তিষ্যৰক্ষ

তিষ্যৰক্ষ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকা) তৃতীয় মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকৰ পঞ্চম আৰু শেষ পত্নী আছিল। অশোকবাদৰ মতে, অশোকৰ পুত্ৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰী কুনালাক অন্ধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তাই দায়ী আছিল।^১ অশোকে বোধি-গছক দিয়া মনোযোগত তাইৰ বৰ ঈৰ্ষা হৈছিল, আৰু বিষাক্ত কাঁইটৰ সহায়ত ইয়াক হত্যা কৰাইছিল।^২

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

তিষ্যৰক্ষৰ জন্ম সম্ভৱতঃ গান্ধাৰত হৈছিল আৰু অশোকৰ মুখ্য সম্ৰাজ্ঞী আসন্ধিমিত্ৰৰ প্ৰিয় দাসী আছিল আৰু তেওঁৰ মালিকৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ পাটলিপুত্ৰলৈ গৈ এগৰাকী মহান নৃত্যশিল্পী হৈ অশোকক নিজৰ নৃত্য আৰু সৌন্দৰ্য্যৰে মোহিত কৰিছিল।

কুণাল

অশোকৰ পুত্ৰ কুণালক মৌৰ্য সম্ৰাট হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছিল যদিও তিষ্যৰক্ষই নিজৰ পুত্ৰক সিংহাসনত বহাব বিচাৰিছিল। সেয়ে তাই ষড়যন্ত্ৰ কৰি কুণালক অন্ধ কৰিছিল।

জীৱনী

মহা মাত্য ৰাধাগুপ্ত (মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ তেতিয়াৰ মহান মন্ত্ৰী) নেতৃত্বাধীন চন্দ্ৰগুপ্ত সভাই যেতিয়া কুনালে তক্ষশিলাৰ বিদ্ৰোহক বশ কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যাব বুলি সিদ্ধান্ত ল’লে, তেতিয়া তিষ্যৰক্ষই এক ষড়যন্ত্ৰৰ কল্পনা কৰিলে। কুণালৰ বিজয়ৰ পিছত এই ষড়যন্ত্ৰ সফল হয়।

কাহিনী অনুসৰি অশোকে তক্ষশীলাৰ ৰাজ্যপালৰ পৰা দুটা অতি মূল্যৱান মণি বিচাৰিবলগীয়া হৈছিল যিবোৰ নিজৰ ধৰণৰ আটাইতকৈ অস্বাভাৱিক বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। তিষ্যৰক্ষই লিখা চিঠিখনৰ নিৰ্ণায়ক ভাষাটো অশোকে পঠিয়াইছিল যিজনে লুকাই থকা অৰ্থ বুজি নাপালে আৰু সেয়েহে কুণালক বুজাব নোৱাৰিলে। অৱশ্যে কুণালে লগে লগে লুকাই থকা অৰ্থটো বুজি পালে, কিন্তু পিতৃৰ প্ৰতি থকা প্ৰেম আৰু মগধৰ প্ৰতি থকা আনুগত্যৰ বাবে, তেওঁ নিজৰ চকু দুটা আঁতৰাবলৈ বাধ্য হোৱা যেন অনুভৱ কৰিলে।^৩ তাৰ পাছত দুয়ো চকুৱে পাটলিপুত্ৰৰ মগধৰ দৰবাৰলৈ পঠিয়াই দিলে। অশোকে নিজৰ দোষটো উপলব্ধি কৰিলে যদিও তেতিয়ালৈকে বহু দেৰি হৈ গ’ল। লগে লগে ৰাধাগুপ্তই তিষ্যৰক্ষক ফাঁচীৰ নিৰ্দেশ দিলে। অৱশ্যে এই খবৰটো গম পাই তিষ্যৰক্ষই আত্মহত্যা কৰে বুলি অনুমান কৰা হৈছে।

বোধিবৃক্ষৰ বিনাশ

বোধ গয়াৰ বোধিবৃক্ষ বিনাশৰ ঘটনাটো তিষ্যৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হয়। 'অশোকাৱদান'ত কোৱা হৈছে যে, তেওঁ এজন মাতঙ্গ জাদুকৰী ভাড়াত লৈ বোধিবৃক্ষক অভিশাপ দিবলৈ লৈছিল, কিয়নো তেওঁ ভুলতে ধাৰণা কৰিছিল যে এই গছজোপাই অশোকৰ মন জয় কৰি লৈছে, যেনেহে কোনো নাৰী। পিছত নিজৰ ভুল উপলব্ধি কৰি, তেওঁ এই কাৰ্যৰ সংশোধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।^৪ 'দিৱ্যাৱদান'ত কোৱা হৈছে যে তেওঁ অশোকৰ গছটোৰ প্ৰতি থকা ভক্তিত ঈৰ্ষান্বিত হৈ গছটো বিষ খুৱাবলৈ আদেশ দিছিল।^৫ 'মহাবংস'ত এই বিষ প্ৰয়োগৰ কথা স্বীকাৰ কৰা হৈছে, যদিও গছটো পাছত পুনৰুজ্জীৱিত হৈছিল বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^৬

মৃত্যু

তিষ্যৰক্ষাৰ অন্তিম ভাগৰ বিষয়ে নিশ্চিত তথ্য নাছিল। অধিকাংশ কাহিনীত অশোকৰ শেষ দিনসমূহৰ পিছত তেওঁৰ বিষয়ে কিবা উল্লেখ নাই।^৭