নেপাল মণ্ডল

উপত্যকাৰ দৃশ্য।]]

প্ৰচলিত আছিল।]]

নেপাল মণ্ডল (नेपाल मण्डल) হৈছে নেপালৰ এটা ঐতিহাসিক সংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চল। ই প্ৰাচীনকালত নেপালক বিভিন্ন অঞ্চলত বিভক্ত কৰা ভূগোলিক ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল। নেপাল মণ্ডলৰ প্ৰধান অংশ আছিল “পূৰ্বাঞ্চল”, “মধ্যাঞ্চল” আৰু “পশ্চিমাঞ্চল”, যিসমূহ পুনৰ “মণ্ডল” নামৰ উপাঞ্চলসমূহত বিভক্ত আছিল। এই ধাৰণাই নেপালৰ প্ৰাচীন সময়ৰ প্ৰশাসনিক, সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় সংগঠনৰ প্ৰতিফলন কৰে। এই অঞ্চলটো বৰ্তমানৰ কেন্দ্ৰীয় নেপালত অৱস্থিত, আৰু ই কাঠমাণ্ডু উপত্যকা আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ অঞ্চলসমূহক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।^১২৩ নেপাল মণ্ডলত নেৱাৰ জাতিসমূহে শাসন কৰিছিল, যাৰ অন্ত পৰে গোৰ্খা ৰাজ্যৰ উত্থান আৰু শ্বাহ বংশৰ হাতত ১৭৬৮ চনত নেপাল একীকৃত হোৱাৰ লগে লগে এই অঞ্চলটো স্বাধীন ৰূপত অন্ত হৈ যায়।^৪

সংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰ

প্ৰচলিত ধৰ্মীয় বিশ্বাস অনুসৰি নেপাল মণ্ডলৰ পৰিসীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল ৬৪টা হিন্দু আৰু ২৪টা বৌদ্ধ ধৰ্ম তীৰ্থস্থানৰ অৱস্থানৰ ওপৰত। হিন্দু তীৰ্থস্থানসমূহৰ ভিতৰত ৬৪টা শিৱলিংগ আছিল, যিসমূহ পশ্চিমে নুৱাকোটৰ ব্ৰহ্মেশ্বৰপৰা পূৰ্বে দোলখাৰ ভীমেশ্বৰ পৰ্যন্ত বিস্তৃত আছিল। বৌদ্ধ তীৰ্থস্থানসমূহ ত্ৰিশূলী নদীৰপৰা পশ্চিমে আৰু দোলালঘাটলৈ পূৰ্বে বিস্তৃত আছিল। এই স্থানসমূহ একেলগে চক্ৰসংবৰ মণ্ডলৰ ৰূপত গঠন কৰিছিল, যাৰ ওপৰত নেপাল মণ্ডলৰ ধৰ্মীয় ধাৰণা আধাৰিত আছিল।^৫

ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰ

“মণ্ডল” শব্দটোৰ অৰ্থ দেশ বা ৰাজনৈতিক একক বুলিও কৰা হয়, আৰু ইয়াক ৰাজ্যসমূহৰ ফেডাৰেল সংঘৰূপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মল্ল বংশৰ সময়ত কাঠমাণ্ডু, ললিতপুৰ, ভক্তপুৰ আৰু দোলখা অন্তৰ্ভুক্ত অঞ্চলটো নেপাল মণ্ডল নামেৰে জনাজাত আছিল।^৬

অধিবাসী

নেপাল মণ্ডলৰ প্ৰাচীনতম অধিবাসীসকল নেৱাৰসকল বুলি জনা যায়। এই জনসমষ্টি বিভিন্ন জাতি আৰু সংস্কৃতিৰ মিশ্ৰণে গঠিত। সমাজবিজ্ঞানীয় মত অনুসৰি, “নেৱাৰ” নামটো প্ৰায় পঞ্চদশ শতিকাত প্ৰতাপ মল্লৰ ৰাজত্বকালে প্ৰচলিত হৈছিল।^৭

ইতিহাস

বৌদ্ধ গ্ৰন্থ মঞ্জুশ্ৰীমূল-কল্পত মণদেৱ (৪৬৪–৫০৬ খ্ৰীষ্টাব্দ)ক “নেপাল মণ্ডলৰ ৰাজা” হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। “নেপাল মণ্ডল” শব্দটো স্বয়ম্ভূ পুৰাণতো পোৱা যায়, লগতে জ্ঞানেশ্বৰৰ অষ্টম শতিকাৰ লিচ্ছবী ৰজা জয়দেৱ দ্বিতীয়ৰ যুগৰ শিলালিপিতো উল্লিখিত।^৮ পুৰণি কথাসমূহত কিৰাট ৰাজসকলে শাক্য বংশৰ লোকসকলক এই অঞ্চলৰ ৰাজাসন অৰ্পণ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়।

এই নামটো শতাব্দীযুগ ধৰি বিভিন্ন তাম্ৰলিপি, প্ৰতিলিপি আৰু ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানসমূহত দেখা যায়।^৯