চুলাৱেছি

চুলাৱেছি (Sulawesi), চেলেবেছ নামেৰেও জনাজাত, ইণ্ডোনেছিয়াৰ এটা দ্বীপ। চাৰিটা বৃহত্তৰ চুণ্ডা দ্বীপৰ ভিতৰত অন্যতম আৰু বিশ্বৰ ১১ নং বৃহত্তম দ্বীপটো বৰ্নিওৰ পূবে, মালুকু দ্বীপপুঞ্জৰ পশ্চিমে আৰু মিন্দানাও আৰু চুলু দ্বীপপুঞ্জৰ দক্ষিণে অৱস্থিত। ইণ্ডোনেছিয়াৰ ভিতৰত কেৱল সুমাট্ৰা, বৰ্নিও আৰু পাপুয়াৰ ভূ-খণ্ড বৃহৎ আৰু কেৱল জাভা আৰু সুমাট্ৰাহে অধিক জনবহুল।

চুলাৱেছিৰ ভূ-খণ্ডত চাৰিটা উপদ্বীপ অন্তৰ্ভুক্ত: উত্তৰ মিনাহাছা উপদ্বীপ, পূব উপদ্বীপ, দক্ষিণ উপদ্বীপ আৰু দক্ষিণ-পূব উপদ্বীপ। তিনিটা উপসাগৰে এই উপদ্বীপসমূহক পৃথক কৰে: উত্তৰ মিনাহাছা আৰু পূব উপদ্বীপৰ মাজৰ টমিনি উপসাগৰ, পূব আৰু দক্ষিণ-পূব উপদ্বীপৰ মাজৰ টোলো উপসাগৰ আৰু দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব উপদ্বীপৰ মাজৰ বনি উপসাগৰ। দ্বীপটোৰ পশ্চিম দিশৰ কাষেৰে মাকাছাৰ জলদ্বীপটোৱে দ্বীপটোক বৰ্নিওৰপৰা পৃথক কৰে।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

চুলাৱেচি নামটো সম্ভৱতঃ চুলা ("দ্বীপ") আৰু বেচি ("লোহা") শব্দৰপৰা আহিছে আৰু ই হয়তো মাটানো হ্ৰদৰ চহকী লোহাৰ আৱৰ্জনাৰপৰা লোহাৰ ঐতিহাসিক ৰপ্তানিৰ কথা বুজাব পাৰে।^১ ইণ্ডোনেছিয়াৰ স্বাধীনতাৰ পিছত ইংৰাজী ভাষাত এই নামটো সাধাৰণ ব্যৱহাৰলৈ আহে।

প্ৰথমে পৰ্তুগীজ অভিযাত্ৰীসকলে এই দ্বীপটোক চেলেবেছ নাম দিছিল। ইয়াৰ প্ৰত্যক্ষ অনুবাদ স্পষ্ট নহ'লেও ইয়াক স্থানীয় নাম "চুলাৱেছি"ৰ পৰ্তুগীজ অনুবাদ বুলি গণ্য কৰা হ'ব পাৰে।^২

ভূগোল

চুলাৱেছি বিশ্বৰ একাদশ বৃহত্তম দ্বীপ,^৩ ইয়াৰ আয়তন ১৮৬,২১৬.১৬ কিলোমিটাৰ (৭১,৮৯৮ বৰ্গমাইল) (চুলাৱেছিৰ অংশ হিচাপে প্ৰশাসন কৰা সৰু দ্বীপসমূহকে ধৰি)। দ্বীপটোৰ কেন্দ্ৰীয় অংশটো ঠেককৈ পাহাৰীয়া, যেনেকৈ দ্বীপটোৰ উপদ্বীপসমূহ পৰম্পৰাগতভাৱে ইটোৱে সিটোৰপৰা দূৰৈত আছিল, পথতকৈ সাগৰৰ যোগেদি ভাল সংযোগ আছে। চুলাৱেছিৰ উপদ্বীপসমূহক বিভাজিত কৰা তিনিটা উপসাগৰ হৈছে উত্তৰৰপৰা দক্ষিণলৈ টমিনি, টলো আৰু বনি। এইবোৰে মিনাহাছা বা উত্তৰ উপদ্বীপ, পূব উপদ্বীপ, দক্ষিণ-পূব উপদ্বীপ আৰু দক্ষিণ উপদ্বীপক পৃথক কৰে।

দ্বীপটোৰ পশ্চিম দিশত মাকাছাৰ জলদ্বীপ চলি আছে।^৪ এই দ্বীপটোৰ পশ্চিমে বৰ্নিও, উত্তৰে ফিলিপাইনছ, পূবে মালুকু আৰু দক্ষিণে ফ্ল'ৰেছ আৰু টিমৰ।

ভূতত্ত্ব

দ্বীপটোক আগুৰি থকা গভীৰ সাগৰৰপৰা ওখ, বেছিভাগেই আগ্নেয়গিৰিবিহীন, পাহাৰীয়া অভ্যন্তৰীণ অংশলৈ এই দ্বীপটো ওপৰলৈ উঠিছে। উত্তৰ দিশত ছাংগিহে দ্বীপলৈকে বিস্তৃত উত্তৰ মিনাহাছা উপদ্বীপত সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি পোৱা যায়। উত্তৰ উপদ্বীপত মাউণ্ট লোকন, মাউণ্ট আউ, ছ’পুটান, কাৰাংগেটাংকে ধৰি কেইবাটাও সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰি আছে।

প্লেট পুনৰ্গঠনৰ মতে এছিয়ান প্লেট (পশ্চিম আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম গঠন কৰা) আৰু অষ্ট্ৰেলিয়ান প্লেট (দক্ষিণ-পূব আৰু বাংগাই গঠন কৰা)ৰপৰা ভূ-খণ্ডৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত এই দ্বীপটো গঠন হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয় আৰু পূৰ্বৰটো প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় দ্বীপ চাপ (উত্তৰ আৰু পূব উপদ্বীপ গঠন কৰা)।^৫ ইয়াৰ একাধিক টেকটনিক উৎপত্তিৰ বাবে বিভিন্ন ফল্টে ভূমিৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায় আৰু ফলস্বৰূপে দ্বীপটোত ২০১৮ আৰু ২০২১ চনত মাৰাত্মক ভূমিকম্পকে ধৰি ভূমিকম্পৰ প্ৰৱণতা থাকে।

চুলাৱেচীৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত উত্তৰ বান্দা সাগৰৰ সৃষ্টি হৈছিল আৰম্ভণিৰ মায়’চিন যুগত ছাবডাকচন ৰ’লবেকৰ ফলত। এই ভূ-তাত্ত্বিক ঘটনাটোৰ প্ৰমাণ পোৱা যায় অঞ্চলটোত থকা বিস্তৃত আৰু আন্তঃসংযোগিত ফল্ট নেটৱৰ্ক, এটা আগ্নেয়গিৰিযুক্ত ছিমাউণ্ট আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ ৰিজ, আৰু এটা এক্ৰিচনেৰী ৱেজৰ উপস্থিতিৰপৰা। পূব চুলাৱেচী আৰু বাংগাইৰ উপকূলত শেহতীয়া মায়’চিন যুগৰ কাৰ্বনেট শিলাৰ এটা সঞ্চয় দেখা যায়। এই কাৰ্বনেটবোৰ সম্ভৱতঃ পিনাকল ৰিফ আৰু এই কাৰ্বনেট প্লেটফৰ্মখনৰ মুঠ ডাঠ প্ৰায় ১৮০–৭৭০ মিটাৰ।

ৱালেচিয়াৰ জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চলৰ অন্যান্য বেছিভাগ দ্বীপৰ তুলনাত চুলাৱেচী প্ৰকৃততে সম্পূৰ্ণ সাগৰীয় নহয়; বৰঞ্চ ই এছিয়া-অষ্ট্ৰেলিয়া সংঘৰ্ষ ক্ষেত্ৰৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত অৱস্থিত এটা মিশ্ৰিত দ্বীপ। দ্বীপটোৰ কিছুমান অংশ পূৰ্বতে এছিয়া বা অষ্ট্ৰেলিয়াৰ মহাদেশীয় প্ৰান্তৰ সৈতে সংলগ্ন আছিল আৰু ভিকাৰিয়েণ্ট প্ৰক্ৰিয়াৰদ্বাৰা সেই অঞ্চলবোৰৰপৰা পৃথক হৈ পৰিছিল। পশ্চিম দিশত, ইঅ’চিন যুগত প্ৰায় ৪৫ নিযুত বছৰ আগতে মাকাছাৰ প্ৰণালী মুকলি হোৱাৰ ফলত পশ্চিম চুলাৱেচী চুন্দালেণ্ডৰপৰা পৃথক হৈছিল। পূব দিশত, নিউ গিনিৰপৰা খণ্ডিত হোৱা একাধিক মাইক্ৰ’-কণ্টিনেণ্টেল অংশৰ সৈতে পশ্চিম চুলাৱেচীৰ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিৰ প্ৰান্তৰ বিভিন্ন সময়ত (প্ৰায় ২০ নিযুত বছৰ আগৰ পৰা) সংঘৰ্ষ হৈছিল বুলি থকা পৰম্পৰাগত ধাৰণাটো শেহতীয়াকৈ এটা নতুন তত্ত্বৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্থাপিত হৈছে। এই নতুন ধাৰণা অনুসৰি, চুলা স্পাৰৰ (লেট প্যালিঅ’জ’য়িক যুগৰ ভেৰিচান উৎপত্তিৰ এটা প্ৰাচীন ভাজপ্ৰাপ্ত বেল্টৰ পশ্চিম প্ৰান্ত) সৈতে পশ্চিম চুলাৱেচীৰ একক মায়’চিন সংঘৰ্ষৰ পৰিণতিত হোৱা প্ৰসাৰিত খণ্ডবিখণ্ডৰ ফলতহে এই ভৌগোলিক গঠনৰ সৃষ্টি হৈছে।

হাড়ৰ অৱবাহিকা

হাড়ৰ অৱবাহিকা চুলাৱেছিৰ দক্ষিণ-পূব আৰু দক্ষিণ বাহুৰ মাজত অৱস্থিত। শেহতীয়া অধ্যয়ন অনুসৰি প্ৰসাৰণ বলৰ বাবে অৱবাহিকাটো মুকলি কৰা হৈছে। অৱবাহিকাটোৰ প্ৰতিটো ফালে স্বাভাৱিক ফল্টৰ সীমাৰেখাৰে আবৃত আৰু অৱবাহিকাৰ প্ৰতিটো ফালে উঠা বেছমেণ্ট শিলেৰে আগুৰি আছে আৰু মাজত সৰু পলস পোৱা যায়। অতীতৰ ভূ-তাত্ত্বিক ইতিহাসে কাৰ্বনেটৰ বৃহৎ সঞ্চয়ৰ অনুমতি দিছে যাৰ ফলত তেল আৰু গেছৰ সংঘটনৰ সম্ভাৱনা অধিক হ’ব পাৰে। কিন্তু অৱবাহিকাত উপস্থিত হোৱা ফল্টবোৰে ইয়াক অতি জটিল ব্যৱস্থা কৰি তুলিছে।^৬

প্ৰাগঐতিহাসিক

ইয়াৰ উপৰি চাওক: প্ৰাগঐতিহাসিক ইণ্ডোনেছিয়া

চুলাৱেচীত মানুহৰ অস্তিত্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি প্ৰমাণ হ’ল আদিম মানুহে নিৰ্মাণ কৰা শিলৰ সঁজুলি, যিবোৰ অতি কমেও ১০.৪ লাখ বছৰ পুৰণি আৰু সম্ভৱতঃ ১৪.৮ লাখ বছৰ পৰ্যন্ত পুৰণি হ’ব পাৰে। এইবোৰ দক্ষিণ-পশ্চিম চুলাৱেচীৰ চপ্পেং ৰিজেন্সিৰ লিলিৰিলাউ জিলাৰ উজুং গাঁৱৰ ওচৰৰ কেলিঅ’ ছাইটত পোৱা গৈছে। আদিম মানুহে নিৰ্মাণ কৰা আন কিছুমান শিলৰ সঁজুলি, যিবোৰ ২,০০,০০০ ৰপৰা ১,০০,০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি, সেইবোৰ চাবেংগে গাঁৱৰ ওচৰৰ তালেপু ছাইটত পোৱা গৈছে, যিটো লিিলিৰিলাউ জিলাতে অৱস্থিত।

২০১৪ চনৰ অক্টোবৰৰ আগলৈকে, মাৰোচৰ শৈলাশ্ৰয়বোৰৰপৰা প্ৰাপ্ত ৰেডিঅ’কাৰ্বন তাৰিখৰ ভিত্তিত আধুনিক মানুহৰদ্বাৰা দক্ষিণ চুলাৱেচীৰ বসতি স্থাপন প্ৰায় ৩০,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ বুলি ধৰা হৈছিল। সেই সময়লৈকে মানুহৰ বসতিৰ ইয়াৰতকৈ পুৰণি কোনো প্ৰমাণ পোৱা হোৱা নাছিল, কিন্তু দ্বীপটো নিশ্চিতভাৱে অতি কমেও ৪০,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ ভিতৰত অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু নিউগিনিৰ বসতিৰ বাবে ব্যৱহৃত ভূমি সংযোগৰ অংশ আছিল। চুলাৱেচীত হ’মো ইৰেক্টাছ উপস্থিত হোৱাৰ কোনো প্ৰমাণ নাই; ১৯৪৭ চনত বাৰুৰ ৱালানায়ে নদীৰ সোঁপাৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে আৱিষ্কৃত খহটা শিলৰ সঁজুলিবোৰ, যিবোৰ মেৰুদণ্ডী জীৱৰ জীৱাশ্মৰ সৈতে সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে প্লিষ্ট’চিন যুগৰ বুলি ভবা হৈছিল, এতিয়া সেইবোৰ সম্ভৱতঃ ৫০,০০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্বৰ বুলি ধৰা হয়।

অষ্ট্ৰোনেচিয়ান ভাষী কৃষকসকলৰ দক্ষিণমুখী প্ৰব্ৰজনৰ পিটাৰ বেলউডৰ আৰ্হি অনুসৰণ কৰি, মাৰোচৰ গুহাবোৰৰপৰা পোৱা ৰেডিঅ’কাৰ্বন তাৰিখে সূচায় যে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ মাজভাগত পূব বোৰ্নিঅ’ৰপৰা এটা গোট আহিছিল যি প্ৰাক-দক্ষিণ চুলাৱেচী ভাষা কৈছিল। প্ৰাৰম্ভিক বসতি সম্ভৱতঃ উপদ্বীপৰ উত্তৰ-পশ্চিম উপকূলৰ চা'দান নদীৰ মুখৰ আশে-পাশে আছিল, যদিও দক্ষিণ উপকূলৰ কথাও কোৱা হয়।

পাহাৰীয়া ভূ-খণ্ডৰ মাজেৰে পৰৱৰ্তী প্ৰব্ৰজনৰ ফলত PSS ভাষীসকলৰ ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা ঘটিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ভাষাসমূহ দক্ষিণ চুলাৱেচী ভাষা গোটৰ আঠটা পৰিয়াললৈ বিকশিত হৈছিল। যদি প্ৰতিটো গোটৰ একোখন গৃহভূমি আছে বুলি ক’ব পাৰি, তেন্তে বুগিছসকলৰ —যিসকল বৰ্তমান আটাইতকৈ বৃহৎ গোট—গৃহভূমি আছিল ৱালানায়ে অৱনমিত অঞ্চলৰ টেম্পে আৰু চিডেনৰেং হ্ৰদৰ আশে-পাশে। ইয়াত প্ৰায় ২,০০০ বছৰ ধৰি সেই ভাষিক গোটটো বাস কৰিছিল যি পিছলৈ আধুনিক বুগিছ হৈ পৰিছিল; এই গোটটোৰ প্ৰাচীন নাম আছিল উগিক (যিটো আন স্থানীয় ভাষাসমূহত সংৰক্ষিত হৈ আছে)। বৰ্তমান মাকাচাৰীসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকা সত্ত্বেও, বুগিছসকলৰ আটাইতকৈ নিকটতম ভাষিক প্ৰতিবেশী হ’ল টোৰাজানসকল।

১২০০ চনৰ পূৰ্বৰ বুগিছ সমাজ সম্ভৱতঃ বিভিন্ন মুখিয়ালৰ নেতৃত্বত সৰু সৰু গোটত সংগঠিত আছিল। কিছুমান নৃবিজ্ঞানীয়ে অনুমান কৰিছে যে এই গোটবোৰে যুদ্ধত লিপ্ত হৈছিল আৰু শান্তিৰ সময়ত তেওঁলোকৰ মাজত বৈবাহিক সম্পৰ্ক স্থাপন হৈছিল। তদুপৰি, তেওঁলোকে অনুমান কৰিছে যে সেই সময়ত ব্যক্তিগত নিৰাপত্তা নগণ্য আছিল আৰু মূৰ চিকাৰ কৰাটো এটা প্ৰতিষ্ঠিত সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা আছিল। ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি আছিল চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ তথা ঝুম খেতি বা স্থানান্তৰিত কৃষিপদ্ধতিৰ মিশ্ৰণ। হ্ৰদ আৰু নদীৰ পাৰৰ দ ঠাইবোৰত সম্ভৱতঃ পৰীক্ষামূলকভাৱে শালি ধানৰ খেতি কৰা হৈছিল।

মধ্য চুলাৱেচীত ৪০০তকৈও অধিক গ্ৰেনাইট পাথৰৰ মেগালিথ বা স্মৃতিশিলা (বেহোৱা উপত্যকাৰ পোকেকেয়া মেগালিথিক ছাইট, লৰে লিণ্ডু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ অন্তৰ্গত বাডা আৰু নাপু উপত্যকা) আছে, যিবোৰ বিভিন্ন প্ৰত্নতাত্ত্বিক অধ্যয়নে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০-ৰপৰা ১৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰৰ বুলি নিৰূপণ কৰিছে। এইবোৰৰ আকাৰ কেইচেণ্টিমিটাৰমানৰপৰা প্ৰায় ৪.৫ মিটাৰ (১৫ ফুট) পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। এই মেগালিথবোৰৰ মূল উদ্দেশ্য এতিয়াও অজ্ঞাত। প্ৰায় ৩০টা মেগালিথত মানুহৰ আকৃতি খোদিত কৰা আছে। আন কিছুমান মেগালিথ ডাঙৰ পাত্ৰ (কালম্বা) আৰু পাথৰৰ প্লেটৰ (টুটু'না) আকৃতিৰ।

৭,০০০ বছৰ পূৰ্বৰ চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী টোঁৱালিয়ান সংস্কৃতিৰ সৈতে জড়িত এগৰাকী মহিলাৰ কবৰৰপৰা ডি.এন.এ পোৱা গৈছে, যিয়ে এই অঞ্চলটোৰ মাজেৰে হোৱা প্ৰাৰম্ভিক প্ৰব্ৰজনৰ বিষয়ে এক বিৰল অন্তৰ্দৃষ্টি প্ৰদান কৰিছে।

গুহা শিল্প

২০১৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে মাৰোচৰ গুহাচিত্ৰসমূহ প্ৰায় ৪০,০০০ বছৰ পুৰণি বুলি নিৰূপণ কৰা হৈছে। ইয়াৰে এখন হাতৰ ছাপ ৩৯,৯০০ বছৰ পুৰণি আছিল, যিয়ে ইয়াক বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ পুৰণি হাতৰ ছাপবোৰৰ ভিতৰত স্থান দিছে। ^৭

অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কুইন্সলেণ্ডৰ গ্ৰিফিথ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ড° মেক্সিম অবেৰ্টে কৈছিল যে মাৰোচৰ পেটাকেৰে (Pettakere) গুহাৰ এই চিত্ৰৰ বয়স আছিল অতি কমেও ৩৯,৯০০ বছৰ। তেওঁ লগতে কয়: "ইয়াৰ ঠিক কাষতে এটা গাহৰিৰ ছবি আছে যাৰ বয়স অতি কমেও ৩৫,৪০০ বছৰ, আৰু ই বিশ্বৰ অন্যতম পুৰণি—যদিহে আটাইতকৈ পুৰণি নহয়—ৰূপক চিত্ৰণ।^৮

২০১৯ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত ড° মেক্সিম অবেৰ্টৰ নেতৃত্বত এটা গৱেষক দলে 'লিয়াং বুলু চিপং ৪' (Leang Bulu' Sipong 4) নামৰ চূণশিলৰ গুহাটোত ৪৪,০০০ বছৰতকৈও অধিক পুৰণি বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি প্ৰাগৈতিহাসিক চিকাৰৰ দৃশ্য আৱিষ্কাৰৰ কথা ঘোষণা কৰে। প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে কেলচাইট 'পপকৰ্ণ' (calcite 'popcorn'), আৰু তেজস্ক্ৰিয় ইউৰেনিয়াম তথা থ’ৰিয়ামৰ ভিন্ন আইচ’ট’প মাত্ৰাৰ সহায়ত গাহৰি আৰু ম’হ চিকাৰৰ এই চিত্ৰৰ বয়স নিৰ্ণয় কৰিছিল।^{৯১০১১}

২০২০ চনৰ মাৰ্চ মাহত গ্ৰিফিথ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিকসকলে 'লিয়াং বুলু বেটুৱে' (Leang Bulu Bettue) গুহাত দুটা সৰু শিলৰ ফলক (plaquettes) বিচাৰি পায়, যিবোৰ ২৬,০০০ ৰপৰা ১৪,০০০ বছৰৰ পুৰণি বুলি ধৰা হৈছে।^১২ শিলৰ ফলক দুখনৰ এখনত এটা আনোয়া (একপ্ৰকাৰৰ বনৰীয়া ম’হ) আৰু এপাহ ফুল, তৰা বা চকুৰ দৰে কিবা এটা অংকিত আছিল, আনখনত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান সম্পৰ্কীয় পোহৰৰ ৰশ্মি চিত্ৰিত কৰা হৈছিল।^{১৩১৪১৫}

২০২১ চনৰ জানুৱাৰী মাহত পুৰাতত্ত্ববিদসকলে লিয়াং টেডংগে গুহাত কমেও ৪৫,৫০০ বছৰ পুৰণি গুহা শিল্প আৱিষ্কাৰ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে। ছায়েন্স এডভান্সেছ নামৰ আলোচনীখনৰ তথ্য অনুসৰি উফি গাহৰিৰ গুহা চিত্ৰই এই অঞ্চলত মানুহৰ বসতিৰ আদিম প্ৰমাণ। ১৩৬ চে.মি. x ৫৪ চে.মি. জোখৰ এটা প্ৰাপ্তবয়স্ক মতা গাহৰি আৰু সম্ভৱতঃ চুলাৱেচি বা চেলেবেছ উফি গাহৰি মুখৰ ওপৰত শিঙৰ দৰে উফি আৰু পিছফালৰ অংশৰ ওপৰত দুটা হাতৰ ছাপ থকা চিত্ৰিত কৰা হৈছিল। সহ-লেখক এডাম ব্ৰুমৰ মতে, আন দুটা গাহৰি আছে যিবোৰ আংশিকভাৱে সংৰক্ষিত হৈ আছে আৰু দেখা গৈছে যে উফি গাহৰিটোৱে আন দুটা গাহৰিৰ মাজত কাজিয়া পৰ্যবেক্ষণ কৰি আছিল।^{১৬১৭১৮১৯}

২০২৬ চনৰ জানুৱাৰী মাহত দক্ষিণ-পশ্চিম উপদ্বীপ চুলাৱেছিৰ গুহাত নতুনকৈ আৱিষ্কৃত হাতৰ ষ্টেনচিল আৰু মানুহৰ মূৰ্তিৰ ছবি কমেও ৬৭,৮০০ বছৰ পুৰণি বুলি ধৰা হৈছিল, যাৰ ফলত এইবোৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে শিলৰ শিল্পৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন প্ৰমাণ হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল আৰু মাল্ট্ৰাভিয়েছ’ৰ গুহাত পূৰ্বৰ অভিলেখ ধাৰণকাৰী ছবিৰ তুলনাত এহাজাৰ বছৰতকৈও অধিক পূৰ্বৰ।^২০

ইতিহাস

হিন্দু-বৌদ্ধ যুগ

ইয়াৰ উপৰি চাওক: দক্ষিণ-পূব এছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম, দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্ম, ইণ্ডোনেছিয়াত হিন্দু ধৰ্ম, ইণ্ডোনেছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্ম, বৃহত্তৰ ভাৰত, আৰু মণ্ডলা (ৰাজনৈতিক আৰ্হি)

১৯২১ চনত দক্ষিণ চুলাৱেচীৰ কামাৰা নদীৰ ওচৰৰ চিকেনডেঙত এটা ব্ৰঞ্জৰ অমৰাৱতী মূৰ্তি আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল, যাক বচ-এ খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয়ৰপৰা সপ্তম শতিকাৰ বুলি নিৰূপণ কৰিছিল। ১৯৭৫ চনত দক্ষিণ চুলাৱেচীৰ চেলিয়াৰ দ্বীপৰ বন্তোহাৰুত দশম-একাদশ শতিকাৰ থলুৱাভাৱে নিৰ্মিত কিছুমান সৰু বুদ্ধ মূৰ্তিও পোৱা গৈছিল।^২১

ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা, সন্মানীয় বাণিজ্যিক সামগ্ৰী আৰু লোহাৰ উৎসৰ সহজলভ্যতাই দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি অহা সাংস্কৃতিক আৰ্হিবোৰ সলনি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু অভিলাষী ব্যক্তিসকলক বৃহত্তৰ ৰাজনৈতিক গোট গঠন কৰাত সহায় কৰে। এই দুয়োটা উপাদান কিয় একেলগে দেখা দিছিল সেয়া জনা নাযায়; হয়তো এটা আনটোৰ পৰিণতি আছিল।

১৩৬৭ চনত, মাজাপাহিত যুগৰ জাভানিজ পাণ্ডুলিপি 'নাগৰকৃতিগামা'ত এই দ্বীপটোত অৱস্থিত কেইবাটাও চিনাক্তকৃত ৰাজ্যৰ উল্লেখ পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ ১৪ নম্বৰ কেণ্টোত গোৱা, মাকাচাৰ, লুৱু আৰু বাংগাই আদিকে ধৰি বিভিন্ন ৰাজ্যৰ নাম উল্লেখ কৰা হৈছিল। যেন ধাৰণা হয় যে চতুৰ্দশ শতিকাৰ ভিতৰত দ্বীপটোৰ ৰাজ্যসমূহ পূব জাভাৰ মাজাপাহিত বন্দৰক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা এক সামুদ্ৰিক বাণিজ্যিক নেটৱৰ্কৰ সৈতে সংলগ্ন আছিল। ১৪০০ চনৰ ভিতৰত, পশ্চিম চেনৰানা উপত্যকাৰ লগতে দক্ষিণ উপকূল আৰু বৰ্তমানৰ পাৰেপাৰেৰ ওচৰৰ পশ্চিম উপকূলত কেবাখনো নতুন কৃষিভিত্তিক ৰাজ্যৰ উত্থান ঘটিছিল।^২২

খ্ৰীষ্টান ঔপনিৱেশিক যুগ

দ্বীপটো দৰ্শন কৰা প্ৰথম ইউৰোপীয়সকল আছিল পৰ্তুগীজ নাৱিক চিমাও ডি আব্ৰেউ (১৫২৩ চনত) আৰু গোমেছ ডি চেকুৱেৰা (১৫২৫ চনত)। তেওঁলোকক মলুকাছৰপৰা সোণৰ সন্ধানত পঠোৱা হৈছিল, কাৰণ এই দ্বীপটো সোণ উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত আছিল (অৱশ্যে দ্বীপটোৰ পাকখোৱা আকৃতিৰ বাবে তেওঁলোকে ইয়াক এটা দ্বীপপুঞ্জ বুলিহে ভাবিছিল)। ১৬ শতিকাৰ প্ৰথম দশকবোৰত মাকাচাৰত এটা পৰ্তুগীজ ঘাটি স্থাপন কৰা হৈছিল, যিটো ১৬৬৫ চনলৈকে আছিল; তাৰ পিছত ডাচসকলে ইয়াৰ দখল লয়। ডাচসকল ১৬০৫ চনত চুলাৱেচীত উপস্থিত হৈছিল আৰু তাৰ পাছতে ইংৰাজসকল আহি মাকাচাৰত এটা ফেক্টৰী স্থাপন কৰিছিল। ১৬৬০ চনৰপৰা ডাচসকলে মাকাচাৰৰ পশ্চিম উপকূলৰ প্ৰধান শক্তি গোৱাৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হয়। ১৬৬৯ চনত এডমিৰেল স্পিলমেনে শাসক চুলতান হাছানুদ্দিনক 'বংগায়া চুক্তিত' স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰায়, যাৰ জৰিয়তে ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ নিয়ন্ত্ৰণ ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ হাতলৈ যায়। ডাচসকলক তেওঁলোকৰ এই বিজয়ত সহায় কৰিছিল বুগিছৰ সেনাপতি তথা বোনে ৰাজ্যৰ শাসক আৰুণ পালাক্কাই। ডাচসকলে উজুং পাণ্ডাঙত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে, আনহাতে আৰুণ পালাক্কা আঞ্চলিক অধিপতি হৈ পৰে আৰু বোনে আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়। এই স্থিতাৱস্থাৰ ফলত ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক উন্নয়ন স্থবিৰ হৈ পৰা যেন ধাৰণা হয়।^{২৩২৪২৫}

১৯০৫ চনত সমগ্ৰ দ্বীপটো নেদাৰলেণ্ড ইষ্ট ইণ্ডিজৰ ডাচ উপনিৱেশৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয় আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত জাপানী দখললৈ নোযোৱালৈকে এইদৰেই থাকে। ইণ্ডোনেছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বিপ্লৱৰ সময়ত, ডাচ কেপ্তেইন 'তুৰ্ক' ৱেষ্টাৰলিঙে এক অভিযান চলাইছিল য’ত দক্ষিণ চুলাৱেচী অভিযানৰ সময়ত শ শ বা সম্ভৱতঃ হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ মৃত্যু হৈছিল। ১৯৪৯ চনৰ ডিচেম্বৰত সাৰ্বভৌমত্ব হস্তান্তৰ কৰাৰ পাছত, চুলাৱেচী যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় 'ইউনাইটেড ষ্টেটছ অফ ইণ্ডোনেছিয়া'ৰ অংশ হয়, যিটো ১৯৫০ চনত একীভূত 'ৰিপাব্লিক অফ ইণ্ডোনেছিয়া'ৰ সৈতে চামিল হয়।^২৬২৭

জনসংখ্যা

২০০০ চনৰ ইণ্ডোনেছিয়াৰ লোকপিয়লত চুলাৱেছি প্ৰদেশৰ জনসংখ্যা আছিল ১৪,৯৪৬,৪৮৮ জন বা দেশখনৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৭.২৫%। ২০১০ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি মুঠ ১৭,৩৭১,৭৮২ জন আৰু ২০২০ চনৰ লোকপিয়লত মুঠ ১৯,৮৯৬,৯৫১ জন। ২০২৩ চনৰ মাজভাগৰ বাবে চৰকাৰী অনুমান আছিল ২০,৫৬৮,৪১১। চুলাৱেছিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চহৰখন হৈছে মাকাছাৰ।^{২৮২৯৩০}

ধৰ্ম

চুলাৱেছিত ইছলাম সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্ম। দক্ষিণ-পশ্চিম উপদ্বীপৰ (দক্ষিণ চুলাৱেছি) নিম্নভূমিৰ ইছলাম ধৰ্মান্তৰকৰণ ১৭ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে হৈছিল। হাড় উপসাগৰৰ লুউ ৰাজ্যই ১৬০৫ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত প্ৰথমে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে; আধুনিক মকাছাৰ চহৰখনক কেন্দ্ৰ কৰি গোৱা-টালকৰ মকাছাৰ ৰাজ্যয়ো ছেপ্টেম্বৰ মাহত ইয়াৰ অনুসৰণ কৰে। কিন্তু উত্তৰ উপদ্বীপৰ গোৰনটালো আৰু মংগোণ্ডো জনগোষ্ঠীয়ে বহুলাংশে ১৯ শতিকাতহে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল। বেছিভাগ চুলাৱেছি মুছলমানেই চুন্নী।

দ্বীপটোত খ্ৰীষ্টানসকলে যথেষ্ট সংখ্যালঘু গঠন কৰে। জনগাঁথনিবিদ টবি এলিছ ভলকমেনৰ মতে চুলাৱেছিৰ ১৭% জনসংখ্যা প্ৰটেষ্টেণ্ট আৰু ২%তকৈও কম কেথলিক। খ্ৰীষ্টানসকলে উত্তৰ উপদ্বীপৰ প্ৰান্তত মানাডো চহৰৰ চাৰিওফালে কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে, য'ত মিনাহাছা, প্ৰধানকৈ প্ৰটেষ্টেণ্ট জনগোষ্ঠী আৰু উত্তৰতম ছাংগিৰ আৰু তালাউড দ্বীপপুঞ্জৰ বসতি আছে। দক্ষিণ চুলাৱেছিৰ টানা টোৰাজাৰ ট’ৰাজা জনগোষ্ঠীসমূহে ইণ্ডোনেছিয়াৰ স্বাধীনতাৰ পিছৰেপৰা বহুলাংশে খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছে। মধ্য চুলাৱেছিৰ প’ছ’ হ্ৰদৰ আশে-পাশে, মধ্য চুলাৱেছিৰ পামোনা ভাষী জনগোষ্ঠীৰ মাজত আৰু মামাছাৰ ওচৰতো যথেষ্টসংখ্যক খ্ৰীষ্টান লোক আছে।

যদিও বেছিভাগ মানুহেই নিজকে মুছলমান বা খ্ৰীষ্টান বুলি পৰিচয় দিয়ে, তথাপি তেওঁলোকে প্ৰায়ে স্থানীয় বিশ্বাস আৰু দেৱতাকো সমৰ্থন কৰে।

বৌদ্ধ আৰু হিন্দূৰ সৰু সৰু সম্প্ৰদায়ো চুলাৱেছিত পোৱা যায়, সাধাৰণতে চীনা, বালি আৰু ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত।

ভাষাসমূহ

মূল প্ৰবন্ধ: চুলাৱেছিৰ ভাষা

অৰ্থনীতি

মূল প্ৰবন্ধ: চুলাৱেছিৰ অৰ্থনীতি

চুলাৱেছিৰ অৰ্থনীতি কৃষি, মাছ ধৰা, খনন, বনজ সম্পদৰ ওপৰত প্ৰচণ্ডভাৱে কেন্দ্ৰীভূত।^৩২

প্ৰশাসন

১৯৪৫ চনৰপৰা ১৯৬০ চনৰ ভিতৰত এই দ্বীপটো এটা প্ৰদেশ হিচাপে প্ৰশাসন কৰা হৈছিল। ১৯৬০ চনত ইয়াক দুখন প্ৰদেশত বিভক্ত কৰা হৈছিল – উত্তৰ আৰু মধ্য চুলাৱেছি, আৰু দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব চুলাৱেছি। ১৯৬৪ চনত এই দুয়োটাকে পুনৰ বিভক্ত কৰা হয়, প্ৰথমটোক উত্তৰ চুলাৱেছি আৰু মধ্য চুলাৱেছি আৰু দ্বিতীয়টোক দক্ষিণ চুলাৱেছি আৰু দক্ষিণ-পূব চুলাৱেছি বুলি। আজি ইয়াক ছটা প্ৰদেশত বিভক্ত কৰা হৈছে: গোৰণ্টালো, পশ্চিম চুলাৱেছি, দক্ষিণ চুলাৱেছি, মধ্য চুলাৱেছি, দক্ষিণ-পূব চুলাৱেছি, আৰু উত্তৰ চুলাৱেছি। ইয়াৰ ভিতৰত নতুন প্ৰদেশসমূহ হ’ল উত্তৰ চুলাৱেছিৰ এটা অংশৰপৰা ২০০০ চনত স্থাপিত হোৱা গ’ৰ’ণ্টালো আৰু দক্ষিণ চুলাৱেছিৰ কিছু অংশৰপৰা ২০০৪ চনত স্থাপিত পশ্চিম চুলাৱেছি।

দ্বীপটোৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চহৰসমূহ হ’ল প্ৰাদেশিক ৰাজধানী মাকাছাৰ, মানাডো, পালু, কেণ্ডাৰী, আৰু গ’ৰ’ণ্টালো (পশ্চিম চুলাৱেছিৰ প্ৰাদেশিক ৰাজধানী – মামুজু চহৰ – এখন চহৰ নহয়); ইয়াৰ উপৰি আন ছখন চহৰ আছে – বিটুং, পালোপো, বাউ-বাউ, পাৰেপাৰে, কোটামোবাগু আৰু টোমোহুন।

পৰিৱেশ

চুলাৱেছিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিৱেশ বিষয়টো হ’ল বনাঞ্চল ধ্বংস। ২০০৭ চনত বিজ্ঞানীসকলে লক্ষ্য কৰিছিল যে চুলাৱেছিৰ ৮০ শতাংশ অৰণ্য হেৰাই গৈছে বা অৱক্ষয় হৈছে, বিশেষকৈ নিম্নভূমি আৰু মেংগ্ৰোভক কেন্দ্ৰ কৰি।^৩৩ কাঠ কটা, বৃহৎ কৃষি প্ৰকল্প, আৰু ক্ৰমান্বয়ে নিকেল খননৰ বাবে বনাঞ্চল কাটি পেলোৱা হৈছে। বনাঞ্চল হেৰুৱাৰ ফলত চুলাৱেছিৰ বহুতো স্থানীয় প্ৰজাতি বিপন্ন হৈ পৰিছে। ইয়াৰ উপৰি চুলাৱেছিৰ ৯৯ শতাংশ জলাশয় হেৰাই গৈছে বা ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।

আন পৰিৱেশৰ প্ৰতি ভাবুকিসমূহৰ ভিতৰত আছিল বুছমাংস চিকাৰ আৰু খনন।^৩৪

উদ্যান

চুলাৱেছি দ্বীপত ছখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ঊনৈছটা প্ৰকৃতি সংৰক্ষিত বনাঞ্চল আছে। ইয়াৰ উপৰি চুলাৱেছিত তিনিটা সামুদ্ৰিক সংৰক্ষিত অঞ্চল আছে। চুলাৱেছিৰ বহু উদ্যান কৃষিৰ বাবে কাঠ কটা, খনন আৰু বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে।^৩৪

লগতে চাওক

• ইণ্ডোনেছিয়াৰ দ্বীপসমূহৰ তালিকা
• চেলেবিছ সাগৰ
• এইচ এম এছ চেলেবেছ (১৮০৬)
• ২০০৯ চনৰ চুলাৱেছি ছুপাৰব’লাইড