয়াছৰ ফ্লেগশ্বিপেও ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^১২১৩ মধ্য বাইজেণ্টাইন যুগতো সম্পূৰ্ণ ত্ৰিকোণীয় লেটিন আৰু চেট্টিৰ সহাৱস্থান অব্যাহত আছিল, যাৰ প্ৰমাণ খ্ৰীষ্টান আইকনগ্ৰাফী^১৪ আৰু লগতে শেহতীয়াকৈ য়েনিকাপিৰ খননত গ্ৰেফিটোৰ সন্ধান পোৱা গৈছে।^১৫ দ্বাদশৰপৰা ত্ৰয়োদশ শতিকাত ৰিগিঙৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে যেতিয়া হুক আকৃতিৰ মাষ্টহেডে বেৰেলৰ দৰে কাউৰীৰ বাহৰ সৈতে অধিক মিল থকা ব্যৱস্থা এটাৰ ঠাই লয়।^১৬

মুছলমান বিজয়ৰ পিছত আৰবসকলে কপটিক জনসাধাৰণৰদ্বাৰা লেটিন পাল গ্ৰহণ কৰে, যিয়ে বৰ্তমানৰ ভূমধ্যসাগৰীয় সামুদ্ৰিক পৰম্পৰাৰ অংশীদাৰ আৰু আগন্তুক শতিকাজুৰি মুছলমান নেতৃত্বাধীন বন্দৰৰ বাবে গেলিৰ দলৰ ডাঙৰ অংশ যোগান ধৰি থাকিল।^১৭ ভূমধ্যসাগৰীয় আৰবসকলৰ মাজত লেটিনৰ পৰিভাষাটোৱেও ইয়াৰ ইংগিত দিয়ে, যিটো গ্ৰীক-ৰোমান নামকৰণৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে।^১৮ লেটিনৰ প্ৰাৰম্ভিক ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে অধিক বিশদ গৱেষণাত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে প্ৰাথমিক ইছলামিক শিল্পত পালতোলা ৰিগৰ নিঃসংকোচ চিত্ৰণৰ স্পষ্ট অভাৱ।^১৯ একাদশ শতিকাৰ চাৰাচেনিক ডেনিয়াৰ এটা গ্লেজযুক্ত মৃৎশিল্পৰ খাদ্য বৰ্তমান ভূমধ্যসাগৰত পোৱা আটাইতকৈ প্ৰাচীন নিৰাপদে চিনাক্তকৰণযোগ্য উদাহৰণ।^২০

নীল নদী

ভূমধ্যসাগৰৰ পৰা লেটিন পাল ইজিপ্তৰ নীল নদীলৈ বিয়পি পৰে আৰু লেটিন ৰিগযুক্ত ফেলুকা গঢ় লৈ উঠে।^২১

ভাৰত মহাসাগৰলৈ প্ৰসাৰণ

শেহতীয়া দশকবোৰত প্ৰাচীন ভূমধ্যসাগৰত লেটিন পালৰ বিকাশ আৰু বিস্তাৰৰ নতুন প্ৰমাণৰ উত্থানৰ ফলত ভাৰত মহাসাগৰত আৰব নাৱিক যাত্ৰাৰ ভূমিকা পুনৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে, যাৰ ফলত এই পালত প্ৰাচ্যৰ উৎপত্তি আছে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছে।^২২২৩

প্ৰায় ১৫০০ চনলৈকে ভাৰত মহাসাগৰত বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ ৰিগ প্ৰধান আছিল। তাৰ পিছত এই পৰিৱৰ্তন দ্ৰুতগতিত হয়, প্ৰায় সকলো জাহাজতে এতিয়া লেটিন ৰিগ কৰা হৈছে।^২৪ যিহেতু ভূমধ্যসাগৰীয় হালৰ ডিজাইন আৰু নিৰ্মাণ পদ্ধতি পৰৱৰ্তী সময়ত পূবৰ মুছলমান জাহাজ নিৰ্মাতাসকলে গ্ৰহণ কৰা বুলি জনা যায়, গতিকে ধাৰণা কৰা হয় যে এই প্ৰক্ৰিয়াত নতুন কেৰাভেলৰ লেটিন ৰিগিংও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

পৰৱৰ্তী বিকাশ

চতুৰ্দশ শতিকালৈকে লেটিন পাল মূলতঃ ভূমধ্য সাগৰৰ ওপৰত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, আনহাতে আটলাণ্টিক আৰু বাল্টিক (আৰু ভাৰত মহাসাগৰ) জাহাজসমূহে বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ পালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। মধ্যযুগৰ শেষৰফালে উত্তৰ ইউৰোপে লেটিন গ্ৰহণ কৰাত আছিল এক বিশেষ পাল যি জাহাজ নিৰ্মাণৰ অন্যতম প্ৰযুক্তিগত বিকাশ আছিল, যিয়ে জাহাজক অধিক পৰিচালনাযোগ্য কৰি তুলিছিল, এইদৰে ইতিহাসবিদৰ পৰম্পৰাগত অগ্ৰগতিত ব্যৱসায়ীসকলক ভূমধ্যসাগৰৰপৰা ওলাই আটলাণ্টিক মহাসাগৰলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছিল; কেৰাভেলত সাধাৰণতে তিনিটা বা তাতকৈ অধিক লেটিন জাপি দিয়া হৈছিল। কিন্তু লেটিন য়াৰ্ডাৰমৰ আকাৰৰ বাবে ধুমুহা বতৰত ডাঙৰ জাহাজ চম্ভালিব পৰাটো কঠিন আৰু বিপজ্জনক হৈ পৰিছিল আৰু কেৰেকৰ বিকাশৰ লগে লগে লেটিন মিজেন মাস্তুলত সীমাবদ্ধ হৈ পৰিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ইউৰোপীয় জাহাজত লেটিনৰ ঠাইত চালক বা স্পেংকাৰে লয়।

স্থানীয় পৰিস্থিতি অনুকূল হোৱা সৰু জাহাজৰ মূল পালৰ বাবে ৰিগিং পছন্দ হিচাপে লেটিন জীয়াই থাকিল। উদাহৰণস্বৰূপে, বষ্টনৰ উত্তৰত থকা আমেৰিকাৰ সামুদ্ৰিক অঞ্চলত গুণ্ডাল’ নামৰ বাৰ্জৰ দৰে জাহাজবোৰে গোটেই ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে লেটিন ৰিগ কঢ়িয়াই লৈ ফুৰিছিল। একেদৰে বাল্টিকত লেটিন পাল ১৯ শতিকাৰ শেষলৈকে জীয়াই আছিল। যিহেতু দণ্ডবোৰ মাস্তুলৰ লগত সংলগ্ন বিন্দুত কেন্দ্ৰিত হয়, গতিকে সমগ্ৰ পালখন দ্ৰুতগতিত মেলি দিব পাৰি। অঞ্চলটোৰ জোৱাৰ-ভাটাৰ নদীপথত যাত্ৰা কৰাৰ সময়ত এইটো এটা সুবিধা আছিল, যিবোৰৰ বাবে প্ৰায়ে দলঙৰ তলেৰে পাৰ হ’বলগীয়া হৈছিল। ১৯ শতিকাৰ ভূমধ্যসাগৰীয় উপকূল আৰু মাছ ধৰা নাও বেলেঞ্চেলেতো মাত্ৰ এখন লেটিন পাল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

সমস্যাবহুল গতি

তলত বৰ্ণনা কৰা আধুনিক ৰূপত লেটিনৰ এটা অসুবিধা হ’ল ইয়াৰ এটা গতি সমস্যাবহুল গতিতকৈ যথেষ্ট কম সুবিধাজনক। যিহেতু পালখন মাস্তুলৰ কাষত থাকে, এটা গতিত, মাস্তুলটোৱে বতাহৰ ফালে থকা পালৰ ওপৰত পোনে পোনে হেঁচা দিয়ে, য’ত ই পালৰ ওপৰেৰে বায়ু প্ৰবাহত যথেষ্ট বাধা দিব পাৰে। এইটোৱেই সমস্যাবহুল গতি। আনটো গতিত পালখন মাস্তুলৰ পৰা আঁতৰাই হেঁচি দিয়া হয়, যাৰ ফলত হস্তক্ষেপ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়। আধুনিক লেটিনত, সাধাৰণতে অগভীৰ কোণৰ সৈতে, ইয়াৰ ফলত পালৰ বৃহৎ অঞ্চলত বায়ু প্ৰবাহত ব্যাঘাত জন্মে, যাৰ ফলত গতিৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰে।

কিন্তু লেটিন ৰিগৰ ৰূপ আছে, যেনে ভেলা লেটিনা কেনেৰিয়াত, য’ত টেকিং কৰাৰ সময়ত স্পাৰটো এফালৰ পৰা আনটো ফাললৈ সলনি কৰা হয়। এইদৰে ৰিগটোৱে মাষ্টৰ ওপৰত ঠেলি দিয়া পালৰ পৰা অহা এই বায়ু প্ৰবাহৰ বিঘিনিৰ সম্মুখীন নহয়।[20]

লেটিন পালখন মাস্তুলৰ ওপৰৰ ব্ৰেচটো ঢিলা কৰি, চোতালখন উলম্ব অৱস্থাত নপৰালৈকে তলৰ ব্ৰেচটো টান কৰি আৰু মাস্তুলৰ সিটো মূৰে থকা অংশটো সংলগ্ন কৰি গতি কৰিব পাৰি। লেটিন পালৰ সহায়ত গতি কৰাৰ আন এটা উপায় হ’ল ব্ৰেচবোৰ ঢিলা কৰি মাস্তুলৰ দণ্ড উলম্বভাৱে তুলি লোৱা, শ্বীট আৰু গতিটো আঁতৰাই দিয়া আৰু মাস্তুলৰ সিটো পাৰে পালখন মাস্তুলৰ সন্মুখত ঘূৰাই দিয়া আৰু শ্বীট আৰু টেকটো পুনৰ সংলগ্ন কৰা। এই পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিয়ৰ্ন লেণ্ডষ্ট্ৰমৰ দ্য শ্বিপত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

লেটিন ৰিগটোও বাৰ্মুডা ৰিগৰ পূৰ্বপুৰুষ আছিল, ডাচ বেজান ৰিগৰ যোগেদি। ষোড়শ শতিকাত যেতিয়া স্পেইনে নেদাৰলেণ্ডত শাসন কৰিছিল, তেতিয়া ডাচ নাও নিৰ্মাতাসকলে লেটিন ৰিগসমূহৰ প্ৰচলন কৰিছিল, যিসকলে অতি সোনকালেই মাস্তুলটো বাদ দি দণ্ডৰ তলৰ মূৰটো পোনে পোনে ডেকত বান্ধি ডিজাইনটো সলনি কৰিছিল, অংশটো ৰেকযুক্ত মাস্তুলত পৰিণত হৈছিল আৰু পিছফালে সম্পূৰ্ণ দৈৰ্ঘ্যৰ, ত্ৰিকোণীয় (লেগ-অফ-মাটন) মূল পাল এটা আছিল। ১৭ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বাৰ্মুডাত প্ৰৱৰ্তন কৰা এই ৰিগ বাৰ্মুডা ৰিগলৈ বিকশিত হয়, যিটো ২০ শতিকাত সৰু পালতোলা জাহাজৰ বাবে প্ৰায় সাৰ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণ কৰা হয়।

বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ ৰিগৰ লেটিন পৰিৱৰ্তন

বতাহৰ দিশত উন্নত প্ৰদৰ্শন আৰু অধিক কৌশলগততাৰ বাবে লেটিন ৰিগে বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ ৰিগৰ ঠাই লোৱাটো এটা ব্যাপক ভুল ধাৰণা। দুয়োটাৰে আপেক্ষিক ফলপ্ৰসূতাৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নত দেখা যায় যে তেওঁলোকৰ প্ৰদৰ্শন আচলতে বহুত মিল আছিল। বতাহৰ ফালে কাম কৰাৰ সময়ত আৰু বতাহৰ তললৈ জাহাজ চলোৱাৰ সময়ত এই ফলাফলসমূহ প্ৰযোজ্য। (তদুপৰি, ৰিগৰ প্ৰকাৰৰ দৰেই হালৰ আকৃতিৰ পৰাও কাৰ্য্যক্ষমতাৰ পাৰ্থক্য আহৰণ কৰা হয়।) এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে খ্ৰীষ্টীয় ৫ম শতিকাত ভূমধ্যসাগৰীয় বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ ৰিগৰ পৰা লেটিনলৈ উন্নত পালতোলা প্ৰদৰ্শনৰ পৰিৱৰ্তন হোৱা কোনো বিৱৰ্তনশীল প্ৰযুক্তিগত বিকাশ হোৱা নাছিল আৰু বতাহৰ ফালে থকা কাৰ্য্যক্ষমতাৰ বাহিৰেও আন কাৰকে এই পৰিৱৰ্তনক নিৰ্দেশ দিছিল।^২৫

ভূমধ্যসাগৰীয় বৰ্গক্ষেত্ৰৰ ৰিগৰ সৰলীকৰণ খ্ৰীষ্টীয় ৫ম শতিকাত হয়, য'ত উপাদানৰ সংখ্যা হ্ৰাস পায়। আটাইতকৈ স্পষ্ট কথাটো হ’ল, প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ ভিতৰত ব্ৰেইলৰ অনুপস্থিতি (আৰু এই ৰছীবোৰক লৈ যোৱা স্বতন্ত্ৰ সীহৰ আঙঠি)ও আছিল। এই পৰিৱৰ্তন খৰচৰ ভিত্তিত কৰা হৈছে, নতুন নিৰ্মাণৰ খৰচ আৰু চলি থকা ৰক্ষণাবেক্ষণ দুয়োটাৰে খৰচ হ্ৰাস কৰা। ইয়াৰ ফলত এই ধৰণৰ বৰ্গক্ষেত্ৰৰ ৰিগৰ কাৰ্যক্ষমতা কিছু অৱনতি হ’লহেঁতেন। ইতিমধ্যে বিকল্প হিচাপে লেটিন উপলব্ধ আছিল আৰু কম উপাদান অংশ থকাৰ বাবে খৰচৰ ওপৰত প্ৰতিযোগিতা কৰিব পাৰিছিল যদিও মূল ভূমধ্যসাগৰীয় স্কোৱাৰ ৰিগৰ কাৰ্য্যক্ষমতা বজাই ৰাখিছিল। এইটো হাল নিৰ্মাণ পদ্ধতিৰ উদ্ভাৱনৰ সৈতে মিলি গৈছিল কাৰণ পেগ কৰা টেননৰ সৈতে হাল প্লেংকিঙৰ প্ৰান্তৰ পৰা প্ৰান্তলৈ সংযোগ (এটা "শ্বেল প্ৰথম" নিৰ্মাণ কৌশল) "ফ্ৰেম প্ৰথম" কাৰ্ভেল নিৰ্মাণৰ প্ৰাৰম্ভিক বিৱৰ্তনৰ পৰ্যায়সমূহৰ সৈতে সলনি হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও খৰচৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। সেয়েহে ৫ম শতিকাত বৰ্গক্ষেত্ৰাকাৰ ৰিগৰ পৰা লেটিনলৈ পৰিৱৰ্তন হোৱাটো নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ খৰচৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বুলি ধৰা হয়, পালতোলাৰ কাৰ্যক্ষমতাৰ কোনো বিশেষ পাৰ্থক্যৰ বাবে নহয়।^২৬