ভাৰ্টিগো

ভাৰ্টিগো (Vertigo) মানৱ শৰীৰৰ এনে এক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে অনুভৱ কৰে যে, তেওঁ লৰচৰ বা গতি নকৰা অৱস্থাতে লৰচৰ কৰি আছে, বা তেওঁৰ চাৰিওফালে থকা বস্তুবোৰ লৰচৰ কৰি আছে৷ প্ৰায়ে ইয়াক ঘূৰি বা দোল খাই থকা গতিৰ দৰে অনুভৱ হয়৷ ইয়াৰ লগত ওকালি, বমি, ঘাম বা খোজ কঢ়াত অসুবিধাৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে৷ সাধাৰণতে মূৰটো লৰচৰ কৰিলে ই বেছি বেয়া হয়৷ ভাৰ্টিগো হৈছে আটাইতকৈ সাধাৰণ ধৰণৰ মূৰ ঘূৰোৱা অৱস্থা৷

ভাৰ্টিগোৰ ফলত হোৱা আটাইতকৈ সাধাৰণ বিকাৰসমূহ হ’ল বিনাইন পেৰ’ক্সিজমেল পজিচনেল ভাৰ্টিগো (BPPV), মেনিয়েৰ ৰোগ আৰু ভেষ্টিবুলাৰ নিউৰাইটিছ৷ কম সাধাৰণ কাৰণসমূহ হ’ল ষ্ট্ৰোক, মগজুৰ টিউমাৰ, মগজুৰ আঘাত, মাল্টিপল স্ক্লেৰচিছ, মাইগ্ৰেইন, আঘাত আৰু মধ্য কাণৰ মাজত অসমান চাপ৷ ^১২ দীৰ্ঘ সময়ৰ বাবে গতিৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ পিছত যেনে জাহাজত থকা বা চকু বন্ধ কৰি ঘূৰি থকাৰ পিছত শাৰীৰিক ভাৰ্টিগো হ’ব পাৰে৷ ^৩৪ আন কাৰণসমূহ হ’ব পাৰে বিষাক্ত পদাৰ্থ যেনে কাৰ্বন মনোক্সাইড, এলক’হল বা এছপিৰিনৰ সংস্পৰ্শ৷ ^৫ ভাৰ্টিগোৱে সাধাৰণতে ভেষ্টিবুলাৰ চিষ্টেমৰ এটা অংশত সমস্যাৰ ইংগিত দিয়ে৷ মূৰ ঘূৰোৱাৰ আন কাৰণসমূহ হ’ল প্ৰিচিনকোপ, ভাৰসাম্যহীনতা আৰু অনিৰ্দিষ্ট মূৰ ঘূৰণ৷

বিনাইন পেৰক্সিজমেল পজিচনেল ভাৰ্টিগো হৈছে ব্যক্তিজনৰ গতিৰ লগে লগে বাৰে বাৰে মূৰ ঘূৰোৱা ৰোগ হয় আৰু অন্যথা এই ৰোগৰ মাজত স্বাভাৱিক হয়৷ ^৬ বিনাইন ভাৰ্টিগো ক্ৰিয়া সাধাৰণতে এক মিনিটতকৈও কম সময়ৰ বাবে থাকে৷ ডিক্স-হলপাইক পৰীক্ষাই সাধাৰণতে এই অৱস্থাত চকুৰ দ্ৰুত গতিৰ সময় উৎপন্ন কৰে যাক নিষ্টাগমাছ বুলি জনা যায়৷ মেনিয়েৰ ৰোগত প্ৰায়ে কাণত শব্দ বাজি উঠে, শ্ৰৱণ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলায় আৰু ভাৰ্টিগোৰ আক্ৰমণ বিশ মিনিটতকৈও অধিক সময় থাকে৷ ^৬ ভেষ্টিবুলাৰ নিউৰাইটিছত ভাৰ্টিগোৰ আৰম্ভণি হঠাতে হয় আৰু ব্যক্তিজনে লৰচৰ নকৰাৰ সময়তো নিষ্টাগমাছ হয়৷ ^৬ এই অৱস্থাত ভাৰ্টিগো কেইবাদিনো থাকিব পাৰে৷ অধিক গুৰুতৰ কাৰণসমূহো বিবেচনা কৰিব লাগে, ^৬ বিশেষকৈ যদি আন সমস্যা যেনে দুৰ্বলতা, মূৰৰ বিষ, দুৰ্বল দৃষ্টিশক্তি বা অজ্ঞানতা দেখা দিয়ে৷

মূৰ ঘূৰণিয়ে প্ৰায় ২০–৪০% লোকক কোনো এটা সময়ত প্ৰভাৱিত কৰে, আনহাতে প্ৰায় ৭.৫–১০% লোকৰ মূৰ ঘূৰণি হয়৷ প্ৰায় ৫% লোকৰ বছৰত এবাৰ মূৰ ঘূৰণি ৰোগ হয়৷ ^৭ বয়সৰ লগে লগে ই অধিক সাধাৰণ হৈ পৰে আৰু পুৰুষতকৈ মহিলাক দুগুণৰ পৰা তিনিগুণ বেছিকৈ আক্ৰান্ত কৰে৷ ^৭ উন্নত বিশ্বত জৰুৰীকালীন বিভাগলৈ যোৱা প্ৰায় ২–৩%ৰ ভাৰ্টিগোৰ ফলত হয়৷ ^৭

শ্ৰেণীবিভাজন

ভেষ্টিবুলাৰ পথৰ বিসংগতিৰ অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভাৰ্টিগোক পেৰিফাৰেল বা চেণ্ট্ৰেল হিচাপে ভাগ কৰা হয়, ^৮ যদিও ইয়াৰ কাৰণ মানসিক কাৰকো হ’ব পাৰে৷ ^৯

ভাৰ্টিগোক বস্তুনিষ্ঠ, বিষয়ভিত্তিক আৰু ছ্যুডোভাৰটিগো বুলিও ভাগ কৰিব পাৰি৷ বস্তুনিষ্ঠ ভাৰ্টিগোৱে বৰ্ণনা কৰে যেতিয়া ব্যক্তিজনে পৰিৱেশৰ স্থবিৰ বস্তুবোৰ গতিশীল বুলি অনুভৱ কৰে৷ ^১০ যেতিয়া ব্যক্তিজনে নিজকে লৰচৰ কৰা যেন অনুভৱ কৰে তেতিয়া বিষয়ভিত্তিক ভাৰ্টিগো বোলে৷ ^১০ তৃতীয় প্ৰকাৰটোক ছ্যুডোভাৰ্টিগো বুলি জনা যায়, যিটো ব্যক্তিৰ মূৰৰ ভিতৰত ঘূৰ্ণনৰ তীব্ৰ অনুভূতি হয়৷ এই শ্ৰেণীবিভাজন পাঠ্যপুথিত দেখা যায় যদিও ইয়াৰ পেথ’ফিজিঅ’লজি বা ভাৰ্টিগোৰ চিকিৎসাৰ সৈতে কি সম্পৰ্ক আছে সেয়া স্পষ্ট নহয়৷ ^১১

পেৰিফাৰেল

চেমিচাৰ্কুলাৰ কেনেল, ভেষ্টিবুল (ইউট্ৰিকল আৰু চেকুল) আৰু ভেষ্টিবুলাৰ স্নায়ুৰ দ্বাৰা গঠিত ভিতৰৰ কাণ বা ভেষ্টিবুলাৰ ব্যৱস্থাৰ সমস্যাৰ ফলত হোৱা ভাৰ্টিগোক “পেৰিফাৰেল’’, “অ’ট’লজিকেল’’ বা “ভেষ্টিবুলাৰ’’ ভাৰ্টিগো বোলা হয়৷ ^১২১৩ ইয়াৰ আটাইতকৈ সাধাৰণ কাৰণ হ’ল বিনাইন পেৰ’ক্সিজমেল পজিচনেল ভাৰ্টিগো (BPPV), যিয়ে সকলো পেৰিফাৰেল ভাৰ্টিগোৰ ৩২% ভাগ লয়৷ ^১৩ আন কাৰণসমূহ হ’ল, মেনিয়েৰ ৰোগ (১২%), চুপিৰিয়ৰ কেনেল ডিহিচেন্স চিনড্ৰম, ভেষ্টিবুলাৰ নিউৰাইটিছ, ভেষ্টিবুলাৰ পেৰ’ক্সিছমিয়া আৰু দৃষ্টিশক্তিৰ ভাৰ্টিগো৷ ^১৩১৪ প্ৰদাহৰ যিকোনো কাৰণ যেনে সাধাৰণ চৰ্দি, ইনফ্লুৱেঞ্জা আৰু বেক্টেৰিয়াৰ সংক্ৰমণে ভিতৰৰ কাণৰ লগত জড়িত হ’লে ক্ষণস্থায়ী মূৰ ঘূৰোৱা হ’ব পাৰে, লগতে ৰাসায়নিক বিকৃতি (যেনে, এমিনোগ্লাইকোচাইড)^১৫ বা শাৰীৰিক আঘাত (যেনে, লাওখোলা ভাঙি যোৱা)৷ দোলন অনুভৱ কৰা ৰোগক কেতিয়াবা পেৰিফাৰেল ভাৰ্টিগোৰ কাৰণ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়৷

পেৰিফাৰেল ভাৰ্টিগো থকা লোকসকলে সাধাৰণতে মৃদুৰ পৰা মধ্যমীয়া ভাৰসাম্যহীনতা, ওকালি, বমি, শ্ৰৱণ ক্ষমতা হেৰুৱা, টিনিটাছ, পূৰ্ণতা আৰু কাণৰ বিষৰ পৰা অসুবিধা পায়৷ ^১৩ তদুপৰি অভ্যন্তৰীণ শ্ৰৱণ নলীৰ ঘাঁ একে ফালে মুখৰ দুৰ্বলতাৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে৷ ^১৩ দ্ৰুত ক্ষতিপূৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে পেৰিফাৰেল ক্ষতৰ ফলত হোৱা তীব্ৰ ভাৰ্টিগো কম সময়ৰ ভিতৰতে (দিনৰ পৰা সপ্তাহলৈকে) উন্নত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে৷ ^১৩

কেন্দ্ৰীয়

কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ (CNS) ভাৰসাম্য কেন্দ্ৰত আঘাতৰ ফলত হোৱা ভাৰ্টিগো, প্ৰায়ে মগজুৰ ধাৰক বা মস্তিষ্কৰ ক্ষতৰ পৰা, ^{৬১২১৬} ইয়াক “কেন্দ্ৰীয়’’ ভাৰ্টিগো বুলি কোৱা হয় আৰু সাধাৰণতে পেৰিফাৰেল শ্ৰেণীৰ ভাৰ্টিগোতকৈ কম বিশিষ্ট গতিবিধিৰ ভ্ৰম আৰু বমিৰ সৈতে জড়িত৷ ^১৭ কেন্দ্ৰীয় ভাৰ্টিগোৰ লগত স্নায়ুজনিত ঘাটি (যেনে বাক্য ম্লান আৰু দুবাৰ দৃষ্টিশক্তি), আৰু ৰোগজনিত নিষ্টাগমাছ (যি বিশুদ্ধ উলম্ব/টৰ্চনেল) থাকিব পাৰে৷ ^১৩১৭ কেন্দ্ৰীয় ৰোগবিজ্ঞানে ভাৰসাম্যহীন হোৱাৰ অনুভূতিক ভাৰসাম্যহীনতা বুলিব পাৰে৷ ভাৰ্টিগোৰ কাৰণ হোৱা কেন্দ্ৰীয় ক্ষতৰ সৈতে জড়িত ভাৰসাম্য বিকাৰ প্ৰায়ে ইমানেই গুৰুতৰ যে বহুতে থিয় হ’ব বা খোজ কাঢ়িব নোৱাৰে৷ ^১৩

কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰৰ সৈতে জড়িত কেইবাটাও অৱস্থাই ভাৰ্টিগোৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, য’ত আছে: ইনফাৰ্কচন বা ৰক্তক্ষৰণৰ ফলত হোৱা ঘাঁ, চেৰিবেল’পণ্টাইন কোণত উপস্থিত টিউমাৰ যেনে ভেষ্টিবুলাৰ শ্বৱানোমা বা চেৰিবেলাৰ টিউমাৰ, ^৬৮ মৃগীৰোগ, ^১৮ ছাৰ্ভাইকেল স্পাইন ডিছঅৰ্ডাৰ যেনে চাৰ্ভাইকেল স্পণ্ডাইল’ছিছ, ^৮ ডিজেনেৰেটিভ এটাক্সিয়া বিকাৰ, ^৬ মাইগ্ৰেইনৰ মূৰৰ বিষ,, ^৬ পাৰ্শ্বীয় মেডুলাৰী চিনড্ৰম, চিয়াৰি বিকৃতি, ^৬ মাল্টিপল স্ক্লেৰোচিছ, ^৬ পাৰ্কিনছনিজম, লগতে মস্তিষ্কৰ অকাৰ্যকাৰিত৷ ^১৩ কেন্দ্ৰীয় ভাৰ্টিগোৰ উন্নতি নহ'বও পাৰে বা পেৰিফাৰেল গঠনত বিঘিনিৰ ফলত হোৱা ভাৰ্টিগোতকৈ লাহে লাহে হ'ব পাৰে৷ ^১৩ মদ্যপানৰ ফলত পজিচনেল এলকহল নিষ্টাগমাছ (PAN) হ’ব পাৰে৷

লক্ষণ

ভাৰ্টিগো হৈছে স্থিৰে থকা অৱস্থাতো ঘূৰি থকাৰ অনুভূতি৷ ^১৯ ই সাধাৰণতে ওকালি বা বমি, ^১৮ অস্থিৰতা (ভংগিমাৰ অস্থিৰতা), ^১৬ পৰি যোৱা, ^২০ ব্যক্তিৰ চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তন আৰু খোজ কঢ়াত অসুবিধাৰ সৈতে জড়িত৷ ^২১ ভাৰ্টিগো থকাসকলৰ একে ঘটনা বাৰে বাৰে হোৱাটো সাধাৰণ পৰিঘটনা আৰু ই সঘনাই হৈ জীৱনৰ মানদণ্ডৰ ক্ষতিসাধন কৰে৷ ^৭ দৃষ্টিশক্তি ম্লান হোৱা, কথা কোৱাত অসুবিধা পোৱা, চেতনাৰ মাত্ৰা কমি যোৱা, শ্ৰৱণ ক্ষমতা হেৰুৱা আদিও হ’ব পাৰে৷ ভাৰ্টিগোৰ লক্ষণসমূহ স্থায়ী (ধীৰে ধীৰে হোৱা) আৰম্ভণি বা এপিচ'ডিক (হঠাতে) আৰম্ভণি হিচাপে দেখা দিব পাৰে৷ ^২২

স্থায়ী আৰম্ভণিৰ ভাৰ্টিগোৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে এদিনতকৈ অধিক সময়ৰ বাবে লক্ষণসমূহ^২২ আৰু ইয়াৰ কাৰণ হয় অৱক্ষয়ী পৰিৱৰ্তন যিয়ে মানুহৰ বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে ভাৰসাম্যক প্ৰভাৱিত কৰে৷ বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে স্নায়ুৰ পৰিবাহিতা লেহেমীয়া হয় আৰু ইয়াৰ ফলত কম্পন অনুভূতি হ্ৰাস পোৱাটো সাধাৰণ কথা৷ ^২৩ ইয়াৰ উপৰিও বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে এম্পুলা আৰু অটোলিথ অংগৰ অৱক্ষয় ঘটে৷ ^২৪ স্থায়ী আৰম্ভণি সাধাৰণতে কেন্দ্ৰীয় ভাৰ্টিগোৰ লক্ষণৰ সৈতে যোৰ কৰা হয়৷ ^২২

এপিচ’ডিক আৰম্ভণিৰ ভাৰ্টিগোৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কম, অধিক সময়ৰ বাবে স্থায়ী হোৱা স্মৰণীয় লক্ষণসমূহৰ দ্বাৰা সূচনা কৰা হয়, সাধাৰণতে মাত্ৰ চেকেণ্ডৰ পৰা মিনিটলৈকে থাকে৷ ^২২

বংশগতি

জিন’ম-ৱাইড এছ’চিয়েচন ষ্টাডি (GWAS)ৰ এটা বৃহৎ মেটা-বিশ্লেষণেছটা জিনক ভাৰ্টিগোৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল আৰু ইয়ে সংকেত কৰা প্ৰ’টিনসমূহক কাণৰ ভিতৰৰ জীৱবিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল৷ ^২৫

পেথ’ফিজিঅ’লজি

ভাৰ্টিগোৰ স্নায়ুৰসায়নতছটা প্ৰাথমিক স্নায়ুসংবহনকাৰী অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যিবোৰ তিনিটা নিউৰণ চাপৰ মাজত চিনাক্ত কৰা হৈছে^২৬ যিয়ে ভেষ্টিবুলো-অকুলাৰ ৰিফ্লেক্স (VOR)ক পৰিচালিত কৰে৷ গ্লুটামেটে কেন্দ্ৰীয় ভেষ্টিবুলাৰ নিউৰণৰ জিৰণি লোৱাৰ নিৰ্গমন বজাই ৰাখে আৰু VOR চাপৰ তিনিওটা নিউৰণত ছিনেপ্টিক সংক্ৰমণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে৷ এচিটাইলক’লিনে পেৰিফাৰেল আৰু চেণ্ট্ৰেল চিনেপ্চ দুয়োটাতে এক উত্তেজক স্নায়ুসংবহনকাৰী হিচাপে কাম কৰা যেন লাগে৷ গামা-এমিনোবুটাইৰিক এচিড (GABA) মধ্যৱৰ্তী ভেষ্টিবুলাৰ নিউক্লিয়াছৰ কমিছাৰ, চেৰিবেলাৰ পাৰ্কিঞ্জে কোষৰ মাজৰ সংযোগ, পাৰ্শ্বীয় ভেষ্টিবুলাৰ নিউক্লিয়াছ আৰু উলম্ব VORৰ বাবে প্ৰতিৰোধক বুলি ভবা হয়৷

আন তিনিটা নিউৰ’ট্ৰান্সমিটাৰে কেন্দ্ৰীয়ভাৱে কাম কৰে৷ ড’পামিনে ভেষ্টিবুলাৰ ক্ষতিপূৰণ ত্বৰান্বিত কৰিব পাৰে৷ নৰেপিনেফ্ৰিনে ভেষ্টিবুলাৰ উদ্দীপনা প্ৰতি কেন্দ্ৰীয় প্ৰতিক্ৰিয়াৰ তীব্ৰতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু ক্ষতিপূৰণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে৷ হিষ্টামিন কেৱল কেন্দ্ৰীয়ভাৱেহে থাকে যদিও ইয়াৰ ভূমিকা স্পষ্ট নহয়৷ ড’পামিন, হিষ্টামিন, চেৰ’টনিন আৰু এচিটাইলক’লিন হৈছে বমি উৎপন্ন কৰা বুলি ভবা স্নায়ুসংবহনকাৰী৷ ^৬ জনা যায় যে, কেন্দ্ৰীয়ভাৱে কাম কৰা এণ্টিহিষ্টামিনে তীব্ৰ লক্ষণযুক্ত ভাৰ্টিগোৰ লক্ষণসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে৷ ^২৭

চিকিৎসা

ভাৰ্টিগোৰ পৰীক্ষাত প্ৰায়ে নিষ্টাগমাছ উৎপন্ন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হয় আৰু মূৰ ঘূৰোৱাৰ অন্যান্য কাৰণ যেনে প্ৰিচিনকোপ, হাইপাৰভেণ্টিলেচন চিনড্ৰম, ভাৰসাম্যহীনতা বা লঘু মূৰৰ মানসিক কাৰণৰ পৰা ভাৰ্টিগোক পৃথক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়৷ ভেষ্টিবুলাৰ চিষ্টেম (ভাৰসাম্য) কাৰ্যৰ পৰীক্ষাসমূহৰ ভিতৰত ইলেক্ট্ৰনিষ্টেগম’গ্ৰাফী (ENG), ডিক্স-হলপাইক কৌশল, ঘূৰ্ণন পৰীক্ষা, হেড-থ্ৰাষ্ট পৰীক্ষা, ^৬ কেলৰিক ৰিফ্লেক্স পৰীক্ষা, ^৬২৮ আৰু কম্পিউটাৰাইজড ডাইনামিক প’ষ্টুৰ’গ্ৰাফী (CDP) আদি অন্তৰ্ভুক্ত৷ ^২৯

HINTS পৰীক্ষা, যিটো তিনিটা শাৰীৰিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ সংমিশ্ৰণ, যাক চিকিৎসকে বিছনাৰ কাষত কৰিব পাৰে, ইয়াক ভাৰ্টিগোৰ কেন্দ্ৰীয় আৰু পেৰিফাৰেল কাৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰাত সহায়ক বুলি ধৰা হৈছে৷ ^৩০ HINTS পৰীক্ষাত অনুভূমিক মূৰৰ ইমপালছ পৰীক্ষা, প্ৰাথমিক দৃষ্টিত নিষ্টাগমাছ পৰ্যবেক্ষণ আৰু স্কিউ পৰীক্ষা কৰা হয়৷ ^৩১ ভাৰ্টিগো নিৰ্ণয় কৰাৰ সময়ত চিকিৎসকে কেতিয়াবা চিটি স্কেন বা এম-আৰ-আই ব্যৱহাৰ কৰে৷ ^১৮

শ্ৰৱণ তন্ত্ৰ (শ্ৰৱণ) কাৰ্যৰ পৰীক্ষাসমূহৰ ভিতৰত বিশুদ্ধ টোন অডিঅ’মেট্ৰি, স্পিচ অডিঅ’মেট্ৰি, একাউষ্টিক ৰিফ্লেক্স, ইলেক্ট্ৰ’কক্লিঅ’গ্ৰাফী (ECoG), অটোএকাউষ্টিক ইমিছন (OAE), আৰু শ্ৰৱণ মগজুৰ ঠাৰিৰ প্ৰতিক্ৰিয়া পৰীক্ষা আদি অন্তৰ্ভুক্ত৷ ^২৯

কেইবাটাও নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাই ভাৰ্টিগোৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে৷ বৃদ্ধসকলৰ ক্ষেত্ৰত অৱশ্যে এই অৱস্থা বহুকাৰক হয়৷ ^৭

পানীৰ তলত ডুব যোৱাৰ শেহতীয়া ইতিহাসে বেৰ’ট্ৰমা বা ডিকম্প্ৰেছন ৰোগৰ জড়িততাৰ সম্ভাৱনাৰ ইংগিত দিব পাৰে, কিন্তু আন সকলো সম্ভাৱনা বাদ দিয়া নহয়৷ ডাইভ প্ৰফাইল (যিটো ডাইভ কম্পিউটাৰৰ দ্বাৰা সঘনাই ৰেকৰ্ড কৰা হয়) ডিকম্প্ৰেছন ৰোগৰ সম্ভাৱনা মূল্যায়ন কৰিবলৈ উপযোগী হ’ব পাৰে, যিটো চিকিৎসামূলক পুনৰ সংকোচনৰ দ্বাৰা নিশ্চিত কৰিব পাৰি৷ ^৩২