পাকিস্তানত শিশু শ্ৰমিক

পাকিস্তানত শিশু শ্ৰম বুলিলে শিশুৰ বলপূৰ্বক শ্ৰম, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ মানসিক, শাৰীৰিক, নৈতিক আৰু সামাজিক ক্ষতি হয়। শিশু শ্ৰমে শিশুৰ শিক্ষা কাঢ়ি লৈ যায়।^১ পাকিস্তান মানৱ অধিকাৰ আয়োগে অনুমান কৰিছে যে নব্বৈৰ দশকত দেশত ১ কোটি ১০ লাখ শিশুৱে কৰ্মৰত আছিল, ইয়াৰে আধা বয়সৰ বয়স দহ বছৰৰ তলৰ। ১৯৯৬ চনত এজন কৰ্মৰত শিশুৰ গড় বয়স সাত বছৰ আছিল, যিটো ১৯৯৪ চনৰ আঠ বছৰৰ তুলনাত কম আছিল। পাকিস্তানত শিশু শ্ৰমিক এক উল্লেখযোগ্য সমস্যা, মূলতঃ দৰিদ্ৰতাৰ বাবে। দেশৰ দৰিদ্ৰতাই শিশুক কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰে কাৰণ তেওঁলোকৰ পৰিয়ালে ৰুটি-মাখনৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ বাবে ঘৰুৱা আয়ৰ এক স্তৰ লাভ কৰিব লাগিব।^২

জনগাঁথনি

২০০৫-২০০৬ চনৰ তথ্য অনুসৰি চহৰ অঞ্চলৰ ৩৭ শতাংশ শ্ৰমিক ল’ৰাই পাইকাৰী আৰু খুচুৰা উদ্যোগত কাম কৰিছিল, তাৰ পিছত ২২ শতাংশ সেৱা উদ্যোগত আৰু ২২ শতাংশ উৎপাদন উদ্যোগত কাম কৰিছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছিল। ৪৮ শতাংশ ছোৱালীয়ে সেৱা উদ্যোগত কাম কৰাৰ বিপৰীতে ৩৯ শতাংশ ছোৱালীয়ে উৎপাদন উদ্যোগত কাম কৰিছিল। গ্ৰাম্য অঞ্চলত ৮২ শতাংশ কৰ্মৰত ল’ৰাই কাম কৰিছিল, আনহাতে গ্ৰাম্য অঞ্চলত ৬৮ শতাংশই কাম কৰিছিল। পাইকাৰী আৰু খুচুৰা উদ্যোগত ছোৱালীৰ শতকৰা হাৰ ১১ শতাংশ, তাৰ পিছত উৎপাদনত ১১ শতাংশ।^৩

পাকিস্তানত শিশু শ্ৰমিক সম্ভৱতঃ ৰপ্তানি সামগ্ৰীৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎপাদন কেন্দ্ৰ মুলতান চহৰত আটাইতকৈ বেছি বিয়পি পৰিছে।^৪

পঞ্জাৱৰ শ্ৰম বিভাগে পঞ্জাৱৰ ইটা ভাটাত কাম কৰা শিশুৰ ওপৰত এক সমীক্ষা চলাইছিল। শেহতীয়া জৰীপৰ তথ্য অনুসৰি বিভাগটোৱে পঞ্জাৱত ১০,৩৪৭টা ইটা ভঁৰাল চিনাক্ত কৰি এই স্থানসমূহত মুঠ ১২৬,৭৭৯টা শিশু পৰ্যবেক্ষণ কৰে। মুঠ শিশুৰ ভিতৰত এই সমীক্ষাত দেখা গৈছে যে ৩২,৭২৭ জন শিশুৱে স্কুলত পঢ়া নাই। বিদ্যালয়লৈ যোৱা শিশুসকলৰ ভিতৰত মুঠ ৭১,৩৭৩ গৰাকীয়ে চৰকাৰী বিদ্যালয়ত নামভৰ্তি কৰিছিল, ইয়াৰে ৪১,০১৭ গৰাকী ল’ৰা আৰু ৩০,৩৫৬ গৰাকী ছোৱালী। মুঠ ১৩,১২৫টা শিশুৱে ব্যক্তিগত বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰি আছিল; ৭,৪৩৮জন ল’ৰা আৰু ৫,৬৮৭জন ছোৱালী। অনানুষ্ঠানিক শিক্ষানুষ্ঠানত নামভৰ্তি কৰা হৈছিল ৯,৫৫৪টা শিশুক।^৫

কাৰণসমূহ

আন্তৰ্জাতিক শ্ৰমিক সংস্থাই (ILO) কয় যে শিশু শ্ৰমিকৰ ক্ষেত্ৰত দৰিদ্ৰতাই আটাইতকৈ ডাঙৰ কাৰক। পাকিস্তানৰ জনমূৰি আয় প্ৰায় ১৯০০ ডলাৰ। পাকিস্তানৰ গড় মধ্যবিত্ত ব্যক্তিয়ে প্ৰতিদিনে প্ৰায় ৬ ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। এজন সাধাৰণ পাকিস্তানীয়ে ন-দহজন মানুহক দৈনিক উপাৰ্জনৰদ্বাৰা খুৱাব লাগে। তাতো মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ অতি বেছি।^৬ ২০০৮ চনলৈকে মুঠ জনসংখ্যাৰ ১৭.২% দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰিছিল, যিটো পাকিস্তানৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ কম পৰিসংখ্যা।^৭ দৰিদ্ৰতাই শিশুসকলক কামলৈ ঠেলি দিয়া যেন লাগে যাতে পৰিয়ালসমূহে নিজৰ লক্ষ্য দৰমহাত উপনীত হ'ব পাৰে।^৮

শিশু শ্ৰমিকৰ কম খৰচে পশ্চিমীয়া বজাৰত প্ৰস্তুতকাৰীসকলক যথেষ্ট সুবিধা প্ৰদান কৰে, য'ত তেওঁলোকে শিশু শ্ৰমিক নিষিদ্ধ কৰা দেশসমূহত প্ৰতিযোগীসকলতকৈ কম দামত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে।^৯

আখতাৰ, ফাতিমা, আৰু সাদাকাতে কৰা গৱেষণা অনুসৰি বেলুচিস্তানৰ উপকূলৰ মাছ ধৰা খণ্ডত শিশু শ্ৰমিকৰ মূল কাৰণ আছিল নিম্নমানৰ শিক্ষা, চাকৰিৰ সুযোগৰ অভাৱ, আৰু এই খণ্ডৰ উন্নয়নৰ অভাৱ। দেখা গ’ল যে এই বিশেষ প্ৰদেশখনত হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষাৰ হাৰ আৰু সাক্ষৰতাৰ হাৰ কম। গৱেষকসকলে বিশ্বাস কৰে যে শিক্ষাৰ উন্নতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা নীতিয়ে শিশু শ্ৰমিক হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব। ^১০ পাকিস্তানত সাক্ষৰতাৰ হাৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে অন্যতম আৰু শেহতীয়া বছৰবোৰত শিশু শ্ৰমিকৰ সংখ্যা চিন্তনীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। শিশু শ্ৰমিকৰ এই বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ হৈছে বৃদ্ধি পোৱা দৰিদ্ৰতাৰ মাত্ৰা, কম সাক্ষৰতাৰ হাৰেও এই সমস্যাত অৰিহণা যোগাইছে। ^১১

শিশু শ্ৰমৰ ওপৰত চৰকাৰৰ পদক্ষেপ

কেইবাখনো আইনত শিশু শ্ৰমিক নিষিদ্ধ কৰা বা শিশু আৰু কিশোৰ-কিশোৰীৰ কৰ্ম পৰিস্থিতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰা বিধান আছে। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনসমূহ হ’ল-

• কাৰখানা আইন ১৯৩৪
• পশ্চিম পাকিস্তানৰ দোকান আৰু প্ৰতিষ্ঠান অধ্যাদেশ ১৯৬৯
• শিশু নিয়োগ আইন ১৯৯১
• বণ্ডেড লেবাৰ চিষ্টেম এবলিচন এক্ট ১৯৯২
• পঞ্জাৱ বাধ্যতামূলক শিক্ষা আইন ১৯৯৪^১২

পাকিস্তান আৰু ইয়াৰ শিশুসকলৰ সন্মুখত থকা অন্যতম প্ৰধান সমস্যা হৈছে শিশু শ্ৰমিক। শিশু শ্ৰম আৰু বণ্ডেড শ্ৰম সীমিত কৰাৰ প্ৰয়াসত পাকিস্তানে আইন প্ৰণয়ন কৰিছে যদিও এই আইনসমূহ সাধাৰণতে আওকাণ কৰা হয়। চাৰিৰ পৰা চৈধ্য বছৰ বয়সৰ প্ৰায় ১ কোটি ১০ লাখ শিশুৱে দেশৰ কাৰখানা পৰিচালনা কৰে, প্ৰায়ে নিষ্ঠুৰ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ পৰিস্থিতিত কাম কৰে।^১৩

২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত আমেৰিকাৰ শ্ৰম বিভাগৰ শিশু শ্ৰম বা বলপূৰ্বক শ্ৰমৰ দ্বাৰা উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ তালিকাত ৯টা বস্তুৰ ৰিপৰ্ট দিয়া হৈছিল, ইয়াৰে ছটা পাকিস্তানৰ শিশু শ্ৰমিকৰ দ্বাৰা উৎপাদিত। ইয়াৰ ভিতৰত ইটা, কাৰ্পেট, কাঁচৰ বেংগল, চামৰা আৰু অস্ত্ৰোপচাৰৰ যন্ত্ৰ নিৰ্মাণৰ লগতে কয়লা খনন।

২০২৫ চনৰ জুলাই মাহত পাকিস্তান চৰকাৰে শিশু শ্ৰমিক, সৰবৰাহ, শিশু বিবাহ, পুষ্টিহীনতা, শিশুৰ ওপৰত সশস্ত্ৰ সংঘাতৰ প্ৰভাৱ আদিৰ সমাধানৰ বাবে শিশু সুৰক্ষা নীতিৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। অহা ৮ জুলাইত কেবিনেটৰ অনুমোদনৰ দিন ধাৰ্য কৰা এই নীতিৰ লক্ষ্য হৈছে শিশু সুৰক্ষা কাৰিকৰী কৰ্মগোটৰ জৰিয়তে আন্তঃবিভাগীয় সমন্বয় উন্নত কৰা।

বৰ্তমানৰ আইন থকাৰ পিছতো পাকিস্তানত লাখ লাখ শিশুৱে শোষণমূলক শ্ৰম, দীৰ্ঘদিনীয়া পুষ্টিহীনতা আৰু শিক্ষাৰ অভাৱৰ সন্মুখীন হয়। সিন্ধ শিশু সুৰক্ষা কৰ্তৃপক্ষই কাৰ্যকৰীকৰণৰ নেতৃত্ব দিব যদিও পাকিস্তানৰ দুৰ্বল যুৱক-যুৱতীসকলে সন্মুখীন হোৱা বহল মানৱীয় সংকটৰ মাজত ফলপ্ৰসূ বলবৎকৰণ এক উল্লেখযোগ্য চিন্তাৰ বিষয় হৈয়ে আছে। ^১৪

শিশু শ্ৰম হ্ৰাস কৰাৰ প্ৰচেষ্টা

শিশু শ্ৰমিকৰ বিৰুদ্ধে এন জি অ' গোটসমূহে পাকিস্তানত শিশুৰ শোষণৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰি আহিছে। ^১৫ পাকিস্তানত শিশু শ্ৰমিক হ্ৰাস কৰাৰ বাবে কেইবাটাও সংগঠনে কাম কৰি আছে। কাৰখানাসমূহ এতিয়া প্ৰাদেশিক সামাজিক সুৰক্ষা কাৰ্যসূচীৰ সৈতে পঞ্জীয়ন কৰা হৈছে যিয়ে শ্ৰমিকৰ সন্তানৰ বাবে বিনামূলীয়া বিদ্যালয়ৰ সুবিধা আৰু বিনামূলীয়া চিকিৎসালয়ৰ চিকিৎসা প্ৰদান কৰে।

ফুটবল চিলাই

১৯৯০ চনৰ শেষৰফালে বিশ্বজুৰি উৎপাদিত সকলো ফুটবল (বা আমেৰিকাত "ছকাৰ" বলৰ) ৭৫ শতাংশ পাকিস্তানে উৎপাদন কৰিছিল আৰু আমেৰিকালৈ আমদানি কৰা সকলো ফুটবল বলৰ ৭১ শতাংশ পাকিস্তানৰপৰা আহিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰমিক অধিকাৰ মঞ্চ আৰু ইয়াৰ অংশীদাৰসকলে ছকাৰ বল উদ্যোগত ব্যাপক শিশু শ্ৰমিকৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে। তদন্ত অনুসৰি ৫ৰপৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ হাজাৰ হাজাৰ শিশুৱে দিনটোত ১০ৰপৰা ১১ ঘণ্টা চিলাই কাম কৰি আছিল। ^১৬ আন্তৰ্জাতিক শ্ৰমিক সংস্থা, ইউনিচেফ, ছেভ দ্য চিলড্ৰেন, আৰু ছিয়ালকট চেম্বাৰ অৱ কমাৰ্চ এণ্ড ইণ্ডাষ্ট্ৰীয়ে ১৯৯৭ চনৰ ১৪ ফেব্ৰুৱাৰীত জৰ্জিয়াৰ আটলাণ্টাৰ পাকিস্তানত ফুটবল উদ্যোগত শিশু শ্ৰমিক নিৰ্মূলৰ বাবে অংশীদাৰ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে। ^১৭

শিশুক বচাওক

চেভ দ্য চিলড্ৰনে ছিয়ালকট চেম্বাৰ অৱ কমাৰ্চ এণ্ড ইণ্ডাষ্ট্ৰী আৰু তেওঁলোকৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰ ব্ৰেণ্ডৰ সৈতেও কাম কৰি আছে, যিবোৰক ৱৰ্ল্ড ফেডাৰেচন অৱ দ্য স্প’ৰ্টছ গুডছ ইণ্ডাষ্ট্ৰীয়ে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। এই যৌথ প্ৰচেষ্টাৰ লক্ষ্য হৈছে শিশুসকলক ফুটবল চিলাই কৰাত নিয়োগ কৰা নহয়।^১৮ চেভ দ্য চিলড্ৰেন (ইউ কে) চিবিএছৰ দৰে প্ৰধান নেটৱৰ্কত শিশু শ্ৰমিকৰ বিষয়ে সজাগতা বিয়পোৱাৰ ক্ষেত্ৰতো জড়িত।^১৯

ছেভ দ্য চিলড্ৰেনেও ছিয়ালকোটত শিশু শ্ৰমিক নিৰ্মূলৰ প্ৰকল্পত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন বিভাগৰ ব্ৰিটিছ ৰাজ্যিক সচিবৰ সৈতে কাম কৰিছে। ব্ৰিটেইনে দান কৰা ৭ লাখ ৫০ হাজাৰ পাউণ্ড শিক্ষা আৰু প্ৰশিক্ষণৰ লগতে বণ্ডেড লেবাৰৰ বিকল্প প্ৰদানৰ বাবে ঋণ আৰু সঞ্চয় আঁচনি স্থাপনৰ বাবে ব্যয় কৰা হ’ব। ^২০

স্পাৰ্ক

SPARC এ গৱেষণা কৰিছে যিটো ইয়াৰ প্ৰকাশনত ব্যৱহৃত হয়, য’ত শিশু শ্ৰম, কিশোৰ ন্যায়, আৰু শিশু অধিকাৰৰ ওপৰত তিনিখন ডাঙৰ কিতাপ আছে। প্ৰকাশনসমূহৰ ভিতৰত আছে ইয়াৰ বাৰ্ষিক প্ৰতিৱেদন "পাকিস্তানৰ শিশুৰ অৱস্থা" আৰু বহুসংখ্যক ব্ৰ'চাৰ। SPARC এ বহুতো গৱেষণামূলক অধ্যয়নও চলাইছে।^২১ SPARC এ পূৰ্বৰ চৰকাৰসমূহক পাকিস্তানত নিয়োগৰ বাবে আইনী বয়সৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ আইন উন্নীত কৰিবলৈ ধাৰাবাহিকভাৱে আহ্বান জনাই আহিছে যদিও সফল হোৱা নাই। ^২২

অন্য বেচৰকাৰী সংস্থা

পাকিস্তানত শিশু শ্ৰমিকৰ বিষয়টোৰ ওপৰত কাম কৰা আন এন জি অ'সমূহৰ ভিতৰত ইউনিচেফৰ দৰে সংস্থাসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত।^২৩ ইউনিচেফে এনচিচিডব্লিউডিক সমৰ্থন কৰিছিল, শিশু সুৰক্ষা আইন আৰু শিশু সুৰক্ষা নীতিৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিছিল আৰু শিশু সুৰক্ষা নিৰীক্ষণ আৰু তথ্য সংগ্ৰহ ব্যৱস্থা স্থাপনৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। আন কেইবাটাও বেচৰকাৰী সংস্থা যেনে ROZAN, SPARC, আৰু শ্বাহীন ৱেলফেয়াৰ ট্ৰাষ্টে শিশুসকলক সুৰক্ষা দিয়াৰ বাবে কাম কৰিছে। ^২৪

শিশু শ্ৰমিকৰ মৃত্যুৰ ঘটনা

২০১৯ চনৰ জানুৱাৰী মাহত লাহোৰৰ ১৬বছৰীয়া দাসী উজমা বিবিক মাংস এটুকুৰা চুৰি কৰাৰ অভিযোগত নিয়োগকৰ্তাই অত্যাচাৰ কৰি হত্যা কৰিছিল। ^২৫

২০২০ চনৰ ১ জুন তাৰিখে পাকিস্তানৰ ৰাৱালপিণ্ডিত আঠবছৰীয়া ঘৰুৱা শ্ৰমিক জোহৰা শ্বাহক হাছান ছিদ্দিকী আৰু তেওঁৰ পত্নী উম্ম কুলছুমে নিজৰ দুটা কপৌক পিঞ্জৰাৰপৰা মুক্ত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি থকা অৱস্থাত ভুলবশতঃ হত্যা কৰিছিল। সেইদিনা দম্পতীহালক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি অভিযোগ উত্থাপন কৰা হয়। ^২৬

১০বছৰীয়া ঘৰুৱা শ্ৰমিক ফাতিমা ফুৰিৰোক ধৰ্ষণ, নিৰ্যাতন আৰু হত্যা কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছে তেওঁৰ মালিক আছাদ আলী শ্বাহ জিলানীয়ে। ^২৭ আছাদ শ্বাহ, তেওঁৰ পত্নী হিনা বিবি আৰু শহুৰেক ফয়াজ শ্বাহক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি অভিযোগনামা দাখিল কৰা হয়। ^২৮

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত

শিশু শ্ৰমিকৰ ওপৰত গুঞ্জল নামৰ এখন ছবিয়েও আত্মপ্ৰকাশ কৰে। ১৯৯৫ চনত হত্যা কৰা শিশু শ্ৰমিক কৰ্মী ইকবাল মাছিহৰ জীৱনৰ বিষয়ে ছবিখনত প্ৰদৰ্শিত হৈছে।

ইটা ভাটাত শিশু শ্ৰমিকৰ ওপৰত এখন এনিমেটেড ছবি আণ্ডাৰ দ্য ব্লেজৰ প্ৰি-প্ৰডাকচন চলি আছে ^২৯