বাংলাদেশৰ মৰাপাট উদ্যোগ

বাংলাদেশৰ মৰাপাট উদ্যোগ ভাৰত উপমহাদেশত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ উত্থানৰপৰাই বাংলাদেশত মৰাপাট উদ্যোগটো ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। এসময়ত দেশৰ সৰ্ববৃহৎ উদ্যোগ আৰু ৰপ্তানিৰ এক প্ৰধান সামগ্ৰী হিচাপে পৰিগণিত হোৱা মৰাপাট উদ্যোগটো ১৯৭০ চনৰপৰা হ্ৰাস পাইছে। আন দেশসমূহে নিজাকৈ মৰাপাটৰ খেতি কৰাৰ ফলত ৰপ্তানি হ্ৰাস পাইছে, যাৰ ফলত ৰপ্তানি কৰা পাটৰ চাহিদা হ্ৰাস পাইছে আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী যেনে প্লাষ্টিক আৰু শণত ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে।^১

২০২১ চনলৈকে বাংলাদেশ বিশ্বজুৰি মৰপাটৰ উৎপাদনৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশ, মুঠ উৎপাদনৰ ৪২ শতাংশ, আৰু মৰাপাট ৰপ্তানিৰ ক্ষেত্ৰত আগবাঢ়ি আছে। ^২

ইতিহাস

প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক আৰু ঔপনিৱেশিক যুগ (১৯৭১ চনৰ আগতে)

ঊনবিংশ শতিকাৰ মাজভাগৰ আগেয়ে বংগত উৎপাদিত মৰাপাটৰদ্বাৰা স্থানীয় হস্ততাঁত ব্যৱহাৰ কৰি ৰছী আৰু কাপোৰ তৈয়াৰ কৰা হৈছিল। নেপোলিয়ন যুদ্ধৰ সময়ত (১৮০৩–১৮১৫) ৰাছিয়াৰপৰা ব্ৰিটিছে শণৰ যোগান কমি আহিল আৰু ব্ৰিটিছ মিলসমূহপাটৰ প্ৰতি সম্ভাৱ্য বিকল্প হিচাপে চালে। কিন্তু বৰ্তমানৰ ব্ৰিটিছ ঔদ্যোগিক মিলসমূহত পাটৰ কাপোৰ বনোৱাটো কঠিন বুলি প্ৰমাণিত হ’ল কাৰণ ই যন্ত্ৰ-পাতিৰ বাবে অতি মোটা আছিল। বালফ’ৰ আৰু মেলভিল ফাৰ্মে পানী আৰু তিমিৰ চৰ্বি ব্যৱহাৰ কৰি কাপোৰখন কোমল কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া উদ্ভাৱন কৰিছিল। ১৮৩৮ চনত ডাচ নিয়ন্ত্ৰিত জাভাত চেনি বাগিছাৰ বাবে বস্তা নিৰ্মাণৰ নিৰ্দেশ ডাণ্ডী মিলসমূহে লাভ কৰে, গতিকে মিলসমূহে বালফ’ৰ আৰু মেলভিল পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি পাটৰ বস্তা উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ ফলত চাহিদা বৃদ্ধি হোৱাৰ লগতে বংগত উৎপাদিত পাটৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। ক্ৰিমিয়া যুদ্ধৰ পিছত (১৮৫৩–১৮৫৬) চাহিদা আৰু বৃদ্ধি পায়। ^৩ ১৮৫৫ চনত জৰ্জ অকলেণ্ডে তেওঁৰ বাঙালী সহযোগী শ্যামসুন্দৰ সেনৰ সৈতে মিলি হুগলী নদীৰ পাৰত ৰিশ্ৰাত প্ৰথম পাট মিল আৰম্ভ কৰে। ^৩

আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহ-যুদ্ধৰ সময়ত ইউনিয়নৰ অৱৰোধৰ ফলত কনফেডাৰেট ষ্টেটছ অৱ আমেৰিকাৰপৰা কপাহৰ যোগান বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছিল, যাৰ বাবে ব্ৰিটিছ মিলৰ সলনি কৰাৰ প্ৰয়োজন হৈছিল। পাট এটা ভাল পছন্দ আছিল, কাৰণ ই তুলনামূলকভাৱে কম খৰচী আছিল আৰু ইয়াক ব্ৰিটিছ উপনিৱেশৰপৰা আহৰণ কৰিব পৰা গৈছিল।^৩ ১৮৭৩ চনত ব্ৰিটিছ ৰাজে এইচ.চি. বাংলাদেশত পাট উদ্যোগ আৰু পাট খেতিৰ তদন্ত কৰিবলৈ এইচ চি কেৰৰ নেতৃত্বত এটা কমিছন গঠন কৰা হৈছিল। ১৮৭৭ চনত তেওঁ "A Report on the Jute Cultivation and Trade in Bengal" প্ৰকাশ কৰিছিল। এই প্ৰতিৱেদনৰপৰা অনুমান কৰা হৈছিল যে বংগ অঞ্চলত বৃহৎ পৰিসৰৰ পাটৰ খেতি হয়তো ১৮৪০ চনৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। ^৪

১৯ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত কলিকতাৰ আশে-পাশে পাট মিল মুকলি হোৱাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পালে। ১৮৮২ চনলৈকে ১৮টা মিল আছিল আৰু ১৯০১ চনলৈকে ৫১টা মিল আছিল, য’ত দহ হাজাৰৰো অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈছিল। মিলবোৰত উৎপাদিত পাটৰ অধিকাংশই অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড আৰু আমেৰিকালৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। কপাহ শিল্পৰ পিছতে ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম উদ্যোগ হিচাপে পাট উদ্যোগ হৈ পৰে আৰু কলকাতা পাটৰ ব্যৱসায়ৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰে। বেছিভাগ কাৰখানা কলিকতা বাহিৰত আছিল আৰু বিদেশীৰ মালিকানাধীন আছিল। ^৩

দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত মৰাপাটৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায় আৰু যুদ্ধৰ শেষলৈকে এই অঞ্চলত ১১১টা পাটৰ মিল আছিল। পাট উৎপাদন পূব বংগত কেন্দ্ৰীভূত আছিল, আনহাতে ১০৮টা পাট মিলৰ সকলোবোৰ পশ্চিম বংগত আছিল। ভাৰত বিভাজনৰ পিছত যেতিয়া পশ্চিম বংগ ভাৰতৰ অংগ আৰু পূব বংগ পাকিস্তানৰ অংশ হৈ পৰিল, তেতিয়া মৰাপাট উৎপাদনত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’ল: পূব বংগত পাটৰ মিল বাকী নাছিল। ১৯৪৭ চনৰপৰা ১৯৪৮ চনলৈকে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্য চলিছিল, যেতিয়ালৈকে ভাৰতে পাকিস্তানক বিদেশী দেশ বুলি ঘোষণা কৰি সীমা নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা নাছিল। ইয়াৰ পিছত পাকিস্তানে পূব বংগত নিজাকৈ পাটৰ মিল নিৰ্মাণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ^৫ ভাৰত আৰু পাকিস্তানে মৰাপাটৰ উৎপাদন আৰু প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ক্ষেত্ৰত স্বাৱলম্বী হ’বলৈ চেষ্টা কৰাৰ পাছতো পূব আৰু পশ্চিম বংগৰ মাজত পাটৰ ব্যৱসায় অব্যাহত আছিল। ভাৰতে ঘৰুৱা খেতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, আনহাতে পাকিস্তানে ঘৰুৱা ব্যৱসায়ীসকলক পূব বংগত পাট মিল স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰি প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ^৬

১৯৫১ চনত পূব বংগত বাৱা পাট মিলছ লিমিটেড, আদমজী পাট মিলছ, আৰু বিজয় পাট প্ৰডাক্টছ লিমিটেড স্থাপন কৰা হয়। পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমৰ আৰ্থিক সহায়ত আদমজী পাট মিলছ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ১৯৬০ চনলৈকে পূব বংগত পাট মিলৰ সংখ্যা ১৪টালৈ বৃদ্ধি পাইছিল, ইয়াৰে ১২টা মিলে পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমৰপৰা সহায় লাভ কৰিছিল। এই মিলসমূহৰ অধিকাংশই অবাঙালী লোকে আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত কিছু উত্তেজনাৰ সৃষ্টি হয়, আৰু বঙালী চৰকাৰে অধিক বঙালী উদ্যোগীক উৎসাহিত কৰাৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। উদ্যোগ মন্ত্ৰী আবুল কাশ্বেম খানে পূব পাকিস্তানৰ অধিক উদ্যোগীক উৎসাহিত কৰিবলৈ পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমক পশ্চিম পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগম আৰু পূব পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগম দুটা নতুন নিগমত বিভক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। ^৩

ইষ্ট পাকিস্তান ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগমে এটা কাৰখানা খুলিবলৈ প্ৰয়োজনীয় ন্যূনতম তাঁতশালৰ সংখ্যা হ্ৰাস কৰি ক্ষুদ্ৰ বঙালী উদ্যোগীসকলক উৎসাহিত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বঙালীৰ মালিকানাধীন পাট মিলৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে। ১৯৭০ চনলৈকে পূব পাকিস্তানত ৭৭টা পাট মিল আছিল, য’ত ১ লাখ ৭০ হাজাৰ লোকে কৰ্মসংস্থাপন লাভ কৰিছিল। পূব পাকিস্তানৰপৰা পাট ৰপ্তানিৰপৰা পাকিস্তানে ৭.৭ কোটি টকা উপাৰ্জন কৰি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ পাট ৰপ্তানিকাৰক দেশ হিচাপে পৰিগণিত হয়। বিদেশী ৰাজহৰ পাটৰ অংশ ১৯৫২ চনত ০.২ শতাংশৰপৰা ১৯৭০ চনত ৪৬ শতাংশলৈ বৃদ্ধি পায়। ^৩

উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক যুগ (১৯৭১–বৰ্তমান)

বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধ আৰু পূব পাকিস্তানৰ স্বাধীনতাৰ পিছত পশ্চিম পাকিস্তানৰ মৰাপাট মিলৰ মালিকসকলে দেশ এৰি পলায়ন কৰি নিজৰ কাৰখানা এৰি থৈ যায়। বাংলাদেশ চৰকাৰে বাংলাদেশ মৰাপাট ব’ৰ্ডক খালী হৈ থকা মিলসমূহ নিজৰ দায়িত্ব ল’বলৈ নিৰ্দেশ দি প্ৰশাসক নিযুক্তি দিয়ে। এই প্ৰশাসকসকলে ৰাজনৈতিক সংযোগৰ সৈতে নিযুক্তি পোৱাৰ বাবে অযোগ্য বুলি প্ৰমাণিত হ’ল। ১৯৭২ চনত চৰকাৰে বাংলাদেশৰ সংবিধানত সমাজবাদক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পাছত পাটকে ধৰি সকলো উদ্যোগ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ। ৰাষ্ট্ৰীয়কৃত মৰাপাট মিলসমূহক বাংলাদেশ পাট মিল নিগমৰ অধীনত ৰখা হৈছিল। ^৩ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ পিছত আদমজী জুট মিলছে কৰ্মচাৰীৰ অনুপস্থিতি আৰু ইউনিয়ন গোটৰ সৈতে সমস্যাকে ধৰি পৰিচালনাৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছিল। ^৫

বাংলাদেশত মৰাপাটৰ দাম, ক্ৰয়-বিক্ৰয় নিয়ন্ত্ৰণৰ দায়িত্ব বাংলাদেশৰ মৰাপাট মিল নিগমক দিয়া হৈছিল। ১৯৭০ চনত বাংলাদেশৰ পাট মিল কৰ্পৰেশ্যনে ব্যয় বৃদ্ধি,বাংলাদেশী টাকাৰ মূল্য হ্ৰাস আৰু অভ্যন্তৰীণ দুৰ্নীতিৰ বাবে বিপুল আৰ্থিক লোকচানৰ সন্মুখীন হয়।^৩ ১৯৭৩ চনত চৰকাৰে পাট সংমণ্ডল গঠন কৰি বিত্ত মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনলৈ আনে। ১৯৭৬ চনত মৰাপাট সংমণ্ডল পাট মন্ত্ৰ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।^১

১৯৯০ চনত বিশ্ব বেংকে বাংলাদেশক মৰাপাট উদ্যোগৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ এটা প্ৰতিষ্ঠান নিযুক্তি দিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে। ফাৰ্মখনৰ অধ্যয়ন অনুসৰি পাট উদ্যোগটোৱে স্থানীয় বেংকৰ ওচৰত ২০.৭৫ বিলিয়ন টকা ঋণী আছিল, ইয়াৰে প্ৰায় ১৩ বিলিয়ন টকা বাংলাদেশ পাট মিল নিগমৰ অধীনত চৰকাৰী পাট মিলৰ আছিল। অধ্যয়নটোত সকলো চৰকাৰী মালিকানাধীন মৰাপাট কলৰ ক্ষমতা হ্ৰাস আৰু ব্যক্তিগতকৰণৰ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল। এই পৰামৰ্শসমূহ কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ বিশ্ব বেংকে ২৫ কোটি মাৰ্কিন ডলাৰৰ ঋণ আগবঢ়াইছিল। বাংলাদেশে চাৰিটা মিল বন্ধ কৰি চৰকাৰী মিলসমূহক তেওঁলোকৰ কৰ্মশক্তি হ্ৰাস কৰিবলৈ ধন আগবঢ়ায়। এই পৰিৱৰ্তনে পাট কলৰ লোকচান হ্ৰাস কৰা নাছিল, আৰু চৰকাৰে লাভ উত্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল। ব্যক্তিগত পাট কলৰ কামো কম আছিল, আৰু দুটা বন্ধ হৈ পৰিছিল। ^৩

বাংলাদেশত উৎপাদিত মৰাপাটৰপৰা এতিয়া হেচিয়ান কাপোৰ, মৰাপাটৰ কাৰ্পেট, আৰু বস্তা উৎপাদন কৰা হয়। ^৭

বৰ্তমানৰ অৱস্থা

২০০২ চনত চৰকাৰে বাংলাদেশৰ সৰ্ববৃহৎ মৰাপাট মিল আদমজী মৰাপাট মিলছ বন্ধ কৰি দিয়ে। ইয়াৰ পিছতো বাকী থকা পাট কলসমূহে এতিয়াও লাভৱান হ'ব নোৱাৰে, যাৰ ফলত চৰকাৰৰ বাবে উদ্বেগ সৃষ্টি হৈছে। ^৩ ২০০৬ চনলৈকে বাংলাদেশৰ ৭৮ শতাংশ পাট মিলত বাংলাদেশ চৰকাৰৰ অংশীদাৰিত্ব আছিল আৰু ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ মালিক আছিল ২৯টা মিল। ^৮ ২০১০ চনত বাংলাদেশ চৰকাৰে পাইকাৰী নিৰ্মাতা আৰু বিক্ৰেতাসকলে পাটৰ মোনাত চাউল, চেনি, ঘেঁহু, সাৰ পেক কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰিছিল। এই প্ৰয়োজনীয়তা ২০১৮ চনত পশুৰ খাদ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হৈছিল। ^৯

২০১৮ চনত বাংলাদেশ মৰাপাট মিলছ নিগমে মৰাপাট উদ্যোগৰ বিকাশ আৰু কম খৰচী ঋণ প্ৰদানৰ বাবে পাট আৰু বস্ত্ৰ মন্ত্ৰ্যালয়ক মৰাপাট খণ্ড উন্নয়ন পুঁজি নামেৰে ১০০ বিলিয়ন টকীয়া পুঁজি গঠন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। পাট উদ্যোগে প্ৰতি বছৰে বাংলাদেশৰপৰা প্ৰায় এক বিলিয়ন ডলাৰৰ মৰাপাট ৰপ্তানি কৰে। ^১০ ২০১৮ চনৰ জানুৱাৰী মাহত বাংলাদেশ চৰকাৰে স্থানীয় বজাৰৰ বাবে পৰ্যাপ্ত যোগান নিশ্চিত কৰিবলৈ কেঁচা বা অপ্ৰক্ৰিয়াকৃত পাটৰ ৰপ্তানিত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল। বাংলাদেশ পাট সন্থাৰ দাবীৰ পিছতে ২০১৯ চনৰ জুন মাহত এই নিষেধাজ্ঞা উঠাই লোৱা হৈছিল। ^১১

জৈৱ-বিঘ্নিত আৰু বহনক্ষম প্ৰাকৃতিক কাপোৰৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বাংলাদেশৰ ব্যক্তিগত খণ্ডই পাটৰ প্ৰতি আগ্ৰহ নবীকৰণ কৰিছে। বাংলাদেশী কোম্পানী খিউ ফেশ্বন হাউছে পাট ব্যৱহাৰ কৰি কাপোৰ আৰু জোতা প্ৰস্তুত কৰে। ^১২ ২০১৭ চনত ভাৰতে পাটৰ হেচিয়ান কাপোৰ, বেগ, আৰু সূতাৰ ওপৰত এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰোপ কৰিছিল। ২০১৯ চনত ভাৰতে পাটৰ বস্তাত প্ৰতি টনত ১২৫.২১ মাৰ্কিন ডলাৰৰ এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰোপ কৰি এণ্টি ডাম্পিং শুল্ক আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ ফলত বাংলাদেশ মৰাপাট মিল এছ'চিয়েচন আৰু বাংলাদেশ পাট স্পিনাৰ এছ'চিয়েচনৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি হৈছিল, কাৰণ ভাৰত বাংলাদেশী মৰাপাটৰ বাবে এক প্ৰধান গন্তব্যস্থান আছিল।^১৩ জনতা পাট মিল আৰু আকিজ পাট মিল বাংলাদেশৰ বৃহৎ ব্যক্তিগত পাট মিল দুটা।^১৪