পাহলৱীবাদ

পাহলৱীবাদ (Pahlavism)হৈছে ইৰানৰ পাহলৱী বংশৰ (১৯২৫–১৯৭৯) শাসনৰ লগত জড়িত ইৰাণী জাতীয়তাবাদী আৰু ৰাজতন্ত্ৰবাদী মতাদৰ্শ। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰ-নেতৃত্বাধীন আধুনিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া,,^১ দেশখনৰ প্ৰাক-ইছলামিক অতীতক গুৰুত্ব দিয়া ইৰাণী জাতীয়তাবাদ ^২ আৰু এক শক্তিশালী কেন্দ্ৰীভূত ৰাষ্ট্ৰৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। ইয়াক উদাৰ স্বৈৰাচাৰীতাবাদৰ উদাহৰণ হিচাপেও গণ্য কৰা হয়।^৩ যদিও ইয়াক প্ৰায়ে পশ্চিমীয়া সমৰ্থক বুলি গণ্য কৰা হয়, পণ্ডিতসকলে বিশ্বাস কৰে যে ইয়াৰ পিছৰ পৰ্যায়ত এই মতাদৰ্শত সাংস্কৃতিক প্ৰামাণ্যতা আৰু ৰাষ্ট্ৰ পৰ্যায়ৰ পশ্চিমীয়া বিৰোধী অলংকাৰৰ ওপৰত ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্ব দিয়াৰ উপাদানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^৪

মূল স্তম্ভ

শ্বাকিবীয়ে কেইবাটাও মৌলিক স্তম্ভ চিনাক্ত কৰিছে যিয়ে পাহলৱীবাদক আধুনিক মতাদৰ্শগত আন্দোলন হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰে:^৫

• পুৰাতত্ত্ব আৰু জাতীয়তাবাদ: এই মতাদৰ্শই ইছলামিক ধৰ্মীয় প্ৰভাৱৰপৰা স্বাধীন জাতীয় পৰিচয় গঢ়ি তোলাৰ লক্ষ্যৰে ইৰাণৰ প্ৰাক-ইছলামী ঐতিহ্য, বিশেষকৈ আচেমেনীড সাম্ৰাজ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ এটা উদাহৰণ আছিল ১৯৭১ চনত পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ ২৫০০বছৰীয়া জয়ন্তী উদ্‌যাপন।^৬
• ৰাষ্ট্ৰভিত্তিক আধুনিকীকৰণ: পাহলৱীবাদে এই ধাৰণাটোক প্ৰসাৰিত কৰিছিল যে কেৱল এটা শক্তিশালী ৰাজতন্ত্ৰইহে আৰ্থ-সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ মূল চালক হিচাপে কাম কৰিব পাৰে আৰু ইৰাণক "মহান সভ্যতা"ৰ দিশে লৈ যাব পাৰে।^৭
• ধৰ্মনিৰপেক্ষতা: যদিও ই স্পষ্টভাৱে ধৰ্মবিৰোধী নাছিল, তথাপি ই ৰাষ্ট্ৰক আইন আৰু সামাজিক পথ প্ৰদৰ্শনৰ একমাত্ৰ উৎস হিচাপে প্ৰচাৰ কৰি উলামাৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাক প্ৰান্তীয়কৰণ কৰিব বিচাৰিছিল।^৮

প্ৰতীকবাদ আৰু সাংস্কৃতিক নীতি

পাহলৱীবাদৰ এটা মূল উপাদান আছিল জাতীয় গৌৰৱক শক্তিশালী কৰিবলৈ ঐতিহাসিক প্ৰতীকবাদৰ ব্যৱহাৰ। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাক-ইছলামিক পাৰ্চী স্থাপত্যৰ প্ৰসাৰ আৰু ১৯৭৬ চনত বিতৰ্কিত "ইম্পেৰিয়েল কেলেণ্ডাৰ" (তাকবীম-ই শ্বাহানশ্বাহী) গ্ৰহণ কৰা; এই কেলেণ্ডাৰত ইৰাণৰ বছৰটো হিজৰাৰ পৰিৱৰ্তে মহান চাইৰাছৰ ৰাজ অভিষেকৰপৰা গণনা কৰা হৈছিল।^৯

ছাকিবিৰ মতে এই সাংস্কৃতিক নীতিসমূহ ইৰাণৰ ইতিহাসৰ ইছলামিক যুগক বাইপাছ কৰি আধুনিক পাহলৱী ৰাষ্ট্ৰ আৰু প্ৰাচীন পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সংযোগ স্থাপনৰ বাবে ৰচনা কৰা হৈছিল। এই "ধৰ্মনিৰপেক্ষ জাতীয়তাবাদ"ক শিক্ষা-ব্যৱস্থা আৰু ৰাষ্ট্ৰ নিয়ন্ত্ৰিত সংবাদ মাধ্যমৰ জৰিয়তে প্ৰচাৰ কৰা হৈছিল, যাতে ৰাজতন্ত্ৰবাদী-আধুনিকতাবাদী আদৰ্শৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল ইৰাণীসকলৰ নতুন প্ৰজন্মৰ সৃষ্টি হয়। ^১০

ৰাস্তাখীজ পাৰ্টি আৰু ইয়াৰ ব্যৰ্থতা

১৯৭৫ চনত ৰাস্তাখীজ পাৰ্টি প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ লগে লগে মতাদৰ্শগত বিকাশৰ শিখৰত উপনীত হয়। মহম্মদ ৰেজা পাহলৱীয়ে এই দলটোক পাহলৱী ধৰ্মক আগুৱাই নিয়াৰ একমাত্ৰ বাহক হিচাপে কল্পনা কৰিছিল। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল মতাদৰ্শগত আৰু ৰাজনৈতিক ঐক্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা, যাৰ বাবে ইয়াৰ কাঠামোৰ ভিতৰত সকলো ইৰাণীৰ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন আছিল।^১১ এই সময়ছোৱাত শ্বাহৰ গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ লগে লগে মতাদৰ্শই অধিক আনুষ্ঠানিক ৰূপ ল’লে; তেনে এখন গ্ৰন্থ—"টুৱেৰ্ডছ এ গ্ৰেট চিভিলাইজেচন" ইৰাণৰ ভৱিষ্যতৰ বিকাশৰ ৰূপৰেখা দাঙি ধৰিছিল এখন প্ৰধান ঔদ্যোগিক শক্তি হিচাপে।^১২

কিন্তু ছাকিবিয়ে লক্ষ্য কৰিছে যে পাহলৱী ধৰ্মই সাধাৰণ জনতাৰ সমৰ্থন ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে। মতাদৰ্শটো আছিল বহুলাংশে "ওপৰৰপৰা জাপি দিয়া" যিয়ে ১৯৭০ চনৰ শেষৰফালে দ্ৰুতগতিত পৰিৱৰ্তিত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতাৰ প্ৰতি কোনো গুৰুত্ব নিদিলে। শাসকৰ ব্যক্তিত্বৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা গুৰুত্ব দিয়া আৰু বিকল্প ৰাজনৈতিক কণ্ঠক প্ৰান্তীয়কৰণৰ দৰে বিষয়সমূহে অৱশেষত ‘ইৰাণৰ বিপ্লৱ’ৰ সময়ত ৰাজতন্ত্ৰৰ পতনত অৰিহণা যোগাইছিল।^১৩

মহম্মদ ৰাজা পাহলৱীৰ ৰাজত্বকালত হোৱা উন্নয়ন

শ্বাহৰ পুত্ৰ মহম্মদ ৰেজা পাহলৱীৰ ৰাজত্বকালত পাহলৱীবাদৰ বিকাশ ঘটি অধিক স্পষ্ট মতাদৰ্শলৈ পৰিণত হয়। তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ পিছৰ দশকবোৰত ইয়াক ৰাজকীয় অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰা হৈছিল, যেনে তেওঁৰ ৰাজ অভিষেকৰ পলম হোৱা, পাৰ্চী সাম্ৰাজ্যৰ ২৫০০বছৰীয়া জয়ন্তী উদ্‌যাপন কৰা আৰু একক দল হিচাপে 'ৰাস্তাখিজ পাৰ্টি' প্ৰতিষ্ঠা কৰা আদি।^১৪

এই সময়ছোৱাত শ্বাহে পাশ্চাত্য সংস্কৃতিৰ পাহলৱী প্ৰভাৱৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সামাজিক আৰু বৌদ্ধিক সমালোচনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই ৰাষ্ট্ৰৰ বাক্যবাণত পৰিৱৰ্তন আনিছিল। এই পৰিৱৰ্তনসমূহে ইৰাণী সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰী মতাদৰ্শত পশ্চিমীয়া বিৰোধী অলংকাৰিকতা অন্তৰ্ভুক্ত কৰাত অৰিহণা যোগাইছিল।^১৫

অৱশেষত ইৰাণী বিপ্লৱৰ পিছত পাহলৱীবাদক ওফৰাই পেলোৱা হ’ল; এই বিপ্লৱে পাহলৱী ৰাজতন্ত্ৰৰ মৌলিক বিৰোধী এক নতুন ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে।

বৈশিষ্ট্যসমূহ

আধুনিকতাবাদী দৃষ্টিভংগীৰ বাবে পাহলাৱী ধৰ্মক তুৰস্কৰ কেমালিজম, ছিৰিয়া আৰু ইৰাকৰ বাথ ধৰ্ম আৰু আজেৰবাইজান গণৰাজ্যৰ শেহতীয়া হেইদাৰবাদৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।^১৬

এম হাকান ইয়াভুজৰ মতে, "কেমালিজম, পাহলৱীবাদ আৰু বাথ ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত ধৰ্মনিৰপেক্ষ-স্বৈৰাচাৰী মতাদৰ্শই ইছলামিক পুনৰুজ্জীৱন আৰু সংস্কাৰৰ অধিক বহুত্ববাদী ৰূপক আওকাণ কৰিছে।" ^১৭

জাণ্ড ছাকিবিৰ উদ্ধৃতি দি "পাহলৱীবাদে ১৯০৬ চনৰ সংবিধানৰ গুৰুত্ব স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ই পশ্চিমীয়া উদাৰ গণতন্ত্ৰৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ মুক্ত নিৰ্বাচনৰ দৰে ব্যৱস্থাৰ পক্ষপাতী নাছিল।" ^১৮

পশ্চিমৰ সৈতে সম্পৰ্ক

পাহলৱীবাদে প্ৰথমতে ৰাষ্ট্ৰ গঠন, আইনী সংস্কাৰ, আধুনিকীকৰণৰ পশ্চিমীয়া আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু বিশেষকৈ মহম্মদ ৰেজা পাহলৱীৰ ৰাজত্বকালৰ শেষৰ পৰ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰৰ বক্তৃতাই সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু অনুভূত পশ্চিমীয়া সাংস্কৃতিক আধিপত্যৰ বিৰোধিতাত ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল; পাহলৱী শাসকসকলত ৰাষ্ট্ৰ পৰিচালিত পশ্চিমীয়া বিৰোধী অলংকাৰৰ উপাদানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, যিবোৰ পাহলৱী আধুনিকীকৰণৰ ক্ৰমবৰ্ধমান সামাজিক আৰু বৌদ্ধিক সমালোচনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল।^১৯

সংগঠনসমূহ

১৯৭৯ চনৰ আগতে

• ইৰাণ-ই-নো পাৰ্টি (১৯২৭)
• প্ৰগ্ৰেছ পাৰ্টি (১৯২৭–১৯৩২)
• জাষ্টিচ পাৰ্টি (১৯৪১–১৯৪৬)
• নেচনেল ইউনিয়ন পাৰ্টি (১৯৪৪–১৯৫০)
• আৰিয়া পাৰ্টি (১৯৪৬–১৯৫৩)
• জাতীয়তাবাদী দল (১৯৫৭–১৯৬৩)
• পিপলছ পাৰ্টি (১৯৫৭–১৯৭৫)
• ইৰাণ নভিন পাৰ্টি (১৯৬৩–১৯৭৫)
• ৰাস্তাখীজ পাৰ্টি (১৯৭৫–১৯৭

১৯৭৯ চনৰ পিছত

• কণষ্টিটিউচনিলিষ্ট পাৰ্টি অৱ ইৰান (১৯৯৪-বৰ্তমানলৈ)
• ইৰাণ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ (২০১৩–বৰ্তমান; দলসমূহ)
• ইৰাণ-নভিন পাৰ্টি (২০২৩–বৰ্তমান)

এইবোৰ আশ্ৰয় গোট আৰু পাহলৱীবাদৰ বিৰোধী ইৰাণ ইছলামিক ৰিপাব্লিকত নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Banani, Amin. (1959). Impact of the West on Iran, 1921–1941
• Pullapilly, Cyriac K. (1980). Islam in the Contemporary World
• Shakibi, Zhand. (2018). The Rastakhiz Party and Pahlavism: the beginnings of state anti-Westernism in Iran. British Journal of Middle Eastern Studies. পৃ. 251–268
• Shakibi, Zhand. (2013). Pahlavīsm: The Ideologization of Monarchy in Iran. Politics, Religion & Ideology. পৃ. 114–135
• Shakibi, Zhand. (2019). Pahlavi Iran and the Politics of Occidentalism
• Yavuz, M. Hakan. (2013). Toward an Islamic Enlightenment: The Gülen Movement
• Pahlavi, Mohammad Reza. (1961). Mission for My Country. Hutchinson. পৃ. 336. ISBN 978-0090628308
• Pahlavi, Mohammad Reza. (2024). Toward the Great Civilization. I.B. Tauris. ISBN 978-0755654178

Further reading

• Grigor, Talinn. (2004). Recultivating "Good Taste": The Early Pahlavi Modernists and Their Society for National Heritage. Iranian Studies. পৃ. 17–45