বাংলাদেশত বৌদ্ধ ধৰ্ম

বাংলাদেশত বৌদ্ধ ধৰ্ম বৌদ্ধ ধৰ্ম তৃতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম আৰু বাংলাদেশৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ০.৬১%।^১২ কোৱা হয় যে গৌতম বুদ্ধই এসময়ত পূব বংগৰ এই অঞ্চললৈ গৈ নিজৰ শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰিছিল আৰু বিশেষকৈ চট্টগাম সংমণ্ডলত স্থানীয় লোকসকলক বৌদ্ধ ধৰ্মলৈ ধৰ্মান্তৰিত কৰাত সফল হৈছিল। পিছলৈ পাল সাম্ৰাজ্যই সমগ্ৰ বংগ অঞ্চলত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ আৰু পৃষ্ঠপোষকতা কৰে।^৩

বাংলাদেশৰ প্ৰায় ১০ লাখ লোকে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ থেৰাভাদা পন্থা অনুসৰণ কৰে।^৪ ৬৫% তকৈ অধিক বৌদ্ধ জনসংখ্যা চট্টগ্ৰাম পাহাৰীয়া অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে, য'ত ই ৰাখিনে, চাকমা, মৰ্মা, তাঁচাংয়া, জুম্মা জনগোষ্ঠী, আৰু বৰুৱা লোকৰ প্ৰধান ধৰ্ম। বাকী ৩৫% বঙালী বৌদ্ধ। বাংলাদেশৰ নগৰ কেন্দ্ৰ বিশেষকৈ চট্টগাম আৰু ঢাকাতো বৌদ্ধ সম্প্ৰদায়ৰ লোক আছে।

ইতিহাস

কিংবদন্তি অনুসৰি গৌতম বুদ্ধই বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে এই অঞ্চললৈ আহিছিল আৰু তেওঁৰ পদাংক অনুসৰণ কৰিবলৈ এজন বা দুজন ব্যক্তি সন্ন্যাসী হোৱা বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। কিন্তু বৌদ্ধ ধৰ্মই অশোকৰ ৰাজত্বকাললৈকে বিশেষ সমৰ্থন লাভ কৰা নাছিল যেতিয়া বৌদ্ধ ধৰ্মই ভৰিৰ আঙুলিৰ স্থান লাভ কৰিছিল। ভাৰত উপমহাদেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা পাল সাম্ৰাজ্যই আধুনিক বাংলাদেশত বহুতো বৌদ্ধ মতাদৰ্শ প্ৰচাৰ কৰি মহাস্থানগড় আৰু সোমাপূৰা মহাবিহাৰৰ দৰে বহুতো মঠ নিৰ্মাণ কৰিছিল। পাল ৰাজবংশ (কামৰূপ)ৰ সময়ত বিক্ৰমপুৰ চহৰত আতিশা নামৰ এগৰাকী বিখ্যাত শিক্ষকৰ জন্ম হৈছিল আৰু মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰচাৰ কৰিছিল।

চন্দ্ৰ বংশৰ পূৰ্ণচন্দ্ৰ আৰু সুবৰ্ণচন্দ্ৰই বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ উত্তৰাধিকাৰী ত্ৰৈলোক্যচন্দ্ৰ আৰু শ্ৰীচন্দ্ৰয়ো বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল লগতে হৰিকেল আৰু চন্দ্ৰদ্বীপ (বৰিশাল) শাসন কৰিছিল।^৫ খদগা বংশ আছিল ভট্টা উপাধিৰ বৌদ্ধধৰ্মপন্থী ৰজাৰ বংশ। তেওঁলোকে বহুতো মন্দিৰ আৰু মঠ নিৰ্মাণ কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, ৰজা ৰাজভট্ট আছিল এজন অতি ভক্তিময় মহাযানপন্থী বৌদ্ধধৰ্মৰ।^৬

১২০২ চনত তুৰ্কী বিজয়ৰ সময়ত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অৱস্থা শোচনীয় হৈ পৰিছিল॥ আক্ৰমণকাৰী সেনাই বহুতো মঠ মন্দিৰ যিবোৰ তেওঁলোকৰ দৃষ্টিগোচৰ হৈছিল, সকলো ধ্বংস কৰি গৈছিল। নালন্দা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দৰে বৌদ্ধ শিক্ষা কেন্দ্ৰ ধ্বংস হোৱাৰ লগে লগে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দ্ৰুত অৱনতি ঘটে। ইয়াৰ পিছৰ শতিকাবোৰত আৰু ১৯৮০ চনলৈকে বাকী থকা প্ৰায় সকলো বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোকেই চিটাগঙৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলত বাস কৰিছিল আৰু এই অঞ্চল ব্ৰিটিছ ৰাজ (১৮৫৮–১৯৪৭) পৰ্যন্ত সম্পূৰ্ণৰূপে জয় কৰা হোৱা নাছিল। ১৯ শতিকাৰ সময়ছোৱাত পুনৰুজ্জীৱন আন্দোলন গঢ় লৈ উঠে। যাৰ ফলত থেৰাবাদ সন্ন্যাসীৰ দুটা পন্থা সংঘৰাজ নিকায়া আৰু মহাস্থবীৰ নিকায়াৰ বিকাশ ঘটে।

চট্টগ্ৰাম পাহাৰত বৌদ্ধ জনগোষ্ঠীৰ জনসংখ্যা আছিল সংখ্যাগৰিষ্ঠ আৰু তেওঁলোকৰ ধৰ্ম জনজাতীয় বিশ্বাস আৰু বৌদ্ধ মতবাদৰ মিশ্ৰণ যেন অনুভুত হয়। ১৯৮১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি বাংলাদেশত প্ৰায় ৫ লাখ ৩৮ হাজাৰ বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছিল, যিটো জনসংখ্যাৰ ১ শতাংশতকৈও কম।

জনগাঁথনিগত আভাস

২০১৪ চনৰ হিচাপত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অনুগামীসকল মূলতঃ বাংলাদেশৰ ব্যাৱসায়িক চহৰ চিট্টগং চহৰত বাস কৰা বৰুৱা আৰু উপ-গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় চট্টগং পাহাৰীয়া অঞ্চলত বাস কৰা থলুৱা আৰাকানী বংশৰ লোক। বাংলাদেশত বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰা লোকসকল বাংলাদেশৰ ০.০৭% জনসংখ্যাৰ ভিতৰত ৬৫% শতাংশৰে সংখ্যাগৰিষ্ঠভাৱে বৰুৱা জনগোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত, চাকমা, চাক, মৰ্মা, তাঁচাংয়া আৰু খ্যাং, যিসকলে অনাদি কালৰেপৰা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰি আহিছে। আন আন জনগোষ্ঠীসমূহ, বিশেষকৈ অনিম ধৰ্ম পালন কৰাসকল, কিছু বৌদ্ধ প্ৰভাৱৰ সন্মুখীন হৈছে আৰু খুমি আৰু ম্ৰুসকলৰ ক্ষেত্ৰত আৰু কম পৰিমাণে আন জনগোষ্ঠীসমূহৰ ক্ষেত্ৰত এই কথা সত্য।

ভৌগোলিক বিতৰণ

২০২২ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি ৯৬.৭৭% বাংলাদেশী বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক চট্টগ্ৰাম সংমণ্ডলত বাস কৰে আৰু সংমণ্ডল জনসংখ্যাৰ ২.৯২%। বৌদ্ধধৰ্মীলোক প্ৰধানকৈ চট্টগ্ৰাম পাহাৰীয়া অঞ্চলত কেন্দ্ৰীভূত আছে যিয়ে চি এইচ টি জনসংখ্যাৰ ৪১.৭৪% গঠন কৰে। ৰঙামাটি পাহাৰীয়া জিলাত বৌদ্ধ ধৰ্ম সৰ্ববৃহৎ ধৰ্ম (৫৭.২৫%) আৰু খগ্ৰাছাৰী জিলা (৩৫.৯৩%) আৰু বান্দৰবন জিলাত (২৯.৫৩%) দ্বিতীয় বৃহত্তম বৌদ্ধ ধৰ্মী লোক বাস কৰে।

বৌদ্ধধৰ্মৰ ঠাইসমূহ

শাসনৰ সময়ত।]]

• সোমপুৰ মহাবিহাৰ নাওগাঁওত থকা ৰাজশাহী সংমণ্ডল পাল যুগত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু এয়া নালন্দা মহাবিহাৰ, বিক্ৰমশিলা আৰু জগদালাকে ধৰি মঠৰ নেটৱৰ্কৰ অংশ আছিল। সোমপুৰ মহাবিহাৰ এটা ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ।
• জগদ্দলা মহাবিহাৰ,নাওগাঁওত অৱস্থিত, ৰাজশাহীৰ ঐতিহাসিক বৰেন্দ্ৰ অঞ্চলত অৱস্থিত একাদশ শতিকাৰ বৌদ্ধ মঠৰ প্ৰতিষ্ঠান। সম্ভৱতঃ অন্ততঃ দ্বাদশ শতিকালৈকে সক্ৰিয় আছিল।
• হালুদ বিহাৰ, নাওগাঁও, ৰাজশাহীত
• আগৰপুৰী বিহাৰ,নাওগাঁও, ৰাজশাহীত
• বসু বিহাৰ, বোগ্ৰা, ৰাজশাহীত
• সীতাকোট বিহাৰ,নবাবগঞ্জ উপজিলা, দিনাজপুৰ, ৰংপুৰ সংমণ্ডলত।
• ভিটাগড়, পাঞ্চগড় জিলা, ৰংপুৰ সংমণ্ডলত।
• পণ্ডিত বিহাৰ চট্টগামত অৱস্থিত।
• বিক্ৰমপুৰ বিহাৰ, বিক্ৰমপুৰ, ঢাকা সংমণ্ডলত।
• কুমিলাত থকা শালবান বিহাৰ
• ৱাৰী-বতেশ্বৰ ধ্বংসাৱশেষ, নাৰসিংদী,ঢাকা সংমণ্ডল।
• নটশ্বৰ দেউল, মুনছিগঞ্জ জিলা, ঢাকা সংমণ্ডলত

সংস্কৃতি

চট্টগ্ৰামত কেইবাটাও সক্ৰিয় মঠ আছে আৰু বেছিভাগ বৌদ্ধ গাঁৱতে এখনকৈ স্কুল (কয়ং) আছে। স্কুলৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে বাংলা (জাতীয় ভাষা) আৰু কিছুমান পালি পঢ়িবলৈ শিকে।^৯ স্কুলীয়া শিক্ষা সমাপ্ত কৰা পুৰুষসকলে বিদ্যালয়ত থকাৰ সময়ৰ বাবে নিয়মীয়াকৈ ঘূৰি অহাটো সাধাৰণ কথা। স্থানীয় বৌদ্ধ মন্দিৰবোৰ গাঁৱৰ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ।

মঠৰ অনুগামীৰ বাহিৰেও বৌদ্ধ ধৰ্মই যিবোৰ অঞ্চললৈ বিয়পি পৰিছে সেইবোৰৰ থলুৱা জনপ্ৰিয় ধৰ্ম আৰু বিশ্বাসক গ্ৰহণ আৰু খাপ খুৱাই লৈছে। বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত বুদ্ধৰ প্ৰতিমূৰ্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয় আৰু বাংলাদেশত বৌদ্ধসকলে পালন কৰা প্ৰধান উৎসৱসমূহে তেওঁৰ জীৱনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনাসমূহৰ স্মৃতিচাৰণ কৰে। যদিও মতবাদী বৌদ্ধ ধৰ্মই দেৱতা পূজাক প্ৰত্যাখ্যান কৰি বুদ্ধৰ স্মৃতি জ্ঞানী মানুহ হিচাপে সংৰক্ষণ কৰে, জনপ্ৰিয় বৌদ্ধ ধৰ্মত বুদ্ধৰ নেতৃত্বত দেৱতা আৰু ক্ষুদ্ৰ দেৱতাৰ মন্দিৰ আছে।

ধৰ্মীয় পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উপাসনা স্থান আৰু ধ্বংসাৱশেষৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে সহায় আগবঢ়ায়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম শতিকাৰপৰা নৱম শতিকাৰ পাহাৰপুৰ (ৰাজশ্বাহী অঞ্চলত) আৰু মাইনামাটি (কুমিলা অঞ্চলত)ৰ প্ৰাচীন মঠসমূহক আকাৰ আৰু পৰিৱেশৰ বাবে অনন্য বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংৰক্ষিত কীৰ্তিচিহ্ন হিচাপে ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা হয়।