ভেৰ্টেবা গুহা

ভেৰ্টেবা গুহা (ইউক্ৰেইনীয়ান: Печера Вертеба) হৈছে ইউক্ৰেইনৰ টাৰ্নোপিল ওব্লাষ্টৰ চৰ্টকিভ ৰায়নকে ধৰি বিলচে-জোলোটে গাঁৱৰ ওচৰত অৱস্থিত এখন কাৰ্ষ্টিক গুহা। এই গুহাটো পোডোলিয়ান অপলেণ্ড নামেৰে জনাজাত এক ওখ মালভূমিৰ ওপৰত আৰু চেৰেট নদীৰ ওচৰত অৱস্থিত। এই অঞ্চলত থকা কেইবাটাও জিপচাম গুহাৰ ভিতৰত ই অন্যতম। অৱশ্যে, এই গোটেই গুহা থূপটোৰ ভিতৰত কেৱল ভেৰ্টেবা গুহাতেহে প্ৰাক-ঐতিহাসিক মানুহৰ বসবাসৰ চিন পোৱা গৈছে। তাম্ৰ যুগত ইউৰোপৰ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ লোকসকলে সময়ে সময়ে এই গুহাটোত বাস কৰিছিল। গুহাটোৰ ভিতৰত হাজাৰ হাজাৰ পুৰাতাত্বিক সমল উদ্ধাৰ হৈছে, যাৰ ভিতৰত মাটিৰ পাত্ৰ, বোকাৰ পুতলা, হাড় আৰু সঁজুলি অন্যতম। ইয়াত উদ্ধাৰ হোৱা মানুহৰ অৱশেষসমূহৰ ভিতৰত বেছিভাগেই ছিন্নভিন্ন মূৰৰ লাওখোলা আছিল আৰু সেইবোৰত থকা আঘাতৰ চিনৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে তেওঁলোকক ইচ্ছাকৃতভাৱে হত্যা কৰা হৈছিল।

১৯৪২ চনৰ অক্টোবৰৰ পৰা ১৯৪৩ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ ভিতৰত বিলচে-জোলোটে আৰু কোৰোলিভকা অঞ্চলৰ ২৮ গৰাকী ইহুদী লোকে হ’ল’কষ্ট বা ইহুদী গণহত্যাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ এই গুহাটোত আশ্ৰয় লৈছিল। যেতিয়া গেষ্টাপোৱে (নাজী বাহিনীৰ গুপ্তচৰ পুলিচ) গুহাটোত অভিযান চলাইছিল, তেতিয়া এই দলটোৱে প্ৰীষ্টছ গ্ৰেট্টো নামৰ আন এখন গুহালৈ স্থানান্তৰ হ’বলৈ বাধ্য হৈছিল। প্ৰায় দুবছৰ ধৰি মাটিৰ তলত আত্মগোপন কৰি থকাৰ পিছত এই দলটোৰ বেছিভাগ লোকেই যুদ্ধৰ পৰা বাচি যাবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁলোকৰ এই কঠিন যাত্ৰাক লৈ ২০০৭ চনত দ্য ছিক্ৰেট অৱ প্ৰীষ্টছ গ্ৰেট্টো: এ হ'ল'কষ্ট ছাৰ্ভাইভেল ষ্ট'ৰী নামৰ এখন কিতাপ প্ৰকাশ পায় আৰু ২০১২ চনত ন' প্লেচ অন আৰ্থ নামৰ এখন তথ্যচিত্ৰও নিৰ্মাণ কৰা হয়।

২০০৪ চনত ভেৰ্টেবা গুহাটো সৰ্বসাধাৰণ দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে আংশিকভাৱে মুকলি কৰি দিয়া হয়।^১ বৰ্তমান এই গুহাটোৰ ভিতৰত ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ সংগ্ৰহালয় পৰিচালনা কৰা হৈছে, য’ত বিগত ২০০ বছৰত উদ্ধাৰ হোৱা পুৰাতাত্বিক সমলসমূহ প্ৰদৰ্শন কৰা হৈছে।

বৰ্ণনা

ভেৰ্টেবা গুহা ইউক্ৰেইনৰ টাৰ্নোপিল ওব্লাষ্টৰ চৰ্টকিভ ৰায়নৰ অন্তৰ্গত বিলচে-জোলোটে গাঁৱৰ পৰা 2 কি.মি. দূৰত্বত, 274 মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত।^২ এই গুহাটো কেইবাটাও নদী আৰু খাৱৈৰে আবৃত ইউক্ৰেইনীয়ান পোডোলিয়ান অপলেণ্ড নামৰ লোৱেচ মালভূমিত অৱস্থিত পোডিলিয়া-বুকোভিনিয়ান বা ট্ৰান্সনিষ্ট্ৰিয়ান কাৰ্ষ্ট অঞ্চলৰ কেইবাটাও কাৰ্ষ্টিক গুহাৰ can ভিতৰত অন্যতম। ভেৰ্টেবা গুহাটো নিজে দ্নিষ্টাৰ নদীৰ উপনৈ চেৰেট নদীৰ পূব পাৰত অৱস্থিত।^৩ ইয়াৰ মাত্ৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে, যিটো এটা খহি পৰা চিংকহোলৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা দ গাঁতত অৱস্থিত। গুহাটোত ইটোৰ সৈতে সিটো জড়িত হৈ থকা পথৰ এক গোলকধঁধাঁ বা লেবেৰিন্থ আছে।^৪ ইয়াৰ পথবোৰৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্যৰ অনুমান 8.555 কি.মি.^৫ৰ পৰা 9 কি.মি. পৰ্যন্ত হয়।^৬ গুহাটোৰ মজিয়াৰ মুঠ উপৰিভাগৰ কালি প্ৰায় ২৩০০০ বৰ্গমিটাৰ আৰু গুহাটোৰ আয়তন বা ক্ষমতা প্ৰায় ৪৭০০০ বৰ্গমিটাৰ।^৭

ইতিহাস

আৱিষ্কাৰ আৰু খন্দা-খন্দা

১৯ শতিকাত যিখন ভূমিত গুহাটো অৱস্থিত আছিল, সেই ভূমি পোলেণ্ডৰ অভিজাত চাপিয়েহা পৰিয়ালৰ মালিকানাধীন এক ইষ্টেটৰ অংশ আছিল।^৮ ১৮২২ চনত জান খমেলেটস্কিয়ে এই গুহাটো আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।^৯ ৰাজকুমাৰ লিয়ন চাপিয়েহা ক্ৰাকোৰ পোলিছ একাডেমী অব আৰ্টছ এণ্ড ছায়েন্সৰ নৃবৈজ্ঞানিক সমিতিৰ সদস্য আছিল আৰু তেওঁ ১৮৭৬ আৰু ১৮৭৮ চনত আদম কিৰকৰক প্ৰথম অনুসন্ধান চলাবলৈ অনুমতি দিছিল। এই পুৰাতাত্ত্বিক খন্দা-খন্দাৰ ফলত দুটা মানুহৰ জঁকা আৰু কেইবাটাও অতিৰিক্ত অসম্পূৰ্ণ অৱশেষ উদ্ধাৰ হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৯০ আৰু ১৯০০ চনৰ ভিতৰত গটফ্ৰীড ওচোৱস্কি আৰু ভ্লডজিমিৰ্জ ডেমট্ৰিকেভিচৰ দ্বাৰা, ১৯১৪ আৰু ১৯২৮ চনৰ ভিতৰত আৰু পুনৰ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত সিঁচৰিতভাৱে অধিক অধ্যয়ন কৰা হৈছিল।^১০ যুদ্ধৰ পিছত গুহাটোৱে ইয়াৰ ভূতাত্ত্বিক আৰু পুৰাতাত্ত্বিক গুৰুত্বৰ বাবে পুনৰ পৰ্যটকসকলক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে,^১১ আৰু ২০০৪ চনত ইয়াক আনুষ্ঠানিকভাৱে সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে এক প্ৰদৰ্শনীমূলক গুহা হিচাপে মুকলি কৰা হয়।^১

১৯৯৬ চনৰ পৰা বৰ্শচিভ স্থানীয় ইতিহাস সংগ্ৰহালয়ৰ মিখাইলো চখাটস্কিয়ে সময়ে সময়ে পুৰাতাত্ত্বিক অভিযানৰ নেতৃত্ব দি আহিছিল। ২০১০ চনলৈকে এই দলে গুহাটোৰ ৬৪ বৰ্গমিটাৰ এলেকা খান্দি উলিয়াইছিল।^১২ ২০১৮ চনৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক কাৰ্যসূচীত এটা নতুন জুইশাল আৰু এখন ফ্লিন্ট ব্লেংকৰ (এবিধ শিলৰ সঁজুলি) মোনা উদ্ধাৰ কৰা হয়। এই ফ্লিন্টসমূহ স্থানীয় খনিৰ নাছিল, বৰঞ্চ ইয়াৰ উৎপত্তি ভলিন ওব্লাষ্টত হৈছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াক ভেৰ্টেবা গুহালৈ অনা হৈছিল।^১৩

হ’ল’কষ্টৰ সময়ত আশ্ৰয়

১২ অক্টোবৰ ১৯৪২ চনত,^১৪ এ বছৰৰ পূৰ্বে অহা নাজীবাহিনীৰ গণ-মৃত্যুদণ্ডৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ বিলচে-জোলোটে আৰু ইয়াৰ ওচৰৰে কোৰোলিভকা গাঁৱৰ সাতটা পৰিয়ালৰ ২৮ গৰাকী ইহুদী লোকে ভেৰ্টেবা গুহালৈ পলাই গৈছিল।^১১১৫ সেই সময়লৈ শীতকালৰ বাবে গুহাটোত পৰ্যটন বন্ধ হৈ পৰিছিল। গুহাটোত উপস্থিত হোৱাৰ পিছত, দলটোৱে 12 মিটাৰ জোখৰ এটা কোঠা বাচনি কৰি লয় আৰু ইয়াক শিল-মাটিৰে বন্ধ কৰি পেলায়।^১৬ সপ্তাহত এবাৰকৈ, সেই অঞ্চলত ভঙা লোহা-লক্কৰ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ বিশেষ অনুজ্ঞাপত্ৰ লাভ কৰা তিনিজন পুৰুষে অন্ধকাৰৰ আঁৰ লৈ এখন ঠেলা গাড়ীত অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী আনি যোগান ধৰিছিল। গুহাটোত পানীৰ কোনো বিশ্বাসযোগ্য উৎস নাছিল—আৱাসীসকলে কেৱল গুহাৰ বেৰৰ পৰা নিগৰি অহা পানী সংগ্ৰহ কৰিছিল। ইয়াৰোপৰি, নাজীবাহিনীয়ে পিছৰ বসন্তকালত অৰণ্যত আত্মগোপন কৰি থকা ইহুদীসকলক বিচাৰি পুনৰ অভিযান চলোৱাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। সেইবাবে শৰণাৰ্থীসকলে ভেৰ্টেবা গুহাক এক সাময়িক আশ্ৰয়স্থল হিচাপেহে গণ্য কৰিছিল। ধৰা পৰাৰ পৰা বাচিবলৈ, ১৯৪৩ চনত ফেব্ৰুৱাৰী মাহত তেওঁলোকে গুহাৰ আৰু গভীৰলৈ, অৰ্থাৎ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ পৰা 900 মিটাৰ দূৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। জৰুৰীকালীন অৱস্থাত পলাই যাব পৰাকৈ তেওঁলোকে এটা সৰু দ্বিতীয় প্ৰৱেশদ্বাৰো খান্দি উলিয়াইছিল আৰু তাৰ বাবে শিল কাটি খোপ বা খটখটি তৈয়াৰ কৰি লৈছিল।^১৭ গুহাটোৰ এটা অংশত এজন জীৱিত ৰক্ষা পোৱা ব্যক্তিয়ে হিব্ৰু ভাষাত বেৰত 'ha shomer' ('ৰক্ষক') বুলি খোদিত কৰি থৈ গৈছিল।^১১

৫ এপ্ৰিল ১৯৪৩ চনত তেওঁলোকৰ এই গোপন আশ্ৰয়স্থলটো ধৰা পৰে আৰু গেষ্টাপোৱে গুহাটোত ধুমুহাৰ দৰে অভিযান চলায়। নাজীবাহিনীয়ে ধৰি লৈ যোৱা পাঁচগৰাকী ইহুদী লোকৰ বাহিৰে বাকী সকলোৱে পিছফালৰ দুৱাৰেৰে পলাই যাবলৈ সক্ষম হয়; ইয়াৰে তিনিগৰাকীয়ে পিছত মৃত্যুদণ্ডৰ পৰা সাৰি পুনৰ দলটোৰ সৈতে যোগ দিয়ে।^১১ এজন প্ৰতিবেশীয়ে তেওঁলোকক প্ৰীষ্টছ গ্ৰেট্টোৰ বিষয়ে জনোৱাৰ পূৰ্বে এই জীৱিত লোকসকলে কেইসপ্তাহমান বিলচে-জোলোটে আৰু কোৰোলিভকাৰ আশে-পাশে আত্মগোপন কৰি কটাইছিল।^১৮ তাত তেওঁলোকে ১৯৪৪ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ছোভিয়েট সৈন্য উপস্থিত নোহোৱালৈকে যুদ্ধ আৰু হ’ল’কষ্টৰ অৱশিষ্ট সময়ছোৱা কটাইছিল।^১৯

জীৱিতসকলৰ ভিতৰত অন্যতম ইষ্টাৰ ষ্টাৰ্নাৰে ১৯৭৫ চনত এই অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত আধাৰিত কৰি উই ফাইট টু ছাৰ্ভাইভ নামৰ এখন স্মৃতিগ্ৰন্থ প্ৰকাশ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ক্ৰীষ্টোছ নিকোলাই এই দলটোৰ অগ্নিপৰীক্ষা আৰু তেওঁলোকৰ কাহিনীৰ সত্যতা প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ গুহা অভিমুখে কৰা যাত্ৰাৰ বিষয়ে দ্য ছিক্ৰেট অৱ প্ৰীষ্টছ গ্ৰেট্টো: এ হ'ল'কষ্ট ছাৰ্ভাইভেল ষ্ট'ৰী নামৰ এখন কিতাপ প্ৰকাশ কৰে। ২০১২ চনত ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ন' প্লেচ অন আৰ্থ নামৰ এখন তথ্যচিত্ৰও মুক্তি দিয়া হয়।^১১ তেওঁলোকৰ থকাৰ সময়ৰ কিছুমান ব্যৱহৃত সামগ্ৰীৰ লগতে নাজীবাহিনীৰো কিছুমান সমল পুৰাতত্ত্ববিদসকলে উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।^২০

ভূতত্ত্ব

ট্ৰান্সনিষ্ট্ৰিয়ান গঠনৰ আন বহুতো স্থানীয় গুহাৰ দৰেই ভেৰ্টেবা গুহাও মধ্য মায়োচিন যুগত এক অগভীৰ সাগৰৰ তলত গঢ়ি উঠা এক জিপচাম ক্ৰমৰ ভিতৰত অৱস্থিত। পৰৱৰ্তী সময়ত সাগৰৰ পানী বাষ্পীভৱন হৈ পৃথক পৃথক লাগুন বা হ্ৰদত পৰিণত হোৱাৰ ফলত জিপচাম, চূনশিল, বোকা মাটি আৰু পলসুৱা শিলাস্তৰৰ বৃহৎ জমা বা তৰপ ৰৈ গৈছিল।^২১ স্তৰবিন্যাসৰ দিশৰ পৰা এই জিপচাম তৰপটো ইষ্টাৰ্ণ ইউৰোপিয়ান প্লেটফৰ্ম আৰু কাৰ্পেথিয়ান ফৰডিপৰ মাজত অৱস্থিত। সময়ৰ লগে লগে, এই অস্থিৰ জিপচামৰ বাবে উপৰিভাগত খহনীয়া বা ভূমিস্খলন ঘটিছে, যাৰ ফলত এটা গভীৰ অৱনমন বা গাঁতৰ সৃষ্টি হৈছে আৰু ইয়েই গুহাটোৰ বৰ্তমানৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ গঠন কৰিছে। যদিও গুহাটোৰ বেছিভাগ অংশই আধুনিক কুৱাটাৰ্নেৰী উপৰিভাগৰ মাটি আৰু চূনশিলৰ দ্বাৰা আবৃত, তথাপিও প্ৰৱেশদ্বাৰৰ আশে-পাশে জিপচামৰ কিছু অংশ দৃশ্যমান হৈ থাকে।^২২

গুহাটোৰ গাঁথনিটো ইটোৰ সৈতে সিটো জৰিত হৈ থকা পথ আৰু গেলেৰীৰ এক গোলকধঁধাঁ সদৃশ। গুহাটোৰ গঠন সম্পৰ্কে কেইবাটাও তত্ত্ব আগবঢ়োৱা হৈছে। এদল আদিম পণ্ডিতে মত প্ৰকাশ কৰে যে ই প্ৰাথমিক-মধ্য প্লেইষ্ট’চিন যুগত ওচৰৰে চেৰেট নদীৰ দ্বাৰা প্ৰবাহিত ভূ-গৰ্ভস্থ সোঁতৰ খহনীয়াৰ ফলত সৃষ্টি হৈছিল, যিখন নদী এই স্থানৰ ওচৰেদি বৈ গৈছে। ২০০০ চনত এটা নতুন তত্ত্বৰ সৃষ্টি হয় যে ভূ-গৰ্ভস্থ একুইফাৰ বা জলস্তৰৰ পৰা ওলোৱা স্প্ৰীঙে আৰ্টেচিয়ান প্ৰবাহৰ জৰিয়তে এই গুহাৰ সৃষ্টি কৰিছিল, য’ত গুহাৰ তলৰ আৰু আশে-পাশে থকা ভূ-গৰ্ভস্থ পানী অধিক সৰু সৰু ফুটা থকা শিলাস্তৰৰ মাজেৰে জিপচামৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু এই নলা বা পথবোৰ খোদিত কৰিছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াটো শেষ প্লিওচিন আৰু প্ৰাথমিক প্লেইষ্ট’চিন যুগৰ ভিতৰত হ’ব পাৰিলেহেঁতেন।^২৩

বিভিন্ন পদাৰ্থৰ জমা—কিছুমান ভূতাত্ত্বিক আৰু কিছুমান জৈৱিক—গুহাটোৰ উপৰিভাগত পোৱা যায়। ইয়াৰ মজিয়াবোৰ পলসুৱা লোম বা চাৰ্নোচেম মাটিৰে আবৃত। সামগ্ৰিকভাৱে, গুহাটোৰ ওপৰৰ মাটি আৰু জিপচাম শিলাখণ্ডই এটা অৰ্ধ-ভেদ্য উপৰিভাগৰ সৃষ্টি কৰে যিটো সহজে খহি পৰিব পাৰে, যাৰ মাজেৰে পানী আৰু মাটি সোমাব পাৰে; পানীৰ গতিৰ ফলত কেলচাইট স্পেলিঅ’থেম বা ওলমি থকা পাথৰৰ সৃষ্টি হৈছে আৰু ক্লেনষ্টিক শিলাখণ্ডৰ ধ্বংসাৱশেষে গুহাটো ভৰাই তুলিছে।^২৪ এই খহনীয়াবোৰে প্ৰাগঐতিহাসিক কালত ব্যৱহাৰ হ’ব পৰা কিছুমান গুহাক অগম্য কৰি তুলিছে, আৰু সেই সময়ত গুহা কমপ্লেক্সটোৰ অন্য প্ৰৱেশদ্বাৰো থকাৰ সম্ভাৱনা আছিল।^২৫ ভেৰ্টেবা গুহা নিয়মিতভাৱে বোকা মাটিৰ প্ৰবল বানপানীৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে, যাৰ ফলত প্ৰাক-ঐতিহাসিক মানুহৰ বসবাসৰ স্তৰবোৰৰ মাজতো অক্ষত মাটিৰ তৰপ সৃষ্টি হৈছে।^২৬

পুৰাতত্ত্ব

যদিও ভেৰ্টেবা এই অঞ্চলৰ কেইবাটাও কাৰ্ষ্ট গুহাৰ ভিতৰত এটা, তথাপিও প্ৰাক-ঐতিহাসিক বসবাসৰ প্ৰমাণ পোৱা ই একমাত্ৰ গুহা। ভেৰ্টেবা গুহাত প্ৰাৰম্ভিক মানুহৰ উপস্থিতি সেই সময়ৰ তাম্ৰ যুগৰ পূব ইউৰোপৰ প্ৰধান, ঘাইকৈ কৃষিভিত্তিক কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ এক বৃহৎ বসতি গাঁথনিৰ অংশ আছিল।^২৭ বৰ্তমানৰ পৰা প্ৰায় ৫,০০০ বছৰ পূৰ্বে (BP), মানুহে স্থানীয় নদীসমূহৰ পাৰত বসতি স্থাপন, কৃষি আৰু পশুপালন আৰম্ভ কৰিছিল, লগতে বোকা-মাটিৰ ঘৰ সাজিছিল আৰু মাটিৰ পাত্ৰ তৈয়াৰ কৰিছিল।^২৮ এই স্থানৰ ১০ কিলোমিটাৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৭००-২৭৫০ অব্দৰ এই সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত কমেও ১৬টা অন্য বসতিস্থল চিনাক্ত কৰা হৈছে।^২৯ দ্নিষ্টাৰ গিৰিখাতৰ ভিতৰত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত প্ৰায় ১২ গৰাকী আছিল, যাৰ ফলত ই সেই সময়ৰ ইউৰোপৰ আটাইতকৈ ঘন জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহৰ অন্যতম আছিল।^৩০

ভেৰ্টেবা গুহাৰ প্ৰাক-ঐতিহাসিক বসবাস তিনিটা সুকীয়া যুগত সংঘটিত হৈছিল।^৩১ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ কেইবাটাও ভিন্ন গোটে ভিন্ন সময়ত এই গুহাটোত আশ্ৰয় লৈছিল। ভেৰ্টেবা গুহাৰ এই বাসস্থানৰ সময়ছোৱা তিনিটা সুকীয়া পুৰাতাত্বিক স্তৰ বা দিগন্তৰ ভিতৰত পৰে: বি.আই.আই (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪১০০-৩৬০০), চি.আই (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৬০০-৩২০০), আৰু চি.আই.আই (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৪০০-২৭৫০) স্তৰ।^৩২ বেছিভাগ গৱেষকে একমত প্ৰকাশ কৰে যে ভেৰ্টেবা গুহাটো স্থায়ী বাসস্থান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল আৰু সম্ভৱতঃ ই এক সাময়িক আশ্ৰয়স্থল অথবা ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ হিচাপেহে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল।^৩৩৩৪ অৱশ্যে, ২০১৮ চনত মাটিৰ ওপৰৰ বসতিস্থলসমূহৰ দৰেই এটা স্থায়ী জুইশাল বা চৌকাৰ আৱিষ্কাৰে ইয়াৰ দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱহাৰৰ প্ৰমাণ দিব পাৰে।^৩৫

খনন কাৰ্যত উদ্ধাৰ হোৱা বেছিভাগ পুৰাতাত্বিক সমল ক্ৰাকোৰ পুৰাতাত্বিক সংগ্ৰহালয় অথবা বৰ্শচিভ স্থানীয় ইতিহাস সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে। ক্ৰাকো সংগ্ৰহালয়ত সৰ্বপ্ৰথম পুৰাতাত্বিক খননকাৰ্যৰ সবিশেষ নথি-পত্ৰ, ৩৫,০০০ তকৈও অধিক মাটিৰ পাত্ৰৰ টুকুৰা আৰু ৩০০টা অক্ষত পাত্ৰ, প্ৰায় ১২০টা মাটিৰ মূৰ্তি, মহুৰা ফুৰোৱা সঁজুলি আৰু মাছ ধৰা সঁজুলিৰ দৰে অন্যান্য মাটিৰ সামগ্ৰী তথা শ শ অন্যান্য পুৰাতাত্বিক সমল আছে।^৩৬ পুৰাতাত্বিক সমলৰ আটাইতকৈ সমৃদ্ধ ভাণ্ডাৰসমূহ গুহাটোৰ ‘ছাইট ৭’ (Site 7) নামেৰে জনাজাত এক অঞ্চলত পোৱা গৈছে। ইয়াত মাটিৰ পাত্ৰ, মানৱাকৃতিৰ মূৰ্তি, হাড়, আৰু পশুৰ শিং বা শিলৰ সঁজুলি উদ্ধাৰ কৰা হৈছে।^৩৭ আৱৰ্জনা পেলোৱা গাঁত, মাটিৰ তলৰ আশ্ৰয়স্থল, পোৰা মাটিৰে নিৰ্মিত শোৱা প্লেটফৰ্ম আৰু জুইশালৰ দৰে ডাঙৰ গাঁথনিও আৱিষ্কৃত হৈছে।

এই জুইশালসমূহে এৰি যোৱা ছাই, এঙাৰ আৰু পোৰা মাটিৰ অৱশেষে গুহাৰ জিপচামৰ বেৰবোৰ গৰম কৰি তুলিছিল, যাৰ ফলত কিছুমান উপৰিভাগ খহি পৰিছিল। পোহৰৰ বাবে গুহাৰ ভিতৰৰ মানুহে কঢ়িয়াই নিব পৰা চাকি ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে পথবোৰৰ মাজে মাজে স্থায়ী খোলা শিখাৰ চাকি স্থাপন কৰিছিল। এই চাকিলিয়ে গুহাৰ বেৰত, মজিয়াৰ পৰা প্ৰায় ০.৭ মিটাৰ ওপৰত জিপচাম অতিমাত্ৰা গৰম হোৱাৰ দাগ এৰি থৈ গৈছে।^৩৮

মৃৎশিল্প

ভেৰ্টেবা গুহাৰ মৃৎশিল্পৰ ভিতৰত তিনিটা ভিন্ন কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান মাটিৰ পাত্ৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন চিনাক্ত কৰা হৈছে, যিবোৰ গুহাটোৰ মানুহৰ বসবাসৰ সময়ছোৱাৰ সৈতে প্ৰায় মিলি যায়। এইবোৰ হৈছে: স্কাইপিনেটস্কা (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৯০০–৩৪৫০), কোশ্বিলোভেটস্কা (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৪৫০–৩১০০), আৰু কাস্পেৰিভস্কা (প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২০০–৩০০০)।^৩৯ প্ৰথম পৰিৱৰ্তনকালীন সময় অৰ্থাৎ প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৫০০ অব্দৰ আশে-পাশে এই স্থানত কাৰ্যকলাপ আটাইতকৈ বেছি আছিল।^৪০

প্ৰাৰম্ভিক স্কাইপিনেটস্কা গোটৰ পৰা প্ৰায় ২,৫০০টা মাটিৰ পাত্ৰ আৰু ২০০টা ৰন্ধন পাত্ৰ উদ্ধাৰ কৰা হৈছে।^৪১ এই গোটে প্ৰায় ১৯৫ বছৰ ধৰি গুহাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল; ২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত ইয়াৰ মৃৎশিল্পৰ নমুনা একোটা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৭৪৫–৩৫NT অব্দৰ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।^৪২ তেওঁলোকৰ পাত্ৰবোৰ বিভিন্ন আকৃতিৰ আছিল আৰু সেইবোৰ খাঁজকাটা, সৰ্পিল অলংকাৰৰ দ্বাৰা বিশেষভাৱে সজোৱা আছিল তথা তাত ৰঙা, ক’লা, মুগা আৰু বগা ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^৪৩ অৱশ্যে এই যুগৰ বহুতো মাটিৰ পাত্ৰ আৰু টুকুৰা ওচৰৰে বাদ্ৰাজী গোটৰ লগতে দূৰৱৰ্তী বড্ৰগক্সেৰেষ্টুৰ আৰু লুব্লিন-ভলহিনিয়া সংস্কৃতিৰ পৰা আমদানি কৰা বুলি জানিব পৰা গৈছে।^৪৪

কোশ্বিলোভেটস্কা মৃৎশিল্প গোটৰ বহুতো নমুনাত এনে কিছুমান আৰ্হি দেখা যায় যিবোৰ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়া সংস্কৃতিৰ অন্তৰ্গত ব্ৰাঞ্জেনী আৰু বাদ্ৰাজী সংগ্ৰহৰ সৈতে বেছি মিল থকা।^৪৫ পাত্ৰৰ উপৰিও এই গোটত বিশেষভাৱে মাটিৰ মানৱাকৃতিৰ আৰু পশুটোৰ আকৃতিৰ পুতলা বা মূৰ্তি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।^৪৬ ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালৰ খননকাৰ্যত এই শিল্পকৰ্মসমূহ উদ্ধাৰ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ধাৰণা কৰা হয় যে এইবোৰ গুহাৰ বেৰত বা চিলঙত লগোৱা আছিল।^৪৭ ২০২২ চনৰ পূৰ্বে খন্দা ১১৩টা মানৱাকৃতিৰ মূৰ্তিৰ ভিতৰত প্ৰায় আটাইবোৰেই মহিলাৰ আছিল, কেৱল পাঁচটাহে পুৰুষৰ বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছিল। সাধাৰণতে বেছিভাগ মূৰ্তি থিয় হৈ থকা অৱস্থাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ দুখন ভৰি একেলগে মিলি এটা ভৰিত পৰিণত হৈছিল আৰু এটা ডিস্ক আকৃতিৰ মূৰত দুটা চকুৰ ফুটা খোদিত কৰা হৈছিল।^৪৮ ২০২৩ চনত আৰু পাঁচটা মহিলাৰ মূৰ্তি আৱিষ্কাৰ কৰা হয়।^৪৯ আন ১৩৩টা মূৰ্তিয়ে বিভিন্ন পশুক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যাৰ মধ্যে ভালুক, বলধ গৰু, ঘোঁৰা, ছাগলী আৰু ভেড়া অন্যতম। এইবোৰ দেখাত চুটি চুটি চাৰিখন ভৰি আৰু নেজ থকা আনুপাতিক আছিল।^৫০

কাস্পেৰিভস্কা মৃৎশিল্প গোটত ওচৰৰে ফানেলবিকাৰ আৰু বাডেন সংস্কৃতিৰ প্ৰভাৱৰ চিন পোৱা যায়। ভেৰ্টেবা গুহাৰ মৃৎশিল্পৰ কেইবাটাও বৈশিষ্ট্যই আনাতোলিয়া আৰু বলকান প্ৰভাৱো প্ৰতিফলিত কৰে, যিটো পোনপটীয়াকৈ আধুনিক পোলেণ্ড পৰ্যন্ত বিস্তৃত একে ধৰণৰ মৃৎশিল্পৰ এক বহল আৰ্হিৰ সৈতে খাপ খায়।^৫১ এই পাত্ৰবোৰ তুলনামূলকভাৱে ৰংহীন আছিল।^৫২ কোশ্বিলোভেটস্কা আৰু কাস্পেৰিভস্কা গোট দুয়ো মিলি প্ৰায় ৮০৩ বছৰ ধৰি গুহাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিটো ৰেডিঅ'কাৰ্বন ডেটিং অনুসৰি প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৫৫০–২৭৪৭ অব্দ বুলি জনা গৈছে। এই দুয়োটা গোটৰ মাজত প্ৰায় ৮৭ বছৰ এনে এক সময় আছিল যেতিয়া গুহাটো ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল।^৫৩

অন্যান্য পুৰাতাত্বিক সমল

আটাইতকৈ প্ৰতীকী আৱিষ্কাৰসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে বলধ গৰুৰ মূৰৰ আকৃতিৰ খোদিত কৰা দুখন হাড়ৰ প্লেট। প্ৰথমখন ১৮৯৮ আৰু ১৯০৪ চনৰ ভিতৰত কোনোবা এক সময়ত ডেমট্ৰিকেভিচে খনন কৰি উলিয়াইছিল আৰু দ্বিতীয়খন ১৯৯০ চনত চখাটস্কিয়ে বিচাৰি পাইছিল। এই প্লেটসমূহৰ এখনত এগৰাকী মহিলাৰ আকৃতিৰ ডিজাইন কৰা আছে। ইয়াৰ শিংবোৰৰ আকৃতি এটা লাইয়াৰ (এবিধ বাদ্যযন্ত্ৰ) বা বাদ্যযন্ত্ৰৰ সৈতে মিল থকাৰ বাবে অনুমান কৰা হয় যে এইবোৰ ঔৰকছ (এবিধ বিলুপ্ত বনৰীয়া গৰু) প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অনুৰূপ নিদৰ্শন প্ৰাচীন প্ৰাচ্যৰ বিভিন্ন উপাসনা স্থল আৰু নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ ইউৰোপৰ অন্যান্য ঠাইতো পোৱা যায়।^৫৪ ভেৰ্টেবা গুহাত প্ৰায়েই মানুহৰ অৱশেষৰ ওচৰত ঔৰকছৰ শিং উদ্ধাৰ কৰা হৈছে।^৫৫

শস্য পিহিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা গুৰি কৰা শিল, ফ্লিন্ট ব্লেড, আৰু অন্যান্য হাড়, শিল বা তামৰ সঁজুলিকে ধৰি বিভিন্ন সঁজুলিও পোৱা গৈছে।^৫৬ ইয়াৰ উপৰিও শামুকৰ মণি, পশুৰ দাঁত আৰু চৰাইৰ হাড়েৰে অলংকৃত কৰা ডিঙিৰ মালাৰ অৱশিষ্ট অংশও পোৱা গৈছে।^৫৭

মানুহৰ অৱশেষ

ভেৰ্টেবা গুহাত পোৱা মানুহৰ অৱশেষসমূহৰ বেছিভাগ অংশই কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ সময়ৰ বুলি ধৰা হয় যদিও ইয়াত এই সময়ছোৱাৰ আগৰ আৰু পিছৰ যুগত জীয়াই থকা লোকসকলৰ অৱশেষো অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে। হাড়ৰ নমুনাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭৯৫৫–৩৫২২ অব্দৰ ভিতৰৰ সময় পোৱা গৈছে।^৫৮ ইয়াৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন অৱশেষসমূহ মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ বুলি জনা গৈছে।^৫৯

তিনিটা সুকীয়া কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সাংস্কৃতিক তৰপত পোৱা হাড়সমূহৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰেডিঅ'কাৰ্বন ডেটিঙে ক্ৰমে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৯৫১–৩৫৩৮, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৭৫৮–৩৩৭১, আৰু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২৬৫–২৬২০ অব্দৰ সময়সীমা দেখুৱাইছে, যিটো ইয়াৰ মৃৎশিল্পৰ যুগৰ সৈতে মিলি যায়।^৬০ ইয়াত পোৱা সমাধিসমূহ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান মৃতকৰ এক বিৰল উদাহৰণ; কাৰণ এই সংস্কৃতিৰ অতি কম সংখ্যক স্থানতহে সমাধি বা মানুহৰ অৱশেষ পোৱা গৈছে। ইয়াৰোপৰি কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়াৰ অন্যান্য স্থানত পোৱা অৱশেষসমূহ ভেৰ্টেবা গুহাতকৈ পৰৱৰ্তী সময়ৰহে।^{৬১৬২৬৩}

ভেৰ্টেবা গুহাত মানুহৰ অৱশেষ পোৱাৰ প্ৰথম খবৰ ১৯৪৮ চনত প্ৰকাশ পাইছিল, য’ত একেলগে থকা ২১টা জঁকাৰ আৱিষ্কাৰৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। অৱশ্যে এইবোৰ ট্ৰিপিলিয়ান যুগৰ হয়নে নহয় সেয়া স্পষ্ট নহয়। পৰৱৰ্তী খননকাৰ্যৰ সময়ত ভেৰ্টেবা গুহাত কমেও ১৭ গৰাকী ব্যক্তিৰ অৱশেষ উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। ২০০৮ আৰু ২০১২ চনৰ ভিতৰত অতি কমেও ৩৬ গৰাকী অতিৰিক্ত ব্যক্তিৰ অৱশেষ পোৱা গৈছিল—যাৰ ভিতৰত মূলতঃ লাওখোলা আছিল আৰু কিছু অংশ ছিন্নভিন্ন হাত-ভৰি তথা ৰাজহাড় আছিল।^৬৪ সামগ্ৰিকভাৱে, উদ্ধাৰ কৰা বেছিভাগ অৱশেষেই ছিন্নভিন্ন লাওখোলা আৰু শৰীৰৰ তলৰ অংশৰ হাড় আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বেছিভাগেই প্ৰাপ্তবয়স্ক পুৰুষৰ অৱশেষ আছিল,^৬৫৬৩ যদিও তাত কেইবাগৰাকীও মহিলা, শিশু আৰু লিংগ নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰা অন্য কিছুমান অৱশেষো আছিল।^৬৬

ভেৰ্টেবা গুহাত পোৱা অৱশেষসমূহে ইউৰোপীয় তাম্ৰ যুগৰ কৃষক গোটসমূহৰ সাধাৰণ সমাধি পদ্ধতিৰ পৰা এক ব্যতিক্ৰমী ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰে। মানুহৰ অৱশেষৰ আইচোটোপিক বিশ্লেষণে এই কথা সমৰ্থন কৰে যে এইবোৰ এক দীৰ্ঘ সময় ধৰি লাহে লাহে জমা হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে মানুহৰ বসবাসৰ একোটা নিৰ্দিষ্ট সময়ত থুপ খাই জমা হৈছিল।^৬৭ ইয়াৰ উপৰিও বহুতো অৱশেষ মৃত্যুৰ বহুত পিছতহে গুহাটোত জমা কৰা হৈছিল যেন লাগে আৰু সেইবোৰত ৰ’দৰ বাবে বগা পৰি যোৱা দাগ বা জন্তুৱে নোচোৱাৰ চিন পোৱা গৈছে। ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে মৃত্যু আৰু পচন ক্ৰিয়া শেষ হোৱাৰ বহুত পিছতহে এইবোৰ গুহালৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল। গতিকে ইয়াৰ পৰা সম্ভৱপৰ ধাৰণা কৰিব পাৰি যে ভেৰ্টেবা গুহাত পোৱা মানুহৰ অৱশেষসমূহ আছিল গৌণ সমাধি, যিবোৰ সমাধিস্থ কৰাৰ আগতে মাংসহীন কৰা হৈছিল।

কিছুমান সিঁচৰিত হাড় আৰু জঁকা বহু পৰৱৰ্তী সময়ৰ বুলি জনা গৈছে। এইবোৰ হয়তো দুৰ্ঘটনাবশতঃ গুহাত প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে হৈছিল নতুবা এনে এক নিৰন্তৰ বসবাসৰ ফল আছিল যাৰ বাবে গুহাৰ ভিতৰত কোনো আনুসংগিক শিল্পকৰ্ম পোৱা নাযায়। ১৯৪৮ চনত এটা চুকত ২১টা জঁকা একেলগে পোৱা আৱিষ্কাৰটো হয়তো ভূমিস্খলনৰ ফলত হ’ব পাৰে; ২০১১ চনলৈকে এই অৱশেষসমূহৰ সময় নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই।^৬৮ পৰৱৰ্তী সময়ৰ আৱিষ্কাৰসমূহৰ ভিতৰত ব্ৰঞ্জ যুগৰ গাভা-হলিগ্ৰেডী সংস্কৃতিৰ হাড় অন্তৰ্ভুক্ত আছিল; এই সংস্কৃতিৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল হলিগ্ৰেডীৰ পৰা প্ৰায় ১৫ কিলোমিটাৰ দক্ষিণে।^৬৯ বহু পৰৱৰ্তী সময়ৰ ছিথিয়ানসকলৰ অৱশেষ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৭৮১–৫১১ অব্দৰ বুলি জনা গৈছে,^৭০ আৰু আন এডাল হাড় ৮ম শতিকাৰ কিভান ৰুচ যুগৰ বুলি ধৰা হৈছে।^৭১

হিংস্ৰতা

ভেৰ্টেবা গুহাত উদ্ধাৰ হোৱা কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতিৰ বহুতো মানুহৰ অৱশেষত মৃত্যুৰ সময়ত হোৱা কিছুমান আঘাতৰ চিন পোৱা গৈছে, যিবোৰ সম্ভৱতঃ মাৰাত্মক আছিল। ২৫টা লাওখোলা পৰীক্ষা কৰা ২০১৮ চনৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ইয়াৰে ১১টা লাওখোলাত গুৰুতৰ আঘাত লাগিছিল। বেছিভাগ আঘাত মূৰৰ ওপৰৰ বা পিছফালৰ অংশত আছিল, যাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ভুক্তভোগীসকলক আঠু কাঢ়ি থকা বা শুই থকা অৱস্থাত আঘাত কৰা হৈছিল। কেইটামান লাওখোলাত মুখমণ্ডলৰ পুৰণি বা শুকাই যোৱা আঘাতৰ চিনো পোৱা গৈছে, যিবোৰ হয়তো যুদ্ধৰ সময়ত হৈছিল। গৱেষক মেডেন আৰু তেওঁৰ সতীৰ্থসকলে মত প্ৰকাশ কৰে যে এইয়া কোনো ডাঙৰ যুদ্ধতকৈ আকস্মিক আক্ৰমণ বা আক্ৰমণাত্মক কাৰ্যকলাপৰ সৈতে বেছি সংগতিপূৰ্ণ, নতুবা ইয়াৰ پشتত ৰাজনৈতিক বা ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি জড়িত আছিল।^৭২ কেইবাটাও লাওখোলাত মৃত্যুৰ পিছত মূৰৰ চাল বা চুলি কাটি পেলোৱাৰ (Scalping) প্ৰমাণ পোৱা গৈছে, যাৰ প্ৰমাণ হিচাপে মূৰৰ ওপৰৰ অংশত ধাৰালো, বৃত্তাকাৰ কটা দাগ দেখা গৈছে।^৭৩ ভেৰ্টেবা গুহাত পোৱা কিছুমান লাওখোলাত সম্ভৱপৰ ট্ৰেপেনেশ্যন (Trepanation - অস্ত্ৰোপচাৰৰ বাবে মূৰৰ লাওখোলাত ফুটা কৰা কাৰ্য) কৰাৰো প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।^৭৪

এই আৱিষ্কাৰসমূহ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান সংস্কৃতি আৰু তেওঁলোকৰ চুবুৰীয়া গোটসমূহৰ মাজত থকা হিংসাত্মক সংঘাতৰ এক বহল ধাৰাৰ সৈতে মিলি যায়।^৭৫ এই হিংসা বৃদ্ধি পোৱাৰ অন্তৰালত থকা কাৰণক লৈ দুটা মুখ্য তত্ত্ব আগবঢ়োৱা হৈছে— সম্পদৰ বাবে চুবুৰীয়াসকলৰ মাজত হোৱা প্ৰতিযোগিতা, নতুবা কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান লোকসকলৰ সৈতে বৰ্হিভাগৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰি অহা নতুন গোটসমূহৰ মাজত হোৱা যুদ্ধ।^৭৬

অতি কমেও চাৰিটা লাওখোলাৰ পৰা মৃত্যুৰ পিছত মগজু উলিয়াই দিয়া হৈছিল। এই কাৰ্য নাক, চকুৰ কোটৰ, অথবা লাওখোলাৰ শংখাস্থি (Temporal bone) বা ফোৰামেন মেগনামত ফুটা কৰি কৰা হৈছিল; আৰু কিছুমান ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ লগত ৰঙা গেৰু মাটি (Ochre) সানি দিয়াৰো প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। এই পদ্ধতিত কোনোবা ধৰণৰ ধৰ্মীয় বা আধ্যাত্মিক ৰীতি-নীতি জড়িত থকাৰ সম্ভাৱনা আছে।^৭৭

জিনগত বিশ্লেষণ

মাইটোকণ্ড্ৰিয়েল ডিএনএ (mtDNA) বিশ্লেষণে কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান অৱশেষসমূহক হেপ্ল’গ্ৰুপ R0 (যাৰ ভিতৰত চাবক্লেড HV আৰু H অৱস্থিত), JT (ইয়াৰ চাবক্লেড T আৰু J), K, V আৰু U-ৰ ভিতৰত স্থান দিছে।^৬২৭৮ এই গোটসমূহ আৰু ইহঁতৰ উপস্থিতিৰ হাৰ সেই সময়ছোৱাৰ সমগ্ৰ মধ্য ইউৰোপৰ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান আৰু অন্যান্য নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ স্থানসমূহৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ। ই বিশেষকৈ ফানেলবিকাৰ সংস্কৃতিৰ সৈতে সাদৃশ্য প্ৰদৰ্শন কৰে। হেপ্ল’গ্ৰুপ U-ৰ বাহিৰে আন সকলোবোৰ আনাতোলিয়াৰ কৃষকসকল বলকান আৰু ভূমধ্যসাগৰীয় ইউৰোপলৈ কৰা প্ৰব্ৰজনৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা বুলি ধৰা হয়। তেওঁলোকে পৰৱৰ্তী সময়ত মহাদেশখনৰ মধ্য আৰু উত্তৰ অঞ্চললৈ বিয়পি পৰিছিল আৰু নিজৰ সৈতে কৃষিকাৰ্য লৈ আহিছিল। অৱশ্যে, হেপ্ল’গ্ৰুপ U আনাতোলিয়ান প্ৰব্ৰজনৰ পূৰ্বৰে পৰা চলি অহা আৰু ই মধ্যপ্ৰস্তৰ যুগৰ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক মূলৰ। কৃষিভিত্তিক হেপ্ল’গ্ৰুপসমূহৰ তুলনাত ভেৰ্টেবা গুহাত ইয়াৰ উপস্থিতি একেবাৰে বিৰল। ই বুজায় যে স্থানীয় জনসংখ্যাৰ ঠাই এই প্ৰব্ৰজনকাৰী গোটসমূহে বহুলভাৱে লৈছিল। আনকি চিকাৰী-সংগ্ৰাহক বংশৰ উপস্থিতিও স্থানীয় জনসংখ্যাৰ পৰা হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ পশ্চিম ইউৰোপৰ চিকাৰী-সংগ্ৰাহক গোটসমূহৰ পৰা অহা বুলি ধাৰণা কৰা হয়।^৭৯

সমগ্ৰ জিনোম স্তৰত ট্ৰিপিলিয়ান বংশধৰসকল মূলতঃ ইউৰোপৰ নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ কৃষক আৰু অৱশেষত আনাতোলিয়াৰ পৰা অহা। ইয়াৰ লগতে উত্তৰ-পশ্চিম পোণ্টিক অঞ্চলত বলকান চিকাৰী-সংগ্ৰাহকৰ পৰা ১৪% মিশ্ৰণ আৰু ককেছাছ-লৱাৰ ভলগা প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ পৰা ৫% বংশানুক্ৰমিক জিন পোৱা গৈছে।^৬৩

ভেৰ্টেবা গুহাত পোৱা ব্ৰঞ্জ যুগৰ অৱশেষসমূহৰ বংশানুক্ৰম অধিক বৈচিত্ৰ্যময়। প্ৰথম পৰীক্ষিত ব্ৰঞ্জ যুগৰ অৱশেষত মাইটোকণ্ড্ৰিয়েল হেপ্ল’গ্ৰুপ H আৰু U5a1a পোৱা গৈছিল। তাম্ৰ আৰু ব্ৰঞ্জ দুয়োটা যুগতে H হেপ্ল’গ্ৰুপৰ উপস্থিতিয়ে এটা উমৈহতীয়া স্থানীয় মাতৃবংশৰ ইংগিত দিব পাৰে।^৮০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১৯৬০–১৭৭০ অব্দৰ মধ্য ব্ৰঞ্জ যুগৰ এটা অৱশেষৰ সৈতে য়াম্নায়া আৰু কৰ্ডেড ৱেৰ সংস্কৃতিৰ সম্পৰ্ক আছে। ই পূৰ্বৰ কুকুটেঁনী-ট্ৰিপিলিয়ান অৱশেষতকৈ এক স্থানীয় কাৰ্পেথিয়ান মূলৰ ইংগিত পোৱা যায়। ব্ৰঞ্জ যুগৰ শেষৰ ফালৰ দ্বিতীয়টো অৱশেষৰ পূৰ্বেই বিলুপ্ত হৈ যোৱা বেল বিকাৰ সংস্কৃতিৰ সৈতে অন্য যিকোনো গোটতকৈ অধিক সাদৃশ্য আছিল।^৮১

খাদ্যভ্যাস

এই স্থানত উদ্ধাৰ হোৱা মানুহৰ দাঁতৰ সুস্থিৰ আইচোটোপ বিশ্লেষণ (Stable isotope analysis)ৰ পৰা গম পোৱা গৈছে যে গুহাটোৰ বাসিন্দাসকল স্থানীয়ভাৱে ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল। নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ অৱশেষসমূহৰ মাজত তেওঁলোকৰ খাদ্যত মূলতঃ উদ্ভিদ আৰু পোহনীয়া গৰু-মহ আদি তৃণভোজী প্ৰাণীৰ মাংসই প্ৰাধান্য পাইছিল বুলি জনা গৈছে; গুহাটো চেৰেট নদীৰ পাৰত অৱস্থিত হোৱা স্বত্বেও মাছভিত্তিক খাদ্যৰ সমৰ্থনত বৰ বিশেষ প্ৰমাণ পোৱা হোৱা নাই।^৮২

প্ৰাণী জগত

পুৰাতাত্ত্বিক খননকাৰ্যৰ সময়ত প্ৰাক-ঐতিহাসিক যুগৰ পশুৰ হাড়ো উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত পোৱা প্ৰজাতিসমূহ হৈছে মেমথ,^৮৩ ঔৰকছ (বনৰীয়া গৰু), কুকুৰা, গাহৰি,^৮৪ ইউৰোপীয় শহাপহু, ঘোঁৰা জাতীয় প্ৰাণী, ছাগলী বা ভেড়া জাতীয় প্ৰাণী, আৰু ইউৰোপীয় পুখুৰী কাছ।^৮৫ ইয়াত উদ্ধাৰ হোৱা এটা পোহনীয়া কুকুৰৰ হাড় ছিথিয়ান লৌহ যুগৰ বুলি জনা গৈছে, আৰু কুকুৰাৰ হাড়সমূহৰ এটা মধ্যযুগৰ বুলি ধৰা হৈছে।^৮৬

আধুনিক যুগত গুহাটোত বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰাণীয়ে বাস কৰে। বিশেষকৈ বাদুলিৰ এটা বৃহৎ দলে গুহাটোত গুৱানো (বাদুলিৰ মল) জমা হোৱাত ডাঙৰ অৰিহণা যোগাইছে।^৮৭ আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰজাতিটো হৈছে লেচাৰ হৰ্চশ্ব’ বেট (Lesser horseshoe bat), কিন্তু গ্ৰেটাৰ মাউচ-ইয়েৰ্ড বেট (Greater mouse-eared bat) আৰু ব্ৰাউন...লং-ইয়েৰ্ড বেট (Brown long-eared bat) আদিও ইয়াত পোৱা যায়। আধুনিক মানুহে গুহাটোত নিয়মীয়াকৈ অহা-যোৱা কৰিবলৈ লোৱাৰ পিছত বাদুলিৰ সংখ্যা যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছিল, আনকি ১৯৯৬ চনত মাত্ৰ ১২ টা বাদুলিহে গণনা কৰা হৈছিল। সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলত বৰ্তমান বাদুলিৰ সংখ্যা পুনৰ বৃদ্ধি পাইছে।^৮৮ ইয়াৰ উপৰিও নিগনি বা এন্দুৰ জাতীয় প্ৰাণী, শিয়াল আৰু মাৰ্টেনৰ (Martens) দৰে জীৱই গুহাটোত প্ৰৱেশ কৰাৰ তথ্য পোৱা গৈছে।^৮৯

বাহ্যিক সংযোগ

• Verteba Cave at Ternopil'ska Regional Council