দুৰ্যোগ

দুৰ্যোগ হ’ল এনে এক সময়ৰ ভিতৰত সংঘটিত হোৱা এক গুৰুতৰ সমস্যা যিয়ে ব্যাপক মানৱ, বস্তুগত, অৰ্থনৈতিক বা পৰিৱেশগত ক্ষতিৰ সৃষ্টি কৰে। ক্ষতিগ্ৰস্ত সম্প্ৰদায় বা সমাজে নিজৰ সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষমতাক ই অতিক্ৰম কৰে। দুৰ্যোগক নিয়মিতভাৱে প্ৰাকৃতিক বিপদৰ ফলত হোৱা " প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ " বা মানুহৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা "মানৱ- সৃষ্ট দুৰ্যোগ" হিচাপে দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়। কিন্তু আধুনিক যুগত প্ৰাকৃতিক, মানৱসৃষ্ট আৰু মানৱ ত্বৰান্বিত দুৰ্যোগৰ মাজৰ বিভাজন অংকন কৰাটো যথেষ্ট কঠিন।^{১ ২ ৩}

প্ৰাকৃতিক বিপদৰ উদাহৰণ হ'ল হিমস্খলন, বানপানী, শীত প্ৰবাহ আৰু তাপপ্ৰবাহ, খৰাং, ভূমিকম্প, ঘূৰ্ণীবতাহ, ভূমিস্খলন, বিজুলী, ছুনামি, আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গিৰণ, বনজুই (চলচ্চিত্ৰ), আৰু শীতকালীন বৰষুণ। ^৪ মানৱজনিত বিপদৰ উদাহৰণ হ'ল অপৰাধমূলকতা, নাগৰিক বিশৃংখলতা, সন্ত্ৰাসবাদ, যুদ্ধ, ঔদ্যোগিক বিপদ, অভিযান্ত্ৰিক বিপদ, বিদ্যুৎ বিচ্ছিন্ন, জুই, পৰিবহণৰ ফলত হোৱা বিপদ আৰু পৰিৱেশৰ বিপদ।

উন্নয়নশীল দেশসমূহে দুৰ্যোগৰ সন্মুখীন হ’লে সৰ্বাধিক খৰচ হয় – বিপদৰ ফলত হোৱা সকলো মৃত্যুৰ ৯৫%তকৈ অধিক উন্নয়নশীল দেশসমূহত হয়, আৰু প্ৰাকৃতিক বিপদৰ বাবে হোৱা লোকচান উন্নয়নশীল দেশসমূহত ২০ গুণ বেছি (মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ শতাংশ হিচাপে) উন্নয়নশীল দেশসমূহত ঔদ্যোগিক দেশসমূহ।

ব্যুৎপত্তি

দুৰ্যোগ বা ইংৰাজী ভাষাৰ ডিজাষ্টাৰ শব্দটো মধ্য ফৰাচী désastre আৰু পুৰণি ইটালীয় disastro ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিটো পাছলৈ প্ৰাচীন গ্ৰীক অপমানজনক উপসৰ্গ δυσ- (dus-) "বেয়া"^৫ আৰু ἀστήρ (aster), "তৰা" ৰ পৰা আহিছে।^৬ দুৰ্যোগ শব্দটোৰ মূল (গ্ৰীক ভাষাত "বেয়া তৰা") গ্ৰহৰ অৱস্থানৰ ওপৰত দোষাৰোপ কৰা দুৰ্যোগৰ জ্যোতিষীয় অনুভূতিৰ পৰা আহিছে।^৭

শ্ৰেণীবিভাজন

দুৰ্যোগবোৰক নিয়মিতভাৱে প্ৰাকৃতিক বা মানৱসৃষ্ট বুলি ভাগ কৰা হয়। কিন্তু আধুনিক যুগত প্ৰাকৃতিক, মানৱসৃষ্ট আৰু মানৱ ত্বৰান্বিত দুৰ্যোগৰ মাজৰ বিভাজন অংকন কৰাটো যথেষ্ট কঠিন।^১২৩

জটিল দুৰ্যোগ, য’ত কোনো এটা মূল কাৰণ নাথাকে, উন্নয়নশীল দেশসমূহত বেছি দেখা যায়। এটা নিৰ্দিষ্ট দুৰ্যোগে গৌণ দুৰ্যোগৰ জন্ম দিব পাৰে যিয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰে। এটা ধ্ৰুপদী উদাহৰণ হ’ল ভূমিকম্প যিয়ে ছুনামিৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত উপকূলীয় বানপানী হয়, যাৰ ফলত এটা পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰৰ ক্ষতি হয় (যেনে ফুকচিমা পাৰমাণৱিক দুৰ্যোগ)। কিছুমান নিৰ্মিত দুৰ্যোগক প্ৰকৃতিৰ লগত ভুলকৈ আৰোপ কৰা হৈছে, যেনে ধুঁৱলী আৰু এচিদ বৰষুণ।^৮

কিছুমান গৱেষকে পুনৰাবৃত্তিমূলক পৰিঘটনা, যেনে ঋতুভিত্তিক বানপানী আৰু অভাৱনীয় বুলি গণ্য কৰা পৰিঘটনাৰ মাজতো পাৰ্থক্য ৰাখে।^৯

প্ৰাকৃতিক বিপদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত

মূল প্ৰবন্ধ: প্ৰাকৃতিক দু্ৰ্যোগ

প্ৰাকৃতিক বিপদৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকা দুৰ্যোগক সাধাৰণতে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বুলি কোৱা হয় যদিও এই শব্দটোক দীৰ্ঘদিন ধৰি ভুল নামেৰে অভিহিত কৰা হৈছে।^১০

প্ৰাকৃতিক বিপদৰ সৈতে সম্পৰ্কহীন

মানৱ প্ৰৰোচিত দুৰ্যোগ হৈছে প্ৰযুক্তিগত বা মানৱীয় বিপদৰ পৰিণতি। উদাহৰণস্বৰূপে যুদ্ধ, সামাজিক অশান্তি, ভিৰ চেপি ধৰা, জুই, পৰিবহণ দুৰ্ঘটনা, ঔদ্যোগিক দুৰ্ঘটনা, সংঘাত, তেল নিৰ্গমন, সন্ত্ৰাসবাদী আক্ৰমণ, আৰু পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ/পাৰমাণৱিক বিকিৰণ।^১১

আন প্ৰকাৰৰ প্ৰৰোচিত দুৰ্যোগৰ ভিতৰত বিপৰ্যয়জনক জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, পাৰমাণৱিক যুদ্ধ আৰু জৈৱ সন্ত্ৰাসবাদৰ অধিক মহাজাগতিক পৰিস্থিতি।

এটা মতামতত যুক্তি দিয়া হৈছে যে সকলো দুৰ্যোগকে মানৱসৃষ্ট বুলি চাব পাৰি, কাৰণ মানুহে উপযুক্ত জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থাপনা ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰাত ব্যৰ্থ হয়।^১২

স্থানীয়ভাৱে খৰাং, বানপানী, জুই বা মহামাৰীৰ ফলত দুৰ্ভিক্ষ হ’ব পাৰে, কিন্তু আধুনিক যুগত বিশ্বজুৰি খাদ্যৰ প্ৰচুৰ পৰিমাণে দেখা যায়, আৰু স্থানীয়ভাৱে স্থায়ী নাটনি সাধাৰণতে চৰকাৰী অপব্যৱস্থাপনা, হিংসাত্মক সংঘাত বা ক’ত খাদ্য বিতৰণ নকৰা অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ বাবে হয় প্ৰয়োজন।^১৩

বৃহৎ দুৰ্যোগ

ডাঙৰ দুৰ্যোগ, যিদৰে সাধাৰণতে মৃত্যু আৰু ক্ষতিৰ পৰিমাণগত মাপকাঠীত মূল্যায়ন কৰা হয়, শ্বীহান আৰু হেউইটে (১৯৬৯) সংজ্ঞায়িত কৰিছিল,^১৪ তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰ সৈতে মিল খাব লাগিব:^১৫

• কমেও ১০০জন লোকৰ মৃত্যু,
• কমেও ১০০জন লোক আহত, বা
• কমেও ১ মিলিয়ন ডলাৰৰ ক্ষতি

এই সংজ্ঞাত দুৰ্যোগৰ প্ৰাৰম্ভিক আৰম্ভণিৰ পিছত হোৱা পৰোক্ষ জীৱন ক্ষতি যেনে, যেনে কলেৰা বা ডিচেণ্ট্ৰিৰ গৌণ প্ৰভাৱ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই সংজ্ঞা এতিয়াও সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা হয় যদিও ইয়াত মৃত্যু, আঘাত আৰু ক্ষতিৰ সংখ্যা ($ ত)ৰ সীমাবদ্ধতা আছে।^১৫ উণ্ড্ৰ' (১৯৮৪)এ দুৰ্যোগক অধিক গুণগতভাৱে এনেদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল:

সময় আৰু স্থানত কেন্দ্ৰীভূত এনে এটা পৰিঘটনা, য'ত এটা সম্প্ৰদায় ভয়াৱহ বিপদৰ সন্মুখীন হয় আৰু তাৰ জনসাধাৰণ তথা পাৰ্থিৱ সামগ্ৰীৰ এনে ক্ষতি হয় যে সামাজিক গাঁথনিটো বিঘ্নিত হয় আৰু সমাজৰ প্ৰায় সকলো অত্যাৱশ্যকীয় কাম-কাজ পূৰণ কৰাত বাধা দিয়ে।^১৬

দুৰ্যোগৰ অন্যান্য সংজ্ঞাৰ দৰেই এই সংজ্ঞাই কেৱল দুৰ্যোগৰ প্ৰভাৱ আৰু সম্ভাৱ্যভাৱে সৃষ্টি হোৱা চাপৰ সামাজিক দিশটোকে সামৰি লোৱাই নহয়, ক্ষতিৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, যিয়ে দুৰ্যোগৰ এটা দিশ হিচাপে জৰুৰীকালীন সঁহাৰিৰ প্ৰয়োজনীয়তাক বুজায়।^১৫ ইয়াত অৱশ্যে ক্ৰমে ক্ষতি, মৃত্যু বা আঘাতৰ পৰিমাণগত সীমা বা স্কেল নিৰ্ধাৰণ কৰা হোৱা নাই।

লগতে চাওক

• ঈশ্বৰৰ কাৰ্য্য
• দুৰ্যোগ অভিসৰণ
• দুৰ্যোগ পুনৰুদ্ধাৰ
• দুৰ্যোগ পুনৰুদ্ধাৰ পৰিকল্পনা
• দুৰ্যোগ গৱেষণা
• দুৰ্যোগৰ সঁহাৰি
• জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থাপনা
• পৰিৱেশ জৰুৰীকালীন
• মৃত্যু হোৱা লোকৰ সংখ্যা অনুসৰি দুৰ্ঘটনা আৰু দুৰ্যোগৰ তালিকা
• দুৰ্যোগৰ তালিকা
  • দক্ষিণ কোৰিয়াত হোৱা মানৱসৃষ্ট দুৰ্যোগৰ তালিকা
• দুৰ্যোগৰ সমাজবিজ্ঞান

বাহ্যিক সংযোগ

• International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies – IFRC
• ReliefWeb of the United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs –ReliefWeb
• United Nations Office for Disaster Risk Reduction – UNDRR
• EM-DAT International Disaster Database of the Centre for Research on the Epidemiology of Disasters
• Global Disaster Alert and Coordination System – a joint initiative of the United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA) and the European Commission
• UN-SPIDER – UN-SPIDER, the United Nations Platform for Space-based Information for Disaster Management and Emergency Response], a project of the United Nations Office for Outer Space Affairs (UNOOSA)