নেপালী টুপী (ঢাকা টুপী)

ঢাকা টুপী (ढाका टोपी ), এক পৰম্পৰাগত নেপালী কাপোৰৰ টুপী যিটো নেপালী ৰাষ্ট্ৰীয় সাজ-পোছাকৰ অংশ, আৰু পাহাড়ী অঞ্চলসমূহৰ উৎসৱত পুৰুষসকলে পিন্ধে।

ইতিহাস

নেপাল ভাষাত, সূতাক কা(का) বুলি কোৱা হয়। নেপাল ভাষাত, কেঁচা সূতাক কাচীকা (काचीका) বুলি কোৱা হয়, আনহাতে মহিলাসকলে চুলি বান্ধোতে ব্যৱহাৰ কৰা সজোৱা সূতাক ছাচীকা(साचीका) বুলি কোৱা হয়। একেদৰে, টুপী বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বিশেষ সূতাক ঢাকা (धाका) বুলি কোৱা হয়। ঢাকা ৰে বোৱা কাপোৰেৰে তৈয়াৰ কৰা টুপীক ঢাকা টুপী (ঢাকা টুপী) বুলি কোৱা হয়।

ঢাকা টুপী নেপালী ৰাষ্ট্ৰীয় সাজ-পোছাকৰ এটা অংশ আছিল, আৰু নেপালী জাতীয়তাৰ প্ৰতীক আছিল।^১২ ই ১৯৫৫ৰপৰা ১৯৭২ লৈ ৰাজত্ব কৰা মহেন্দ্ৰ ৰজাৰ শাসনকালত জনপ্ৰিয় হৈ পৰিছিল, আৰু পাছপৰ্ট আৰু নথি-পত্ৰৰ আনুষ্ঠানিক ফটোৰ বাবে ঢাকা টুপী পিন্ধা বাধ্যতামূলক কৰিছিল।^৩ দশাঁই আৰু তিহাৰ উৎসৱৰ সময়ত উপহাৰ হিচাপে ঢাকা টুপী দিয়া হয়।^৪ ঢাকা টুপী চৰকাৰী বিষয়াসকলেও ৰাষ্ট্ৰীয় সাজ-পোছাকৰ অংশ হিচাপে পিন্ধিছিল।^৫ মহেন্দ্ৰ ৰজাৰ সময়ত, কাঠমাণ্ডুৰ সিংহ দৰবাৰ (আক্ষৰিক অৰ্থত সিংহ হল)ৰ ওচৰত ভাড়াত পোৱা ঢাকা টুপী উপলব্ধ আছিল।^৩ খুকুৰী ক্ৰছৰ বেজ মূলতঃ কাঠমাণ্ডুৰ বিষয়াসকলে বা নেপালীসকলে ৰাজপ্ৰাসাদ ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত টুপীত পিন্ধে।^৬

তাৎপৰ্য

যদিও ঢাকা কাপোৰে আৰু নেপালী ফেশ্বনত প্ৰাধান্য বিস্তাৰ নকৰে, ই পাহাড় আৰু পৰ্বতীয় অঞ্চলৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈয়েই আছে।^৭ যদিও বহুতো নেপালীয়ে এতিয়া কোনো সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ নকৰিলে কমেই টুপী পিন্ধে,^৬ বহুতো পুৰুষ আৰু মহিলাই এতিয়াও নিয়মীয়াকৈ ঢাকাৰে তৈয়াৰী সাজ-পোছাক পিন্ধে, কিয়নো ই কাঠমাণ্ডুৰ ৰাস্তাত সাধাৰণ দৃশ্য হৈয়েই আছে।

ঢাকা কাপোৰে এতিয়াও উপত্যকাত বাস কৰা বহুতো জাতিগোষ্ঠীৰ বিবাহ আৰু অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়াৰ দৰে আচাৰ-অনুষ্ঠানত ভূমিকা পালন কৰে।^৭ ইয়াক উৎপাদন কৰা বহুতো হস্তশিল্প প্ৰতিষ্ঠান থকা সত্ত্বেও, তেওঁলোকে এতিয়াও ঢাকা টুপীৰ বাবে অবিৰতভাৱে বৃদ্ধি পোৱা চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ সংগ্ৰাম কৰে।^২ তেজেশ্বৰ বাবু গঙ্গাহ, এজন স্তম্ভকাৰ, সাংস্কৃতিক কৰ্মী আৰু সাংস্কৃতিক বিশেষজ্ঞৰ মতে, "গুৰিত ঘূৰণীয়া, ৩ৰপৰা ৪ ইঞ্চি উচ্চতাৰ টুপীয়ে দেশৰ পৰ্বত আৰু হিমালয়ক সূচায়। বৰফ গলাৰ পিছত ঢাকা টুপীয়ে পৰ্বতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি কোৱা হয়। গলিত বৰফে পৰ্বতৰ নিম্ন অঞ্চলত সেউজীয়া আৰু উজ্জ্বল ৰঙৰ ফুলৰ বৃদ্ধি সক্ষম কৰে।" ^৮

আন্তৰ্জাতিক নেপালী ধুতি আৰু টুপী দিৱস হৈছে নেপালী পৰম্পৰাগত ফেশ্বন জীৱিত ৰাখিবলৈ ১ জানুৱাৰীত বিশ্বজুৰি নেপালী লোকসকলে উদ্‌যাপন কৰা এটা দিৱস। মাধেসী আৰু থাৰু জাতিৰ নেপালীসকলে ধুতি-কুৰ্তা আৰু গমচা পিন্ধে, আনহাতে সকলো নেপালী লোকে সেই দিনা ঢাকা আৰু ভাদগাউলে টুপী পিন্ধে।^৯ যদিও ধুতিতকৈ টুপী বেছি প্ৰচলিত,^১০ মাধেসীসকলে তেওঁলোকৰ স্বতন্ত্ৰ পৰিচয় প্ৰচাৰ কৰিবলৈ সুযোগ লৈছে।^১১ মাধেসী আৰু থাৰুসকলক প্ৰায়ে ঢাকা টুপী পিন্ধিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ বাবে বৈষম্যৰ সন্মুখীন হ'বলগীয়া হয়।^১২১৩

ঢাকা কাপোৰ

ঢাকা, হাতেৰে কটা কপাহৰ আন্তঃবোৱা নক্সাৰ বোৱা যিটো ঢাকা টুপীৰ বাবে জটিলভাৱে নক্সা কৰা, ৰঙীন পেনেল বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, নেপালৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আৰু দৃশ্যমান কপাহী বস্ত্ৰ।^১৪ পূৰ্ব-ৰঙীন কপাহ ভাৰতৰপৰা আমদানি কৰা হয় আৰু কেৱল কেইটামান ৰঙৰ ব্যৱহাৰ কৰি দক্ষ কাৰিকৰসকলে জটিল নক্সাত বয়।^৭ এই কাপোৰ ঢাকা কো চ'লো নামৰ একপ্ৰকাৰৰ ব্লাউজৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "ঢাকা কাপোৰেৰে তৈয়াৰী ব্লাউজ", আৰু মহিলাৰ বাবে শ্বাল।^১৪১৫ কিছুমান কৃষক আৰু তাঁতীয়ে সীমিত সফলতাৰে ৰেচমৰ ঢাকা টুপী কাপোৰৰ প্ৰাথমিক পৰীক্ষা কৰিছে।^১৬

ঢাকা কাপোৰৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে বিভিন্ন কিংবদন্তি আছে। এটা কাহিনীয়ে কয় যে এজন মন্ত্ৰী বাংলাদেশৰ ঢাকাৰপৰা এনে টুপীৰ ধাৰণা লৈ উভতি আহিছিল, যিটোৱে অৱশেষত পৰম্পৰাগত ক'লা টুপীক জনপ্ৰিয়তাত প্ৰতিষ্ঠাপন কৰিছিল। আন এটা কাহিনীয়ে কয় যে নামটো এইবাবে যে মূলতঃ ঢাকা টুপীৰ কাপোৰ আৰু সূতা ঢাকাৰপৰা আহিছিল, প্ৰায়ে ঢাকাই মলমল (ঢাকাৰ মিহি কপাহ)ৰ সৈতে সাদৃশ্য। ঢাকাৰ চাৰিওফালে অনুশীলন কৰা নক্সা বোৱাৰ পদ্ধতি, জামদানী নামেৰে জনাজাত, নেপালী তাঁতীসকলে বৰ্তমান অনুশীলন কৰাতকৈ যথেষ্ট পৃথক।^১৪ নেপালৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ৰ সংগ্ৰহত থকা ঢাকা কাপোৰৰ কেইটামান টুকুৰা বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ বুলি অনুমান কৰা হয়।^১৪

আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় কিংবদন্তিয়ে ঢাকা বোৱাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ কৃতিত্ব গণেশ মান মহাৰ্জনক দিয়ে, যিয়ে ১৯৫০ৰ দশকত এটা জামদানী কাৰখানাত কাম কৰিছিল। তেওঁ শ্ৰী টীন জুঙ্গা বাহাদূৰ ৰাণাৰ জীয়েক দম্বৰ কুমাৰীয়ে বাৰাণসীৰপৰা অনা ঢাকা কাপোৰ পিন্ধা দেখি শিকিবলৈ অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। তেওঁৰ জন্মস্থান পালপালৈ উভতি অহাৰ পাছত তেওঁ আৰু তেওঁৰ পত্নীয়ে ১৯৫৭ চনত কাঠমাণ্ডুৰপৰা কিনা এটা স্পুল আৰু এটা হাতেৰে চলোৱা চৰ্খা চক্ৰ আৰু মহাজনৰদ্বাৰা প্ৰশিক্ষিত স্থানীয় তাঁতীসকলৰ সৈতে ঢাকা কাপোৰ উৎপাদন কৰিবলৈ এটা কাৰখানা স্থাপন কৰিছিল। উন্নত মানৰ আমদানিৰ উচ্চ মূল্যৰ কাৰণে তেওঁৰ কাৰ্যকলাপ ফুলি উঠিছিল।^৩১৭ শ্বাহ বংশ চৰকাৰে ঢাকা কাপোৰ আৰু ইয়াৰে তৈয়াৰী টুপীৰ বাবে পছন্দ দেখুওৱাৰ লগে লগে, অন্য তাঁতীসকলে মহাৰাজনক অনুসৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯৭০ৰ আৰম্ভণিলৈকে, তেওঁৰ নিজৰ কাৰখানা স্বদেশী বস্ত্ৰকলা পালপালী ঢাকা উদ্যোগে প্ৰায় ৩৫০ জন শ্ৰমিক নিয়োগ কৰিছিল।^৩ সেই সময়ত জয়শংকৰ টেক্সটাইল ইণ্ডাষ্ট্ৰী, খানাল টেক্সটাইল ইণ্ডাষ্ট্ৰী, আৰু নবীন টেক্সটাইল ইণ্ডাষ্ট্ৰী ঢাকা কাপোৰ বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা কপাহৰ সূতাৰ প্ৰধান উৎপাদক আছিল।^১৭

লাভজনক ব্যৱসায় আৰু চৰকাৰী উৎসাহ সত্ত্বেও, বেছিভাগ তাঁতী দুখীয়া আছিল। এজন বিশেষজ্ঞ তাঁতীয়ে ৪-৫ মিটাৰ ঢাকা কাপোৰ উৎপাদন কৰিবলৈ এমাহ ধৰি দিনে ১২-১৬ ঘণ্টা কাম কৰিছিল। কিন্তু, তেওঁলোকৰ মজুৰি আছিল মাত্ৰ ১০-৩০ নেপালী টকা, এটা কণী আৰু ২৫০ গ্ৰাম জেৰী।^৩ ১৯৭০ৰ দশকত, পালপাৰ ঢাকা বোৱা উদ্যোগে যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন হোৱা দেখা গৈছিল কিয়নো ইয়াক জেকুৱাৰ্ড তাঁত আৰু সহজে উপলব্ধ উজ্জ্বল এক্ৰিলিক আঁহৰ সৈতে পৰিচয় কৰোৱা হৈছিল। জেকুৱাৰ্ড তাঁতে হাতেৰে তৈয়াৰী তাঁতত গড়ে ৯ ইঞ্চিৰ পৰিৱৰ্তে দিনে কেইবা মিটাৰ উৎপাদন সম্ভৱ কৰি তুলিছিল। বহুতো তাঁতীয়ে চাকৰি হেৰুৱাইছিল, পালপাই ইয়াৰ প্ৰায় একচেটিয়াত্ব হেৰুৱাইছিল আৰু ঢাকা টুপীয়ে ইয়াৰ নক্সাৰ কিছুমান জটিলতা হেৰুৱাইছিল।^১৭

এতিয়া ৰাজধানী কাঠমাণ্ডু, মধ্য পাৰ্বত্য অঞ্চলত থকা পালপা জিলা, বিশেষকৈ ইয়াৰ সদৰ টানছেন পৌৰসভা, আৰু পূবৰ তেহ্ৰাথুম জিলাৰ তাঁতীসকল ঢাকা কাপোৰৰ মুখ্য উৎপাদক।^{৭১৪১৮} মধ্য পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ লিম্বু আৰু ৰাইসকল তেওঁলোকে উৎপাদন কৰা ঢাকা কাপোৰৰ বাবে বিখ্যাত।^১৯ টানছেন, ঢাকা টুপীৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত উৎস, মাগাৰ, ব্ৰাহ্মণ, ক্ষেত্ৰী আৰু ঊনবিংশ শতিকাত ভাগ্য বিচাৰি অহা নেৱাৰসকলৰ সৈতে এখন ৰঙীন চহৰ। টুপী, চ'লো আৰু শ্বালৰ বাবে ইয়াৰ বিখ্যাত ঢাকা কাপোৰৰ বাহিৰেও, টেনছেন কৰুৱা মগ, জাৰ আৰু অন্যান্য বস্তুকে ধৰি ইয়াৰ ধাতু শিল্পৰ বাবেও জনাজাত।^২০ পালপালী ঢাকা কাপোৰৰ সামগ্ৰী, টুপী, শ্বাল আৰু থাইলো পাৰ্ছকে ধৰি এই অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰাৰ সময়ত স্মৃতিচিহ্ন হিচাপে কিনাটো এক ৰীতি যাৰ পাৰ্ছ খোলা আৰু বন্ধ কৰিবলৈ দুযোৰ ড'ৰী থাকে।^২ ভাৰতীয় গোৰ্খাসকলে দাৰ্জিলিংত এটা ঢাকা টুপী উদ্যোগ স্থাপন কৰিছে।^২

টুপীসমূহ

নেপালী পুৰুষৰ পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাকত দাউৰা-চুৰুৱাল (নেপালী চোলা আৰু পেণ্ট চুট), পাটুকা (বেল্টৰ পৰিৱৰ্তে কঁকালত মেৰিওৱা কাপোৰ), ইস্তা কোট (নেপালী হাতাবিহীন আধা-জেকেট) আৰু এটা টুপী থাকে, আনহাতে গুনয়ু চ'লো (এক ঘাগৰা-কুৰ্তা শৈলীৰ মহিলাৰ সাজ-পোছাক) মহিলাৰ বাবে সাজ-পোছাক যিয়ে সাধাৰণতে কোনো টুপী পিন্ধা নাছিল।^২১ বিভিন্ন জাতিগোষ্ঠীয়ে নিজৰ নিজৰ পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক পিন্ধে। উদাহৰণস্বৰূপে, তামাং মহিলাসকলে টুপীৰ ওপৰত কপাহী বা উলৰ আৱৰণৰ সৈতে এক বিশিষ্ট মূৰৰ সাজ-পোছাক পিন্ধে। কিছুমান বৌদ্ধ তামাং মহিলাই বাখুছ পিন্ধে যিবোৰ তিব্বতীয় লোকৰ জাতিগত।^২১

এসময়ত বাধ্যতামূলক নেপালী পুৰুষৰ টুপী হয় ক'লা (ভাদ-গাউলে বা কালো টুপী বুলি কোৱা) বা বহুৰঙী (ঢাকা বা নেপালী টুপী বুলি কোৱা) হ'ব পাৰে।^২২ ভাদ-গাউলে টুপী ঢাকা টুপীৰ দৰেই কিন্তু সেইবোৰ ক'লা ৰঙৰ কিয়নো সেইবোৰ ঢাকাৰপৰা তৈয়াৰী নহয়।^২১ নেপালী চৰকাৰে ঢাকা টুপী প্ৰচাৰ কৰাৰ আগতে, মূলতঃ ভক্তপুৰত তৈয়াৰী ভাদ-গাউলে টুপী আছিল জনপ্ৰিয় নেপালী মূৰৰ সাজ, বিশেষকৈ নেৱাৰীসকলৰ মাজত সাধাৰণ। এই কালো টুপী (ক'লা টুপী), যিটো এসময়ত ৰাণা বংশৰ অভিজাতসকলে পছন্দ কৰিছিল, এতিয়া পুনৰ উভতি আহিছে, বিশেষকৈ যুৱসকলৰ মাজত। ভক্তপুৰৰ টুপী নিৰ্মাতাসকলে, যিসকল এসময়ত ঢাকা টুপীৰ আগমনৰ ফলত প্ৰায় ব্যৱসায়ৰপৰা বাহিৰ হৈ পৰিছিল, ২০১৫ চনলৈকে সপ্তাহত প্ৰায় ৬০০ কালো টুপী বনাই আছিল।^২৩ ঢাকা আৰু কালো টুপীৰ বাহিৰেও নেপালত চুচলি টুপী, বিৰ্কে টুপী, কাৰ্চুপে টুপী আৰু কেপ টুপীকে ধৰি আন কেইবাটাও টুপী তৈয়াৰ আৰু পিন্ধা হয়।^৬

লগতে চাওক

• ভাদগাউলে টুপী
• বিৰ্কে টুপী
• গান্ধী টুপী
• টুপীৰ শৈলীৰ তালিকা

বাহ্যিক সংযোগ

• (14 November 2014). Nepali Topi, Mark of the Nepali Man. Hotel Shanker
• International Nepali Dhaka topi day celebrated (in photos)
• Lionel Messi wears a Dhaka topi, Huffington Post