জবাৰাজ অৱৰোধ

জবাৰাজ অৱৰোধ বা জবাৰাজৰ যুদ্ধ আছিল ১৬৪৯ চনৰ ১০ জুলাইৰপৰা ২২ আগষ্টলৈ সংঘটিত খেমেলনিটস্কি বিদ্ৰোহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক ঐতিহাসিক অধ্যায়। বৰ্তমানৰ ইউক্ৰেইনৰ জবাৰাজ চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহত এই ঐতিহাসিক যুদ্ধখন সংঘটিত হৈছিল। এই অৱৰোধত কছাক হেটমেনেট আৰু ক্ৰিমিয়ান খানেটৰ সন্মিলিত বাহিনীয়ে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান কমনৱেলথৰ ৰাজকীয় বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘদিন ধৰি এক তীব্ৰ সামৰিক অভিযান চলাইছিল, যিটো প্ৰায় সাত সপ্তাহ ধৰি অব্যাহত আছিল।^১

১৬৪৯ চনৰ ১৫–১৬ আগষ্টত নিকটৱৰ্তী জবোৰিভৰ যুদ্ধ সমাপ্ত হোৱা আৰু তাৰ দুদিন পাছত জবোৰিভ চুক্তি স্বাক্ষৰিত নোহোৱালৈকে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনী জবাৰাজ দুৰ্গৰ ভিতৰত অবৰুদ্ধ হৈ আছিল।

পটভূমি

১৬৪৯ চনৰ প্ৰথমাৰ্ধত বিদ্ৰোহী কছাকসকলৰ সৈতে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান কমনৱেলথৰ আলোচনা ব্যৰ্থ হয় আৰু ইয়াৰ ফলত পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান সামৰিক বাহিনীয়ে বিদ্ৰোহীসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণত থকা ইউক্ৰেনৰ সীমান্তৰ ওচৰত সৈন্য গোটাবলৈ আৰম্ভ কৰে। ৰজাই মূল পোলেণ্ড বাহিনীক সংগঠিত কৰাৰ বিপৰীতে জানুছ ৰাডজিউইলে হৰিন নদীৰ পাৰত লিথুৱানিয়ান সেনাবাহিনীৰ কমাণ্ড গ্ৰহণ কৰিছিল।^২ আনহাতে ১৬৪৯ চন – ৰ ৩০ জুনৰপৰা তিনিগৰাকী ৰেজিমেণ্টাৰ্জ ক্ৰমে আন্দ্ৰেই ফিৰলে, ষ্টানিছ্লাভ ল্যাঙ্কোৰোন্স্কি আৰু মিকোলাই অষ্ট্ৰোগৰ নেতৃত্বত এটা সেনাবাহিনী জবাৰাজত বাহৰ পাতি আছিল, য’ত ৭ জুলাইত ৰাজকুমাৰ জেৰেমি ৱিস্নিঅৱিয়েকী অতিৰিক্ত সামৰিক শক্তিৰ সৈতে উপস্থিত হয়। ৱিস্নিঅৱিয়েকীৰ উপস্থিতিয়ে ৰাজকীয় বাহিনীৰ মনোবল বৃদ্ধি কৰিছিল। কোনো চৰকাৰী সামৰিক পদবী নথকা সত্ত্বেও সাধাৰণ সৈনিক আৰু নতুন ৰেজিমেণ্টাৰ্জসকলে তেওঁৰ পৰামৰ্শ মানি চলিবলৈ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। তেওঁক সামৰিক বাহিনীৰ চৰকাৰী কমাণ্ডৰ প্ৰস্তাৱো দিয়া হৈছিল, যদিও তেওঁ তাক প্ৰত্যাখ্যান কৰে।^৩

ইয়াৰ উপৰি কামিয়েনেকৰ কাষ্টেলান ষ্টানিছ্লাভ ল্যাঙ্কোৰোন্স্কি, লভোভৰ ষ্টাৰোষ্টা আদম হিৰোনিম ছেনিয়াভস্কি, ব্ৰাক্লাভৰ ষ্টাৰোষ্টা যেৰ্জি কালিনোভস্কি আৰু ৰাজকুমাৰ চামুৱেল কাৰোল কোৰেকীৰ নেতৃত্বত অহা সৈন্য দলো এই অঞ্চলত উপস্থিত হৈছিল।^১

প্ৰতিদ্বন্দ্বী বাহিনী

১৬২৬ চনত ওলন্দাজ অভিযন্তা হেনৰিক ভ্যান পীনৰ তত্ত্বাৱধানত জবাৰাজ দুৰ্গৰ পুনৰ্নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হৈছিল। এই দুৰ্গৰ বহিঃভাগৰ প্ৰাচীৰবোৰে প্ৰতিটো দিশত প্ৰায় ৮৮ মিটাৰ জোখৰ এটা বৰ্গক্ষেত্ৰ গঠন কৰিছিল, যাৰ চাৰিওফালে মাটিৰ দেৱাল আৰু এটা পৰিখা আছিল। ই তুলনামূলকভাৱে এটা আধুনিক আৰু মজপুত নিৰ্মাণ আছিল, যাৰ ডাঙৰ দুৰ্বলতা আছিল ইয়াৰ সৰু আকৃতি। ইয়াৰ ভিতৰত বিশাল সেনাবাহিনী আৰু খাদ্য সামগ্ৰী মজুত ৰখাৰ বাবে অতি কম স্থানহে উপলব্ধ আছিল। পূৰ্বতে হোৱা তাতাৰ আক্ৰমণৰ কথা মনত ৰাখি নিৰ্মাণ কৰা এই দুৰ্গটো কোনো বৃহৎ সেনাবাহিনীৰ দীৰ্ঘদিনীয়া অৱৰোধ প্ৰতিহত কৰাৰ বাবে উপযুক্ত নাছিল। চহৰখনৰ নিজা প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাও আছিল অতি দুৰ্বল। ফলত পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান সামৰিক শিবিৰটোত চহৰখনৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু দুৰ্গটোক একেলগে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^৩

বিভিন্ন উৎসৰ মতে, পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনীৰ সৈন্য সংখ্যা ১০,০০০ ৰপৰা ১৫,০০০-ৰ ভিতৰত আছিল। ইতিহাসবিদ ৱিডেকীয়ে উল্লেখ কৰিছে যে কম সৈন্য সংখ্যায় কেৱল নিয়মীয়া সৈন্য দলক বুজায়, আনহাতে অধিক সংখ্যাটোত সশস্ত্ৰ সেৱক আৰু চহৰৰ স্থানীয় স্বেচ্ছাসেৱী বাহিনীৰ দৰে সহায়ক সৈন্যকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^৪

পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনীৰ চৰকাৰী কমাণ্ডাৰ আছিল আন্দ্ৰেই ফিৰলে। অৱশ্যে পোলেণ্ডৰ ইতিহাসবিদ ৱিডেকীয়ে উল্লেখ কৰা মতে, ফিৰলেৰ কৰ্তৃত্ব অতি সীমিত আছিল আৰু তেওঁ প্ৰায়ে ৱিস্নিঅৱিয়েকীৰ পৰামৰ্শ অনুসৰিহে কাম কৰিছিল, যাৰ বাবে ৱিস্নিоৱিয়েকীকহে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনীৰ প্ৰকৃত কমাণ্ডাৰ বুলি গণ্য কৰিব পাৰি। সেই সময়ৰ এক স্মৰণিকাৰপৰা জনা যায় যে তিনিগৰাকী ৰেজিমেণ্টাৰ্জে মিলি প্ৰস্তাৱ আৰু সমৰ্থন কৰা যিকোনো পৰিকল্পনাক নাকচ কৰিবলৈ কেৱল ৱিস্নিঅৱিয়েকীৰ বিৰোধিতাই যথেষ্ট আছিল।^৫ ৰেজিমেণ্টাৰ্জসকলৰ প্ৰত্যেকৰে আৰু ৱিস্নিঅৱিয়েকীৰ অধীনত সৈন্য দলৰ একোটা সুকীয়া বিভাগ আছিল, যিবোৰক প্ৰতিৰক্ষা লাইনৰ একোটা অংশ সুৰক্ষিত কৰাৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছিল। তাত সৰ্বমুঠ পাঁচটা বিভাগ আছিল আৰু অন্তিমটো বিভাগ পৰিচালনা কৰিছিল চোৰাঞ্জী আলেকজেণ্ডাৰ কনিজপোলস্কিয়ে।^৪

জবাৰাজত সন্মিলিত জাপোৰোজিয়ান কছাক আৰু ক্ৰিমিয়ান তাতাৰ বাহিনীৰ সৰ্বমুঠ সৈন্য সংখ্যা আছিল প্ৰায় ১,৩০,০০০, যাৰ ভিতৰত দুই-তৃতীয়াংশই আছিল কছাক সৈন্য। ৱিডেকীয়ে উল্লেখ কৰিছে যে কিছুমান উৎসত উল্লেখ থকা ৭০,০০০ কছাক সৈন্যৰ সংখ্যাটো সেই সময়ৰ অভিজ্ঞ আৰু নিয়মীয়া কছাক সৈন্যৰ ক্ষেত্ৰত সত্য হ’ব পাৰে, আৰু বাকী থকা সৈন্যখিনি আছিল কছাক স্বেচ্ছাসেৱী বাহিনী আৰু বিদ্ৰোহী খেতিয়ক।^৬ এই বিশাল সন্মিলিত বাহিনীৰ নেতৃত্ব দিছিল কছাক নেতা বগডান খেমেলনিটস্কি আৰু তাতাৰ শাসনকৰ্তা ইছলাম ৩ গিৰেই।^৬

অৱৰোধৰ গতিধাৰা

৭ জুলাইত প্ৰথম চুটি সংঘৰ্ষসমূহ আৰম্ভ হয় আৰু ১০ জুলাইৰ ভিতৰত কছাক আৰু তাতাৰসকলৰ অগ্ৰগামী বাহিনী জবাৰাজত উপস্থিত হয়। তেওঁলোকে অঞ্চলটোত খাদ্য আৰু ৰচদ গোটাই থকা কেইবা হাজাৰ পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান সহায়ক সৈন্যক হত্যা বা বন্দী কৰে, যিসকলে শত্ৰুৱে ঘেৰি ধৰাৰ পূৰ্বে মূল শিবিৰলৈ পিছুৱাই যাবলৈ ব্যৰ্থ হৈছিল।^৭ অৱশ্যে মূল শিবিৰৰ ওচৰত হোৱা প্ৰথমটো সংঘৰ্ষত পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনী বিজয়ী হয়। তাত কছাক আৰু তাতাৰ বাহিনীক পিছলৈ ঠেলি দিয়া হয়, যাৰ ফলত দুৰ্গৰক্ষকসকলৰ মনোবল বৃদ্ধি পায়।^৬

দুৰ্গৰক্ষকসকলে ১১, ১৩, ১৪, ১৬ আৰু ১৭ জুলাইত হোৱা শত্ৰুপক্ষৰ মূল বাহিনীৰ আক্ৰমণসমূহ সফলতাৰে প্ৰতিহত কৰে।^৮ এই প্ৰাৰম্ভিক আক্ৰমণসমূহ ব্যৰ্থ হোৱাৰ পিছত কছাক আৰু তাতাৰ সেনাবাহিনীয়ে এক নিয়মীয়া অৱৰোধ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকে নিজাকৈ ফিল্ড ফৰ্টিফিকেশ্বন বা সামৰিক গড় নিৰ্মাণ কৰে আৰু পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান শিবিৰৰ ওপৰত বৰቶপৰ গোলাবৰ্ষণ তীব্ৰতৰ কৰি তোলে।^৮ ২৩ জুলাইত দুয়োপক্ষই আলোচনাৰ বাবে এক চুটি যুদ্ধবিৰতি ঘোষণা কৰে, যদিও সেই আলোচনা শেষত ব্যৰ্থ হয়। ইয়াৰ পিছত ২৬ আৰু ২৮ জুলাইতো আলোচনাৰ আন কিছুমান প্ৰয়াস কৰা হৈছিল।^৯ ১৬ আৰু ২৩ জুলাইত চহৰখনৰ ওপৰত আক্ৰমণ চলোৱা হৈছিল, য’ত একমাত্ৰ পানীৰ কুঁৱাটো অৱস্থিত আছিল। দুয়োবাৰৰে আক্ৰমণ দুৰ্গৰক্ষকসকলে ব্যৰ্থ কৰি দিয়ে। কছাকসকলে চহৰখন জলমগ্ন কৰিবলৈ ওচৰৰ এটা বান্ধ ধ্বংস কৰাৰো চেষ্টা চলাইছিল, কিন্তু সেই বান্ধটোও সফলভাৱে সুৰক্ষিত কৰা হয়।^৯

সমগ্ৰ সংঘৰ্ষৰ সময়ছোৱাত পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনীয়ে অতিৰিক্ত সামৰিক গড় নিৰ্মাণ কৰি গৈছিল আৰু নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা প্ৰাচীৰৰ দৈৰ্ঘ্য হ্ৰাস কৰিবলৈ তাৰ পিছলৈ পিছুৱাই গৈছিল। ৩০ জুলাইত প্ৰতিৰক্ষাৰ চতুৰ্থখন লাইনৰ পিছলৈ পিছুৱাই যোৱাৰ সময়ত তেওঁলোকে শত্ৰুপক্ষৰ আন এটা ডাঙৰ আক্ৰমণ প্ৰতিহত কৰে।^১০

দুৰ্গৰ ভিতৰত খাদ্য আৰু ৰচদৰ তীব্ৰ নাটনি হোৱাৰ বাবে প্ৰায় ৪,০০০ ভোকাতুৰ সহায়ক কৰ্মচাৰী আৰু সেৱকে চহৰ এৰি যাবলৈ অনুৰোধ জনায়। তেওঁলোকক চহৰ এৰি যোৱাৰ অনুমতি দিয়া হয়, কিন্তু চহৰৰ প্ৰাচীৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাৰ ঠিক পিছতেই তেওঁলোকক তাতাৰসকলে বন্দী কৰে। ইয়াৰে কিছুমানক ক্ৰীড়াদাস হিচাপে ধৰি লৈ যোৱা হয় আৰু আন কিছুমানক থিতাতে মৃত্যুদণ্ড বিহা হয়। এই ঘটনাৰ পিছতো আন কিছুমান লোকে চহেৰ এৰি যাব বিচাৰিছিল, কিন্তু ৰাজকুমাৰ ৱিস্নিঅৱিয়েকীয়ে তেনে আন এক হত্যাকাণ্ডৰ বিপদাশংকা লোৱাতকৈ তেওঁলোকক দুৰ্গৰ ভিতৰতে খাদ্য যোগান ধৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।^১০ অৱৰুদ্ধ বাহিনীয়ে ৰজাৰ ওচৰলৈ অতিৰিক্ত সৈন্য বিচাৰি বাৰ্তা পঠিয়াবলৈও চেষ্টা কৰিছিল। আগষ্ট মাহৰ আৰম্ভণিতে মিকোলাই স্ক্ৰজেটুস্কি নামৰ এজন স্বেচ্ছাসেৱী বাৰ্তাবাহকে শত্ৰুৰ চকু ফাকি দি মনে মনে সাৰি যাবলৈ সক্ষম হয় আৰু ৬ বা ৭ আগষ্টৰ ভিতৰত ৰজাৰ ওচৰত উপস্থিত হয়। এই ব্যক্তিজনৰ সাহসিকতাই হেনৰিক ছিয়েনকিৱিচৰ ত্ৰিলজী মহাকাব্যৰ কাল্পনিক চৰিত্ৰ জান স্ক্ৰজেটুস্কিৰ সৃষ্টিৰ বাবে প্ৰেৰণা যোগাইছিল।^১১ ইফালে কছাক আৰু তাতাৰসকলে তেওঁলোকৰ সামৰিক গড়সমূহ দুৰ্গৰক্ষকসকলৰ লাইনৰ অধিক ওচৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰিবলৈ চেষ্টা চলাইছিল। তেওঁলোকে ৬ আগষ্টত তেওঁলোকৰ অন্তিমটো বৃহৎ আক্ৰমণ চলায়, কিন্তু আকৌ এবাৰ ব্যৰ্থ হয়।^১২ ইয়াৰ পিছতেই কছাক আৰু তাতাৰসকলে বগডান খেমেলনিটস্কিৰ নেতৃত্বত তেওঁলোকৰ সৈন্য বাহিনীৰ এটা ডাঙৰ অংশ জবোৰিভত জন ২ কাছিমিৰৰ নেতৃত্বত অহা ৰাজকীয় সাহায্যকাৰী সৈন্য দলক ভেটিবলৈ পঠিয়াই দিয়ে। ইয়াৰ পৰিণতিত সংঘটিত হোৱা যুদ্ধখন ১৭ আগষ্টৰ জবোৰিভ চুক্তিৰ জৰিয়তে সমাপ্ত হয়।^১২ ইফালে জবাৰাজত অৱৰোধকাৰীসকলে ১৬ আগষ্টৰ আশে-পাশে পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান শিবিৰৰ ভিতৰলৈ সুৰংগ খন্দাৰ কাম সম্পূৰ্ণ কৰিছিল, কিন্তু দুৰ্গৰক্ষকসকলে তাক ধবংস কৰি দিয়ে।^১২

২০ আগষ্টৰ আশে-পাশে অৱৰুদ্ধ বাহিনীয়ে এটা সৰু প্ৰত্যাক্ৰমণ চলায়। তেওঁলোকে শিবিৰৰপৰা বাহিৰ ওলাই শত্ৰুপক্ষৰ ওপৰত আকস্মিক অভিযান চলায়। ইয়াৰ পিছতেই ২১ আগষ্টত খেমেলনিটস্কি জবাৰাজলৈ ঘূৰি আহে আৰু শান্তি চুক্তি স্বাক্ষৰিত হোৱা সত্ত্বেও জবাৰাজৰ ওপৰত অন্তিমবাৰৰ বাবে এটা আক্ৰমণৰ প্ৰয়াস কৰে।^১৩

পৰিণতি

পাৰস্পৰিক যুদ্ধবিৰতিৰ সিদ্ধান্ত পিছৰদিনাৰপৰা কাৰ্যকৰী কৰা হয়। কছাকসকলে এক বৃহৎ মুক্তিপণ বা কনত্ৰিবিউচন দাবী কৰে, আৰু একে সময়তে অৱৰুদ্ধ সৈন্যসকলৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় কিছুমান খাদ্য সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে। অৱশেষত ৪০,০০০ তালিয়াৰ বা টালাৰ মুক্তিপণ পৰিশোধ কৰাৰ পাছত ২৩ আগষ্টৰ ভিতৰত কছাক আৰু তাতাৰ বাহিনীৰ সামৰিক গড়সমূহ প্ৰায় পৰিত্যাগ কৰা হয়, আৰু ২৫ আগষ্টৰ ভিতৰত অৱৰোধকাৰী সেনাবাহিনীয়ে সেই স্থান সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰে। সেইদিনা সন্ধিয়াই পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান সেনাবাহিনীয়েও জবাৰাজ এৰি থৈ যাত্ৰা কৰে আৰু ২৮ আগষ্টত তাৰ্নোপোলত উপস্থিত হয়।^১৩

জবাৰাজত পোলেণ্ড-লিথুৱানিয়ান বাহিনীৰ প্ৰায় ২,০০০ নিয়মীয়া সৈন্য আৰু ৪,০০০ সহায়ক কৰ্মচাৰী নিহত হৈছিল। ইয়াৰে প্ৰায় আধাতকৈও অধিক লোকৰ মৃত্যু হৈছিল কেৱল দুৰ্গৰ ভিতৰত হোৱা মহামাৰী আৰু বিভিন্ন ৰোগৰ ফলত।^১৩

আনহাতে জবাৰাজত ইউক্ৰেনীয়-ক্ৰিমিয়ান সন্মিলিত বাহিনীৰ প্ৰায় ৮,০০০ ৰপৰা ১৮,০০০ সৈন্য নিহত হৈছিল। এই যুদ্ধতে কৰ্চুন ৰেজিমেণ্টৰ কৰ্ণেল ষ্টানিছ্লাভ-নেষ্টৰ মৰোজেনেঙ্কো নিহত হৈছিল আৰু ইভান বহুন গুৰুতৰভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছিল।^১৩

অধিক পঢ়ক

• কাচমাৰ্চিক, জে., বগডান খেমেলনিটস্কি, ৱ্ৰক্ল—ৱাৰ্ছ’—ক্্ৰাকো—লোড্জ, ১৯৮৮
• ক্ৰিপিয়াকেভিচ, আই., বগডান খেমেলনিটস্কি, লভিভ, ১৯৯০
• স্মোলী, ভি., ষ্টেপানকোভ, ভি., বগডান খেমেলনিটস্কি: ছচিয়েল-পলিটিকেল প’ৰ্ট্ৰেইট, কিয়েভ, ১৯৯৫

বাহ্যিক সংযোগ

• Dzyra, Ya. Siege of Zbarazh 1649. Encyclopedia of History of Ukraine. "Naukova Dumka". Kyiv 2005
• Siege of Zbarazh 1649. Ukrainian Soviet Encyclopedia.