নামমালিকা (ভোজ ৰচিত)

নামমালিকা (সংস্কৃত ভাষা: नाम मालिका, Nāmamālikā) হৈছে একাদশ শতিকাৰ বিখ্যাত পণ্ডিত-ৰজা ভোজৰ নামত কৃত এক সংস্কৃত গ্ৰন্থ, যি মূলতঃ ‘‘নামৰ তালিকা’’ বা ‘‘শব্দমালা’’ ৰূপে পৰিগণিত।^১ ভোজে ভাৰতীয় সাহিত্য, প্ৰাকৃত-সংস্কৃত পাণ্ডিত্য, শিল্পসৃষ্টি আৰু দাৰ্শনিক জ্ঞানৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য স্থান অধিকাৰ কৰিছে।^২

নামমালিকা মূলতঃ ‘‘নাম’’ তথা শব্দসমূহৰ সংকলন, য’ত বিভিন্ন দেৱতা, দাৰ্শনিক ধাৰণা, নৈতিক গুণ, বস্তু, বা সংস্কৃত–পৰিসৰৰ সাংস্কৃতিক উপাদানসমূহৰ নাম একত্ৰিত কৰি মালাৰ দৰে সাজি থোৱা হৈছে। এই বৈশিষ্ট্যৰ কাৰণে গ্ৰন্থটো সংস্কৃত ভাষাত অধ্যয়ন কৰা শিক্ষাৰ্থী, পণ্ডিত, আৰু ঐতিহ্যবাহী ভাৰতীয় জ্ঞান–পদ্ধতি অন্বেষণকাৰীৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।^৩

অৰ্থ

‘‘নামমালিকা’’ শব্দটো দুটা উপাংশৰ সমষ্টি—

• ‘‘নাম’’ (नाम) = নাম / শব্দ
• ‘‘মালিকা’’ (मालिका) = মালা, শৃংখল বা তালিকা

সেয়ে ‘‘নামমালিকা’’ৰ অৰ্থ ‘‘নামৰ শৃংখল’’ বা ‘‘শব্দমালা’’।^৪

লেখক

মূল প্ৰবন্ধ: ভোজ

ভোজ মৃত্যুৰ আগলৈকে, ১০১০ চনৰ পৰা ১০৫৫ চনলৈ মালৱাৰ পৰমৰা ৰজা আছিল। তেওঁ ধৰা (বৰ্তমান ধৰ)ৰ পৰা শাসন কৰিছিল, আৰু নিজৰ ৰাজ্য বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াসত প্ৰায় সকলো ওচৰ-চুবুৰীয়াৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিছিল, বিভিন্ন মাত্ৰাত সফলতা লাভ কৰিছিল। শিখৰত উপনীত হোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ সাম্ৰাজ্য উত্তৰে চিত্তৰৰ পৰা দক্ষিণে ওপৰৰ কোংকনলৈকে, আৰু পশ্চিমে সাবৰমতী নদীৰ পৰা পূবে বিদিশালৈকে বিস্তৃত আছিল।

পণ্ডিতসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ বাবেই ভোজ ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অন্যতম প্ৰখ্যাত ৰজা হিচাপে পৰিগণিত হয়। মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ কেইবাটাও কিংবদন্তিত এজন সৎ পণ্ডিত-ৰজা হিচাপে উল্লেখ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ চাৰিওফালে গোট খোৱা কিংবদন্তিৰ শৰীৰ সম্ৰাট বিক্ৰমাদিত্যৰ সৈতে তুলনাযোগ্য৷

কলা, সাহিত্য, বিজ্ঞানৰ পৃষ্ঠপোষক হিচাপে ভোজ বেছিকৈ পৰিচিত।

প্ৰথাগত সাহিত্যিক পৰম্পৰা অনুসৰি নামমালিকা ৰচনাৰ কৃতিত্ব প্ৰদান কৰা হয় পণ্ডিত-ৰজা ভোজক, যি ধৰ, মালৱা, মহাকাল–অঞ্চলৰ বিশিষ্ট সাংস্কৃতিক অধিপতি আছিল। তেওঁ বহু পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ গ্ৰন্থ (যেনে ‘‘সৰাস্বতকণ্ঠাভৰণ’’, ‘‘চম্পূ ৰামায়ণ’’, ‘‘শৃংগাৰপ্ৰকাশ’’)ৰ ৰচক বা অনুবাদক হিচাপে পৰিচিত।^৫

বিষয়-বস্তু

নামমালিকা একধৰণৰ নামসংগ্ৰহ গ্ৰন্থ, য’ত বিভিন্ন শব্দ, প্ৰতিশব্দ, বিশেষ সাংস্কৃতিক দেৱতা–নাম, বৈদিক–পৌৰাণিক শব্দধাৰা, আৰু শিক্ষামূলক সংকলন প্ৰণালীগতভাৱে উল্লেখ কৰা হয়।^৬ ই ভাষাতত্ত্ব, সাহিত্য আৰু ধৰ্মীয়–দাৰ্শনিক ক্ষেত্ৰসমূহত বিশেষ মূল্যৱান সম্পদ হিচাপে গণ্য।

তাৎপৰ্য্য

নামমালিকাৰ মূল্য —

• প্ৰাচীন ভাৰতীয় শব্দভাণ্ডাৰ সংৰক্ষণ,
• সাংস্কৃতিক–ধৰ্মীয় তথ্যসমূহ একত্ৰিতকৰণ,
• সংস্কৃত শিক্ষাৰ প্ৰাথমিক সহায়ক বই হিচাপে ব্যৱহাৰ,
• আৰু নামসংগ্ৰহ ধাৰাৰ সাহিত্যিক পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্য প্ৰদান।

ই সামগ্ৰিকভাৱে ভাৰতীয় জ্ঞান-ব্যৱস্থাৰ (Indian Knowledge Systems) অন্তৰ্গত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নথি-পত্ৰ হিচাপে মন্থন কৰা হয়।^৭

সংস্কৰণ

নামমালিকাৰ বহু পুৰণি পাণ্ডুলিপি ভাৰতীয় বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানত সংৰক্ষিত। আধুনিক সমালোচনাত্মক সংস্কৰণসমূহ প্ৰকাশ কৰিছে—

• একনাথ দত্তত্ৰেয় কুলকাৰ্ণী
• বাসুদেৱ দামোদৰ গোখলে^৮

ইয়াৰ কিছুমান সংস্কৰণ ডিজিটেল ৰূপেও Archive.org আদি স্থলত উপলব্ধ।^৯

আৰু চাওক

• চম্পূ ৰামায়ণ