পদ্মানদীৰ মাঝি (উপন্যাস)

পদ্মানদীৰ মাঝি ঔপন্যাসিক মানি‍ক বন্দ্যোপাধ্যায় ৰচিত এখন উপন্যাস। প্ৰকাশকালৰ আনুমানিক হিচাপত পুতুলনাচেৰ ইতিকথা উপন্যাসখনক তৃতীয় উপন্যাস হিচাপে ধৰিলে‍ পদ্মানদীৰ মাঝি মানি‍ক বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ চতুৰ্থ উপন্যাস।^১ উপন্যাসখন ১৯৩৪ চনৰ পৰা পূৰ্বাশা আলোচনীত ধাৰাবাহিকভাৱে প্ৰকাশিত হ'বলৈ ধৰে আৰু ১৯৩৬ চনত গ্ৰন্থাকাৰে প্ৰকাশিত হয়।

ইতিহাস

উপন্যাসখন কলিকতাৰ পৰা সঞ্জয় ভট্টাচাৰ্য সম্পাদিত পূৰ্বাশা মাহেকীয়া আলোচনীত ১৩৪১ বঙ্গাব্দৰ জেঠ মাহৰ পৰা ১৩৪২ বঙ্গাব্দৰ শাওন মাহলৈকে‍ একেৰাহে নটা সংখ্যাত প্ৰকাশৰ পাছত প্ৰকাশ বন্ধ হৈ পৰে।^১ এবছৰৰ পাছত ১৯৩৬ চনৰ মে’ মাহত গ্ৰন্থকাৰে উপন্যাসখন প্ৰকাশ পায়। পূৰ্বাশা আলোচনী প্ৰকাশ পোৱাৰ সময়ত দেৱীগঞ্জ আৰু আমিনবাড়ি এই দুখন ঠাইৰ নাম ক্ৰমে গোয়ালন্দ আৰু ৰাজবাৰী আছিল।^২

পটভূমি

পদ্মানদীৰ মাঝি উপন্যাসৰ পটভূমি বাংলাদেশৰ বিক্ৰমপুৰ-ফৰিদপুৰ অঞ্চল। এই উপন্যাসৰ দেবীগঞ্জ আৰু আমিনবাড়ি পদ্মাৰ পাৰৰ গাঁও। উপন্যাসখনত পদ্মা নদীৰ পাৰৰ কেতুপুৰ আৰু কাষৰীয়া গাঁৱৰ পদ্মাৰ নাৱৰীয়া আৰু মাছমৰীয়াসকলৰ বিশ্বস্ত জীৱনালেখ্য চিত্ৰিত কৰা হৈছে। পদ্মা বাংলাদেশৰ অন্যতম প্ৰধান নদী। ইয়াৰ খহনীয়া আৰু প্ৰলয়ংকাৰী স্বভাৱৰ বাবে ইয়াক ‘কীৰ্তিনাশা’ বা ৰাক্ষসী পদ্মা বুলি কোৱা হয়। এ নদীৰ পাৰৰ নিৰ্দিষ্ট কোনো সীমাৰেখা নাই। চহৰৰ পৰা বহু দূৰৈৰ এই নদী অঞ্চলৰ কেইখনমান গাঁৱৰ দুখীয়া মাছমৰীয়া আৰু নাৱৰীয়াৰ জীৱন এই উপন্যাসত চিত্ৰিত কৰা হৈছে। মাছমৰীয়া নাৱৰীয়া আৰু মাছমৰীয়াসকলৰ জীৱনৰ আনন্দ-দুখ-দুখ, হাঁহি-কান্দোন-অভাৱ-অভিযোগ - যিবোৰ স্বভাৱতে সেই জীৱনশৈলীৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ, সেইবোৰ ইয়াত অতি‍ নিষ্ঠাৰে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। দীনহীন অসহায় আৰু দৰিদ্ৰতাৰ সৈতে সংগ্ৰাম কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰতিটো দিন অতিবাহিত হয়। তেওঁলোকৰ জীৱনৰ বাবে‍ আটাইতকৈ আদৰণীয় বস্তুটো হ’ল দুবেলা দুমুঠি খাই জীয়াই থকাটো। ইমানখিনি পালেই তেওঁলোক সুখী হয়।

চৰিত্ৰসমূহ

সকলো চৰিত্ৰই এই উপন্যাসখনৰ পটভূমি আৰু সমাজৰ বাসিন্দাসকলৰ প্ৰকৃত ছবি। লেখকে অতি যত্নৰে চৰিত্ৰবোৰক আচৰিত আৰু অদ্ভুত কলাত্মকধৰণেৰে‍ বিকশিত কৰিছে। চৰিত্ৰবোৰ সমাজৰ বিশুদ্ধ আৰু প্ৰকৃত চৰিত্ৰ। এই সমাজৰ বাবে তেওঁলোক একেবাৰে উপযুক্ত।

প্ৰধান চৰিত্ৰ

কুবেৰ উপন্যাসখনৰ কেন্দ্ৰীয় চৰিত্ৰ। কুবেৰ এই উপন্যাসৰ নায়কও। সংসাৰৰ অভাৱ-দাৰিদ্ৰ‍্য আৰু দুঃখ-বেদনাদগ্ধ কুবেৰ নিজৰ পৰিয়ালৰ ৰক্ষক, চিৰপংগু মালাৰ স্বামী, আনফালে তেওঁ সন্তানৰ মৰমিয়াল পিতৃ। চহৰৰ পৰা দূৰৈৰ পদ্মানদীৰ পাৰত অৱস্থিত অজগ্ৰাম কেতুপুৰৰ তেওঁ বাসিন্দা। পদ্মা নদীৰ তেওঁ এজন অভিজ্ঞ নাৱৰীয়া। বিশেষকৈ আন সঙ্গীসকলৰ সৈতে নদীত ইলিশ মাছ ধৰি তেওঁ জীৱিকা উপাৰ্জন কৰে।

কপিলা এই উপন্যাসৰ নায়িকা। ব্যক্তিগত পৰিচয়ত তেওঁ মালাৰ ভনীয়েক, বৈবাহিক পৰিচয়ত তেওঁ এজনৰ পত্নী। মালাৰ দৰে তেওঁ পঙ্গু নহয়। পুৰুষৰ হৃদয়ত আদিম আৱেদন সৃষ্টিকাৰী কপিলাই কুবেৰৰ সৈতে যেন উদাসীনভাৱে প্ৰেমেৰ অভিনয় কৰি‍ যায়। স্বামীৰ লগত মত নিমিলাত তেওঁ দেউতাকৰ ঘৰলৈ গুচি যায়। বানপানীৰ সময়ত তেওঁ কেতুপুৰৰ কুবেৰৰ ঘৰত কিছুদিন থাকে।

হোছেইন মিঞা 'পদ্মনাদীৰ মাঝি' উপন্যাসৰ ৰহস্যময় অথচ গুৰুত্বপূৰ্ণ মূল চৰিত্ৰ। নোয়াখালিৰ এই মানুহজন বহুমুখী আৰু অভিজ্ঞ ব্যক্তি। কেতুপুৰ অঞ্চলত তেওঁক প্ৰথমে এজন দুখীয়া আৰু কৰ্মহীন মানুহ হিচাপে দেখা গৈছিল।

অন্যান্য

কুবেৰ, কপিলা আৰু হোছেইন মিঞাৰ বাহিৰেও এই উপন্যাসখনত আৰু কেইবাটাও চৰিত্ৰ আছে। যেনে, ৰাসু, ধনঞ্জয়, পীতম মাঝি, মালা, গণেষ, আমিনুদ্দি, ৰসুল, ফাতেমা প্ৰভৃতি চৰিত্ৰ। এই সকলোবোৰ চৰিত্ৰক একত্ৰিত কৰি ঔপন্যাসিক মাণিক বন্দ্যোপাধ্যায়ে এই উপন্যাসখনত এক অৰ্থপূৰ্ণ সামাজিক ছবি অংকন কৰাত সফল হৈছে।

অনুবাদ

উপন্যাসখন প্ৰথমে ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল 'ব'টমেন অফ দি পদ্মা' নামেৰে। হীৰেন্দ্ৰনাথ মুখোপাধ্যায়ৰ দ্বাৰা উপন্যাসখনৰ এই প্ৰথম অনুবাদ ১৯৪৮ চনত প্ৰকাশ পায়। উপন্যাসখনৰ নতুন অনুবাদ ক্ৰমে ১৯৫৩ আৰু ১৯৫৪ চনত ছুইডিছ আৰু চেক ভাষাত প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ উপৰি হাংগেৰিয়ান, ৰাছিয়ান, লিথুৱেনিয়ান, নৰৱেজিয়ান, ছুইডিছ, জাৰ্মান আৰু ডাচকে ধৰি ভাৰতৰ কেইবাটাও প্ৰাদেশিক ভাষাত বিভিন্ন লেখক আৰু প্ৰকাশকে উপন্যাসখনৰ অনুবাদ প্ৰকাশ কৰে।

চলচ্চিত্ৰায়ন

পদ্মা নদীৰ মাঝি উপন্যাসৰ অৱলম্বনে নিৰ্মিত প্ৰথম চলচ্চিত্ৰ জাগো হুয়া চবেৰা। এইখন ১৯৫৯ চনত পাকিস্তানী চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক আখতাৰ জং কৰ্দাৰৰ পৰিচালনাত নিৰ্মিত এখন পাকিস্তানী ছবি। ছবিখনৰ চিত্ৰনাট্য ৰচনা কৰিছিল ফয়েজ আহমেদ ফয়েজে। ইয়াৰ প্ৰধান চৰিত্ৰত অভিনয় কৰিছিল আনিছ, তৃপ্তি মিত্ৰ, কাজী খালেক, জুৰাইন লক্ষ্মী আৰু মীনা লতিফ আদিয়ে‍।

মাণিক বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ উপন্যাস ‘পদ্মনদীৰ মাঝি’ৰ আধাৰত নিৰ্মিত দ্বিতীয়খন বোলছবি হৈছে বাংলাদেশ আৰু ভাৰতৰ যৌথ প্ৰযোজনা হিচাপে ১৯৯৩ চনত বাংলা ভাষাত মুক্তি পোৱা পদ্মানদীৰ মাঝি। উপন্যাসখনৰ আধাৰত গৌতম ঘোষে ছবিখন নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৩৪ ইয়াত অভিনয় কৰিছিল - ৰাইচুল ইছলাম আচাদ, চম্পা, ৰূপা গঙ্গোপাধ্যায়, উৎপল দত্ত আদিয়ে‍।