যুক্তিকল্পতৰু

যুক্তিকল্পতৰু (YuktiKalpataru) হৈছে পৰমাৰ বংশৰ একাদশ শতিকাৰ ৰজা ভোজৰ দ্বাৰা ৰচিত এখন প্ৰাচীন সংস্কৃত প্ৰযুক্তিগত গ্ৰন্থ। এই গ্ৰন্থখনৰ বিষয়-বস্তুত চহৰ পৰিকল্পনা, গৃহ–স্থাপত্য, মন্দিৰ নিৰ্মাণ, যান্ত্ৰিকতা আৰু বিশেষকৈ নৌ–জাহাজ নিৰ্মাণ সম্পৰ্কীয় জ্ঞান বিস্তৃতভাবে বৰ্ণিত বুলি বহু জনপ্ৰিয় উৎসত উল্লেখ পোৱা যায়।^১

পৰমাৰ বংশৰ ৰাজা ভোজ (শাসনকাল: প্ৰায় ১০১৮–১০৬০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ভাৰতৰ ইতিহাসত সাহিত্য, বিদ্যা, স্থাপত্য, চিকিৎসা, ব্যাকৰণ, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আদি বহু শাখাৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে পৰিচিত। তেওঁৰ নামত বহুসংখ্যক গ্ৰন্থ জনপ্ৰিয়, যদিওবা সকলো গ্ৰন্থৰ লেখক সম্পৰ্কে সুনিৰ্দিষ্টভাবে প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।^২

বিষয়-বস্তু

সামান্য উপলব্ধ তথ্য অনুসৰি যুক্তিকল্পতৰু বিভিন্ন প্ৰযুক্তিগত আৰু বিজ্ঞানভিত্তিক বিষয় সমাবেষ্টিত গ্ৰন্থ হিচাপে বৰ্ণিত হয়।

চহৰ পৰিকল্পনা আৰু স্থাপত্য

চহৰ বিন্যাস, ঘৰ–মন্দিৰ নিৰ্মাণ, উপাদান নিৰ্বাচন, ভিত্তি–নিৰ্দেশ, নিৰ্মাণকৌশল ইত্যাদি বিষয়ে পদ্ধতিগত আলোচনা আছে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।^৩

নৌ–জাহাজ নিৰ্মাণ

গ্ৰন্থখনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য অংশ হিচাপে নৌ–প্ৰযুক্তিৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। তাত বিভিন্ন ধৰণৰ নৌ–যান, ব্যৱহাৰযোগ্য কাঠ আৰু উপাদান, জাহাজৰ আকাৰ–মাত্ৰা, শ্ৰমিকৰ ভূমিকা, নৌ–যাত্ৰাৰ নৈতিকতা আৰু ধৰ্মীয় আচাৰ ইত্যাদি বিষয় বৰ্ণিত হৈছে।^৪

যান্ত্ৰিকতা আৰু অভিযান্ত্ৰিক জ্ঞান

মধ্যযুগীয় ভাৰতত ব্যৱহৃত বিভিন্ন যন্ত্ৰ, চালনা–পদ্ধতি, অভিযান্ত্ৰিক কৌশলৰ বৰ্ণনাও ইয়াত আছে বুলি উল্লিখিত। কিন্তু এই অংশসমূহৰ একাডেমিক সংস্কৰণ বৰ্তমান উপলব্ধ নহয়।^৫

তাৎপৰ্য্য

• ভাৰতীয় সংস্কৃতিত প্ৰযুক্তি–ধৰ্ম–নৈতিকতাৰ সংমিশ্ৰণ উপলব্ধ কৰাই ইয়াৰ অন্যতম বৈশিষ্ট্য হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়।
• প্ৰাচীন ভাৰতৰ জাহাজ–প্ৰযুক্তি আৰু স্থাপত্য–জ্ঞানৰ বিষয়ে জনপ্ৰিয় আলোচনাত ই বিশেষ স্থান অধিকৃত কৰে।
• তথাপি এটি পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ, প্ৰমাণিত সংস্কৰণ অনুপস্থিত থাকিলেও, যুক্তিকল্পতৰুৰ উল্লেখ ভাৰতীয় বিজ্ঞান–ঐতিহ্য আলোচনা–সাহিত্যত প্ৰায়ে উদ্ধৃত হয়।

লেখক পৰিচয়

মূল প্ৰবন্ধ: ভোজ

ভোজ মৃত্যুৰ আগলৈকে, ১০১০ চনৰ পৰা ১০৫৫ চনলৈ মালৱাৰ পৰমৰা ৰজা আছিল। তেওঁ ধৰা (বৰ্তমান ধৰ)ৰ পৰা শাসন কৰিছিল, আৰু নিজৰ ৰাজ্য বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াসত প্ৰায় সকলো ওচৰ-চুবুৰীয়াৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল, বিভিন্ন মাত্ৰাত সফলতা লাভ কৰিছিল। শিখৰত উপনীত হোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য উত্তৰে চিত্তৰৰ পৰা দক্ষিণে ওপৰৰ কোংকনলৈকে, আৰু পশ্চিমে সাবৰমতী নদীৰ পৰা পূবে বিদিশালৈকে বিস্তৃত আছিল।

পণ্ডিতসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ বাবেই ভোজ ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অন্যতম প্ৰখ্যাত ৰজা হিচাপে পৰিগণিত হয়। মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ কেইবাটাও কিংবদন্তিত এজন সৎ পণ্ডিত-ৰজা হিচাপে উল্লেখ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ চাৰিওফালে গোট খোৱা কিংবদন্তিৰ শৰীৰ সম্ৰাট বিক্ৰমাদিত্যৰ সৈতে তুলনাযোগ্য৷

কলা, সাহিত্য, বিজ্ঞানৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে ভোজ বেছিকৈ পৰিচিত।

প্ৰায় একাদশ শতিকাত মধ্য ভাৰতৰ বৰ্তমানৰ মধ্যপ্ৰদেশ অঞ্চলত পৰমৰা বংশত শাসন কৰা ৰজা ভোজ কেৱল এজন শাসকেই নহয়, তেওঁ আছিল অতি খ্যাতিসম্পন্ন পণ্ডিত। তেওঁৰ ৰাজত্বকালক প্ৰায়ে হিন্দু ৰাজত্বৰ অধীনত কলা আৰু বিজ্ঞানৰ বাবে সোণালী যুগ বুলি গণ্য কৰা হয়। ভোজ এজন প্ৰচুৰ লেখক আৰু চিন্তাবিদ আছিল আৰু তেওঁৰ ৰচনাসমূহে কবিতা আৰু নাটকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চিকিৎসা আৰু স্থাপত্যলৈকে বিভিন্ন বিষয় সামৰি লৈছে।

গ্ৰন্থসমূহ

• ভূজাবালা-ভীম (Bhujabalabhīma): জ্যোতিষ গ্ৰন্থ।
• চম্পূ ৰামায়ণ বা ভোজ-চাম্পু (Campūrāmāyaṇa): গদ্য আৰু কবিতাৰ মিশ্ৰণেৰে ৰামায়ণৰ পুনৰাবৃত্তি, যি চম্পূ ধাৰাটোৰ বৈশিষ্ট্য। প্ৰথম পাঁচটা কাণ্ড ভোজৰ দ্বাৰা ৰচিত। ষষ্ঠ আৰু সপ্তম অধ্যায় ক্ৰমে লক্ষ্মণ আৰু ভেংকটধ্বৰীণে সম্পূৰ্ণ কৰিছিল।
• চাৰুচাৰ্য (Cārucārya), ব্যক্তিগত পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ গ্ৰন্থ।
• গোবিন্দ-বিলাস: কবিতা
• নামমালিকা: অভিধানবিজ্ঞানৰ ওপৰত এখন সংকলিত গ্ৰন্থ।
• ৰাজ-মৰ্তণ্ড (Rājamārtanḍa) বা পতঞ্জলি-যোগসূত্ৰ-ভাষ্য, পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰৰ এটা প্ৰধান টীকা; বিভিন্ন ধৰণৰ ধ্যান-ধাৰণাৰ ব্যাখ্যা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
• ৰাজা-মৃগংকা-কৰণ (Rājamrigankaraṅa): বিশেষকৈ অক্সিজেনৰ পৰা ধাতু নিষ্কাশন আৰু বিভিন্ন ঔষধ উৎপাদনৰ বিষয়ে ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থ।
• চৌখম্ভা: সংস্কৃত ধাৰাবাহিক, বাৰাণসীৰ দ্বাৰা ৰাজমাৰ্তণ্ডৰ সৈতে প্ৰকাশিত (২০১১)। হিন্দী অনুবাদৰ সৈতে সংস্কৃত সংস্কৰণ ড° শ্ৰী কৃষ্ণ 'জুগ্নু', অধ্যাপক ভনৱৰ শৰ্মাৰ।
• সমৰংগন-সূত্ৰধৰা (Samarāṇgaṇasutradhāra): স্থাপত্য আৰু প্ৰতিমূৰ্তিৰ ওপৰত এখন গ্ৰন্থ। ইয়াত অট্টালিকা, দুৰ্গ, মন্দিৰ, দেৱতাৰ মূৰ্তি আৰু তথাকথিত উৰণীয়া মেচিন বা গ্লাইডাৰকে ধৰি যান্ত্ৰিক যন্ত্ৰনিৰ্মাণৰ বিৱৰণ দিয়া হৈছে।
• সৰস্বতী-কান্তভাৰনা (Sarasvatīkaṇṭhabharaṇa): কাব্য আৰু অলংকাৰিক ৰচনাৰ বাবে সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ গ্ৰন্থ। ইয়াৰ অধিকাংশই আন লেখকৰ ৰচনাৰ সংকলন। এই গ্ৰন্থত তেওঁ আগবঢ়োৱা কিছুমান কাব্যিক উদাহৰণ আজিও সংস্কৃত কবিতাৰ সৰ্বোচ্চ ক্ৰীম হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হয়।
• শলিহোত্ৰ (Śālihotra): ঘোঁৰা, ইয়াৰ ৰোগ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিকাৰৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থ।
• শৃংগাৰ-প্ৰকাশ (Śṛṅgāraprakaśa): কাব্য আৰু নাট্য বিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থ।
• শৃংগাৰ-মঞ্জৰী-কথা (Śṛṅgāramanjarīkathā): কবিতা।
• তত্ত্ব-প্ৰকাশ (Tattvaprākaśa): শৈৱ দৰ্শনৰ গ্ৰন্থ। ইয়াত সিদ্ধান্ত তন্ত্ৰসমূহৰ বিস্তৃত সাহিত্যৰ সংশ্লেষণ পোৱা যায়।
• বিদ্বজ্জন-বল্লাভা: জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ গ্ৰন্থ।
• ব্যাৱহাৰ-মঞ্জৰী (Vyavahāramanjarī): ধৰ্মশাস্ত্ৰ বা হিন্দু আইন সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ
• যুক্তি-কল্পতৰু: ৰাষ্ট্ৰশিল্প, ৰাজনীতি, নগৰ-নিৰ্মাণ, ৰত্ন-পৰীক্ষা, কিতাপৰ বৈশিষ্ট্য, জাহাজ নিৰ্মাণ আদিকে ধৰি কেইবাটাও বিষয়ৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থ।

বহিঃসংযোগ

• Yukti Kalpataru — The Cultural Heritage of India