ম'জি

ম’জি (Mozi) (প্ৰকৃত নাম ম’ ডি) আছিল এজন চীনা দাৰ্শনিক, তৰ্কশাস্ত্ৰী আৰু মহীবাদী (Mohist) মতবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাপক। এই মতবাদে তেওঁক 'যুদ্ধৰত ৰাজ্যসমূহৰ কালছোৱা'ৰ (Warring States period, প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪৭৫ – ২২১) অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। কনফুচীয় ধৰ্মৰ সমান্তৰালভাৱে, মহীবাদ সমগ্ৰ সময়ছোৱাত 'এশটা চিন্তাধাৰাৰ মতবাদ'ৰ (Hundred Schools of Thought) ভিতৰত আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী সংগঠিত মতবাদ হৈ পৰিছিল। 'ম’জি' (The Mozi) নামৰ সংকলনখন পৰম্পৰাগতভাৱে ম’জি আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলৰ ৰচনা বুলি গণ্য কৰা হয়। ঐতিহাসিক চীনত স্থানীয়ভাৱে গঢ়ি উঠা একশ্বৰবাদী চিন্তাধাৰাৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন ৰূপ বুলি মহীবাদক গণ্য কৰা হয়।

বৰ্তমানৰ শ্বানডঙৰ টেংঝৌত জন্মগ্ৰহণ কৰা ম’জি আৰু তেওঁৰ অনুগামীসকলে কনফুচীয় ধৰ্ম আৰু তাও ধৰ্ম—উভয়ৰে তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দৰ্শনত বিশ্বজনীন প্ৰেম, সামাজিক শৃংখলা, স্বৰ্গৰ (Tian) ইচ্ছা, ভাগ-বতৰা কৰা আৰু যোগ্যজনক সন্মান জনোৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল। চীনৰ 'যুদ্ধৰত ৰাজ্যসমূহৰ কালছোৱা'ত মহীবাদ সক্ৰিয়ভাৱে বিকশিত আৰু চৰ্চা কৰা হৈছিল।

অৱশ্যে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২২১ ত চিন ৰাজবংশ (Qin dynasty) প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছত মহীবাদৰ জনপ্ৰিয়তা হ্ৰাস পায়।হান ৰাজবংশৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০২ – খ্ৰীষ্টাব্দ ২২০) সময়ত কোনো জীৱিত মহীবাদীৰ উল্লেখ পোৱা নাযায়। পৰম্পৰাগতভাৱে বিশ্বাস কৰা হয় যে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২১৩ ত সম্ৰাট চিন শ্বি হুয়াঙৰ 'গ্ৰন্থ দহন আৰু পণ্ডিতসকলক জীৱন্তে সমাধিস্থ কৰা' (burning of books and burying of scholars) অভিযানৰ অংশ হিচাপে বহুতো মহীবাদী গ্ৰন্থ ধ্বংস কৰা হৈছিল। তথাপিও, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৩৯ ৰ 'হুৱাইনানজি' (Huainanzi) ৰ দৰে সমন্বয়বাদী গ্ৰন্থসমূহত প্ৰাৰম্ভিক হান যুগৰ শেষৰ ফালে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০২ ৰ পৰা) মহীবাদৰ প্ৰভাৱ দেখিবলৈ পোৱা যায়। হান যুগৰ সময়ছোৱাত ক্ৰমান্বয়ে ম্লান হৈ পৰা আইনী ব্যৱস্থাৰ (legalism) ঠাইত কনফুচীয় ধৰ্মই প্ৰধান চিন্তাধাৰা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাৰ লগে লগে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০২ ৰ পৰা খ্ৰীষ্টাব্দ ৯ ৰ ভিতৰৰ পশ্চিমীয়া হান (Western Han) যুগৰ মাজভাগলৈ মহীবাদ প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হৈ পৰে।^১

জীৱন

ম'জিৰ জন্ম হৈছিল লু ৰাজ্যত (উত্তৰ দিশত অৱস্থিত, পীত সাগৰৰ সৈতে এক সৰু উপকূলীয় অঞ্চল দেখা গৈছে) আৰু তেওঁ চং ৰাজ্যত (লু ৰাজ্যৰ দক্ষিণ দিশে থকা এক স্থলবেষ্টিত ৰাজ্য) চৰকাৰী মন্ত্ৰী হিচাপে কিছু সময় অতিবাহিত কৰিছিল।অধিকাংশ ঐতিহাসিকে বিশ্বাস কৰে যে ম'জি নিম্ন কাৰিকৰ শ্ৰেণীৰ এজন সদস্য আছিল, যি নিজৰ প্ৰচেষ্টাৰে চৰকাৰী পদবীলৈ উন্নীত হ'বলৈ সক্ষম হৈছিল। ম'জি মূলতঃ লু ৰাজ্যৰ (বৰ্তমানৰ শ্বানডঙৰ টেংঝৌ) বাসিন্দা আছিল, যদিও কিছু সময়ৰ বাবে তেওঁ চং ৰাজ্যৰ মন্ত্ৰী হিচাপেও কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। কনফুচিয়াছৰ দৰেই, ম'জিয়েও 'যুদ্ধৰত ৰাজ্যসমূহ'ৰ বিভিন্ন শাসকীয় আদালতত বিষয়া হ'ব বিচৰাসকলৰ বাবে এখন বিদ্যালয় পৰিচালনা কৰা বুলি জনা যায়।^২

দৰ্শন

মহিবাদীসকল দুৰ্গ আৰু ঘেৰাও প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাত বিশেষজ্ঞ আছিল।

ম’জিৰ নৈতিক শিক্ষাই আচাৰ-অনুষ্ঠান পালন কৰাতকৈ অন্তৰ্দৰ্শন, আত্ম-পৰ্যালোচনা আৰু প্ৰামাণিকতাৰ ওপৰতহে জোৰ দিছিল। তেওঁ লক্ষ্য কৰিছিল যে মানুহে প্ৰায়েই প্ৰতিকূলতাৰ মাজেৰে পৃথিৱীখনৰ বিষয়ে জানিব পাৰে। ম’জিয়ে মানুহক বৈৰাগ্য আৰু আত্মসংযমৰ জীৱন যাপন কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল, লগতে জাগতিক আৰু আধ্যাত্মিক দুয়োধৰণৰ অপব্যয় পৰিহাৰ কৰিবলৈ কৈছিল।

কনফুচিয়াছৰ দৰেই ম’জিয়েও জিয়া ৰাজবংশ আৰু চীনা পৌৰাণিক কাহিনীৰ প্ৰাচীন কালক আদৰ্শ হিচাপে গণ্য কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ কনফুচিয়াছৰ এই বিশ্বাসটোক সমালোচনা কৰিছিল যে আধুনিক জীৱনটো প্ৰাচীনসকলৰ পদ্ধতি অনুসৰি গঢ়ি তোলা উচিত। ম’জিয়ে যুক্তি দিছিল যে যাক "প্ৰাচীন" বুলি ভবা হয়, সেয়া প্ৰকৃততে নিজৰ সময়ত অভিনৱ বা নতুন আছিল, গতিকে বৰ্তমানৰ উদ্ভাৱনত বাধা দিবলৈ ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে। যদিও ম’জিয়ে ইতিহাস নিশ্চিতভাৱে প্ৰগতিৰ পিনে আগবাঢ়ে বুলি বিশ্বাস কৰা নাছিল (যিদৰে হান ফেই জিয়ে কৰিছিল), তথাপিও তেওঁ ভাগ্যৰ প্ৰতি থকা শেহতীয়া সমালোচনাৰ সমভাগী আছিল। ম’জিয়ে বিশ্বাস কৰিছিল যে মানুহে নিজৰ পৰিস্থিতি সলনি কৰিবলৈ আৰু নিজৰ জীৱন নিজে পৰিচালনা কৰিবলৈ সক্ষম। পৃথিৱীখন পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ নিজৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ প্ৰয়োগ কৰি, লগতে বস্তু আৰু ঘটনাবোৰক সেইবোৰৰ কাৰণ, কাৰ্যকাৰিতা আৰু ঐতিহাসিক ভিত্তিৰ দ্বাৰা বিচাৰ কৰি এইয়া অৰ্জন কৰিব পৰা যায়। বক্তব্য বা কথাবোৰৰ সত্যতা বা অসত্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে ম’জিয়ে পৰামৰ্শ দিয়া এইটোৱেই আছিল "ত্ৰিমুখী পদ্ধতি"। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ ছাত্ৰসকলে এই তত্ত্বৰ আৰু অধিক সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই "নামৰ স্কুল" (স্কুল অৱ নেমছ) গঠন কৰে।^{৩ ৪৫}

কৃতিসমূহ আৰু প্ৰভাৱ

ম'জি নামটো ম'জিৰ অনুসৰণকাৰীসকলে লিখি সংকলন কৰা দাৰ্শনিক গ্ৰন্থৰ নামো। এই গ্ৰন্থখন শতাব্দীব্যাপী ধীৰে ধীৰে গঠিত হৈছিল, যাৰ আৰম্ভণি ম'জিৰ জীৱনকালত বা তাৰ পাছত হৈছিল আৰু সম্ভৱতঃ হান ৰাজবংশৰ আৰম্ভণি পৰ্যন্ত চলি আছিল। হান ৰাজবংশৰ সময়ত, কনফুচিয়ান ধৰ্ম-দৰ্শন ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ চৰকাৰী বিদ্যালয় হিচাপে স্বীকৃত হোৱাৰ লগে লগে, ম'হিজমে ধীৰে ধীৰে নিজৰ অনুসৰণকাৰী আৰু প্ৰভাৱ দুয়ো হেৰুৱাইছিল, যদিও একাংশ মূলধাৰাৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল।^৬