মোছাদেগবাদ

মোছাদেগবাদ (Mosaddeghism ) হ'ল ইৰানৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী মহম্মদ মোছাদেগে ১৯৫১ চনৰপৰা ১৯৫৩ চনলৈকে গ্ৰহণ কৰা ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আৰু নীতিক বুজায়। মোছাদেগবাদ এক উদাৰ সমাজবাদী মতাদৰ্শ। বিভিন্ন নীতিৰ জৰিয়তে মতাদৰ্শ কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল; ইয়াৰে আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আছিল ১৯৫১ চনত, যেতিয়া ইৰাণে ব্ৰিটিছৰ মালিকানাধীন এংলো-ইৰানিয়ান অইল কোম্পানী (AIOC)ৰ হাতত থকা বিশাল প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰে।

মতবাদ

অৰ্থনৈতিক আত্মনিয়ন্ত্ৰণ

মোছাডেগে বিশ্বাস কৰিছিল যে অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা অবিহনে প্ৰকৃত ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা অসম্ভৱ। ১৯৫১ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ আইনখন আছিল এই নীতিৰ ব্যাৱহাৰিক প্ৰকাশ, ইৰাণী জাতিৰ কল্যাণৰ অৰ্থে ঐতিহাসিকভাৱে বিদেশী শক্তিসমূহক উপকৃত কৰা ৰেহাই ব্যৱস্থাক নাকচ কৰিছিল।

সাম্ৰাজ্যবাদ বিৰোধী আৰু গোষ্ঠী নিৰপেক্ষতা

মোছাডেগবাদ আছিল এক শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যবাদ বিৰোধী মতাদৰ্শ। এই মতাদৰ্শৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল ব্ৰিটেইনৰ ব্যাপক প্ৰভাৱৰ অন্ত পেলোৱা আৰু পিছলৈ শীতল যুদ্ধৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু ছোভিয়েট ইউনিয়নৰ হেঁচা প্ৰতিহত কৰা। ই ‘ঋণাত্মক ভৰসাম্য’ (মাৱাজান-ই-মানফি) নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল; ইয়াৰ অৰ্থ আছিল যে ইৰাণে কোনো বিদেশী শক্তিক কোনো ধৰণৰ ৰেহাই দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল, ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰতিদ্বন্দ্বী শক্তিসমূহৰ মাজত ৰেহাইৰ ভৰসাম্য বজাই ৰাখিছিল।^১

সমাজ সংস্কাৰ আৰু ন্যায়

এই মতাদৰ্শত সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ উপাদানসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছিল। মোছাদ্দেগৰ সংস্কাৰৰ ভিতৰত আছিল ঔদ্যোগিক শ্ৰমিকক সুৰক্ষা দিয়াৰ ব্যৱস্থা, বাধ্যতামূলক নিবনুৱা বীমা স্থাপন, কৃষকৰ অৱস্থাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি শ্বাহৰ বাগিছাৰপৰা মাটি ৰাজহুৱা ডমেইনলৈ হস্তান্তৰ কৰা। এই সংস্কাৰৰ লক্ষ্য আছিল তেল উদ্যোগত সৃষ্টি হোৱা জাতীয় সম্পদৰ ন্যায্য আৰু সমতাপূৰ্ণ বিতৰণ সৃষ্টি কৰা।

নেচনেল ফ্ৰণ্ট

মোছাদেগবাদৰ প্ৰচাৰ আৰু কাৰ্যকৰী কৰা মূল ৰাজনৈতিক সংগঠনটো আছিল নেচনেল ফ্ৰণ্ট। ১৯৪৯ চনত গঠন হোৱা এইটো আছিল এক বহল মিত্ৰজোঁট যিয়ে উদাৰ গণতন্ত্ৰ, অকমিউনিষ্ট সমাজবাদী, মধ্যপন্থী ৰক্ষণশীল, ধৰ্মনিৰপেক্ষ জাতীয়তাবাদীকে ধৰি কেইবাটাও গোটক একত্ৰিত কৰি সংবিধান ৰক্ষা আৰু তেল ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণৰ উমৈহতীয়া লক্ষ্যত উপনীত হৈছিল। ^২৩

পতন আৰু উত্তৰাধিকাৰ

১৯৫৩ চনৰ ইৰাণৰ অভ্যুত্থান

১৯৫৩ চনৰ ইৰাণৰ অভ্যুত্থানৰ ফলত ১৯৫৩ চনত আমেৰিকাৰ চিআইএ আৰু ব্ৰিটিছ এমআই৬-এ মোছাদেগবাদক শাসনৰপৰা বলপূৰ্বক অন্ত পেলায়। তেওঁক অপসাৰণৰ ফলত শ্বাহ মহম্মদ ৰেজা পাহলৱী পুনৰ নিৰপেক্ষ ক্ষমতালৈ আহিল আৰু প্ৰগতিশীল পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা বন্ধ হৈ পৰে।^৪৫

চিৰস্থায়ী উত্তৰাধিকাৰ আৰু প্ৰভাৱ

আধুনিক ইৰাণৰ ইতিহাসৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰভাৱশালী ৰাজনৈতিক ধাৰা হিচাপে মোছাডেগবাদ জীয়াই থাকিল:^৬

• প্ৰতিবাদৰ প্ৰতীকঃ মোছাদ্দেগৰ প্ৰতিচ্ছবি বিদেশী শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ এক শক্তিশালী প্ৰতীক আৰু ইৰাণৰ গণতন্ত্ৰৰ শ্বহীদ হৈ পৰিল।
• ১৯৫৩ চনৰ পিছৰ আন্দোলন: মোছাদ্দেগবাদৰ নীতিয়ে শ্বাহৰ শাসনৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলনক ইন্ধন যোগাই থাকিল, বিশেষকৈ ‘ইৰাণৰ স্বাধীনতা আন্দোলন’ৰ জৰিয়তে, যিটো ইৰাণে নিজকে ‘ৰাষ্ট্ৰীয় ফ্ৰণ্ট’ৰ উত্তৰাধিকাৰী বুলি গণ্য কৰিছিল।
• ইৰাণী বিপ্লৱৰ ওপৰত প্ৰভাৱঃ মোছাদ্দেগবাদ এক ধৰ্মনিৰপেক্ষ মতাদৰ্শ, কিন্তু ইয়াৰ সাম্ৰাজ্যবাদ বিৰোধী, ঔপনিৱেশিকতা বিৰোধী আৰু সাৰ্বভৌমত্ব সমৰ্থক উপাদানসমূহে ১৯৭৯ চনৰ ইৰাণী বিপ্লৱক প্ৰভাবিত কৰিছিল।

মুখ্য ব্যক্তি

প্ৰাৰম্ভিক সময়ছোৱা (১৯৫০ চনৰ দশক)

• হোছেইন ফাতেমী – বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰী, আন্দোলনৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ শ্বহীদ।
• গোলাম হোছেইন ছাদিগী– স্বৰাজ মন্ত্ৰী আৰু এজন বিশিষ্ট সমাজবিজ্ঞানী।

পিছৰ অনুগামী আৰু বিভাজন (১৯৭৯–বৰ্তমান)

ধৰ্মনিৰপেক্ষ গোটৰ

• শ্বাপুৰ বাখটিয়াৰ – পাহলৱী বংশৰ শেষ প্ৰধানমন্ত্ৰী, যিয়ে ঈশ্বৰতন্ত্ৰৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।^৭
• দাৰিউছ ফৌৰৌহাৰ – ইৰাণৰ নেচন পাৰ্টিৰ প্ৰতিষ্ঠাপক।

ধৰ্ম-উদাৰবাদী গোটৰ

• মেহদি বজাৰগান – বিপ্লৱৰ পিছৰ প্ৰথমজন প্ৰধানমন্ত্ৰী, যিয়ে মোছাদেগবাদ আৰু ইছলামৰ মাজৰ ব্যৱধান দূৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল।
• কৰিম সঞ্জাবি – বিপ্লৱৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰীয় মৰ্চাৰ নেতা।

সংগঠনসমূহ

• ৰাষ্ট্ৰীয় ফ্ৰণ্ট (ইৰাণ) (১৯৪৯–বৰ্তমান)
• ইৰাণৰ স্বাধীনতা আন্দোলন (১৯৬১–বৰ্তমান)
• নেচনেল ডেম'ক্ৰেটিক ফ্ৰণ্ট (ইৰাণ) (১৯৭৯–১৯৮১)
• ইৰাণৰ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিৰোধ আন্দোলন (১৯৭৯–বৰ্তমান)

সমালোচনা

সমালোচকসকলে যুক্তি আগবঢ়ায় যে মোছাডেগবাদে অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ বিদেশী (বিশেষকৈ পশ্চিমৰ বিৰোধী) আৰু বিদেশী ঘৃণাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ ওপৰত অত্যধিক গুৰুত্ব দিছিল, যাৰ ফলত ইৰাণৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক স্বাধীনতাৰ অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক ফলপ্ৰসূভাৱে প্ৰান্তীয়কৰণ কৰা হৈছিল; কাৰণ ইৰাণী সমাজৰ মৌলিক সমস্যা আছিল স্বৈৰাচাৰীতা আৰু প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰৰ অভাৱ। তেওঁলোকৰ মতে মোছাডেগবাদে নিজৰ জনপ্ৰিয়তাবাদী নীতিৰ জৰিয়তে উন্নয়নৰ ওপৰত সংঘাত আৰু সংহতিৰ ওপৰত বিচ্ছিন্নতাক মূল্য দিয়া এক মতাদৰ্শৰ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু ইৰাণৰ আইনৰ শাসন দুৰ্বল কৰি তুলিছিল, যাৰ ফলত শেষত ইৰাণত প্ৰতিষ্ঠানিক অদক্ষতা আৰু ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰিকৰণৰ সৃষ্টি হৈছিল। ^৮৯