দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্ম

দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিভিন্ন পৰম্পৰা অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে, যাৰ মাজত দুটা প্ৰধান পৰম্পৰা আছে: মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু থেৰাৱাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম। ঐতিহাসিকভাৱে, মহাযান ধৰ্মৰ এই অঞ্চলত এক প্ৰধান স্থান আছিল, কিন্তু আধুনিক সময়ত, অধিকাংশ দেশে থেৰাৱাদা পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰে। থেৰাৱাদা বৌদ্ধ সংখ্যাগৰিষ্ঠ থকা দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহ হৈছে থাইলেণ্ড, কম্বোডিয়া, লাওছ, ম্যানমাৰ, এই সকলোবোৰেই মূল ভূ-খণ্ডৰ দেশ।^১

চীনা প্ৰভাৱৰ বাবে ভিয়েটনামত এতিয়াও মহাযান সংখ্যাগৰিষ্ঠতা অব্যাহত আছে।^২ চৈলেন্দ্ৰ আৰু শ্ৰীবিজয় সাম্ৰাজ্যৰ সময়ৰপৰাই ইণ্ডোনেছিয়া থেৰাৱদা বৌদ্ধ আছিল,^৩ কিন্তু ইণ্ডোনেছিয়াত মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম এতিয়া ছিংগাপুৰ আৰু মালয়েছিয়াৰ দৰে চীনা প্ৰবাসীৰদ্বাৰা বহুলভাৱে পালন কৰা হয়। মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম হৈছে ছিংগাপুৰ, মালয়েছিয়া, ব্ৰুনেই আৰু ইণ্ডোনেছিয়াৰ চীনা সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান ধৰ্ম।

ইতিহাস

আদিম পৰম্পৰা আৰু উৎপত্তি

বৌদ্ধ ধৰ্মই ভাৰতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ সাগৰৰ মাজেৰে আৰু মধ্য এছিয়া আৰু চীনৰপৰা পৰোক্ষভাৱে দক্ষিণ-পূব এছিয়াত উপস্থিত হৈছিল আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াই খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ বেছিভাগ সময়কে সামৰি লৈছিল।^৪

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত ভিক্ষু সন্ন্যাসী আৰু বজ্জিয়ান সন্ন্যাসীৰ কিছুমান পৰিষদৰ মাজত প্ৰথাৰ পাৰ্থক্যৰ বিষয়ে চিল’নৰ সন্ন্যাসীসকলৰ মাজত মতানৈক্য হৈছিল। ভিক্ষু সন্ন্যাসীসকলে থেৰাবাদ পৰম্পৰাক দৃঢ় কৰি ৰাখিছিল আৰু বজ্জিয়ান সন্ন্যাসীসকলৰ কিছুমান আচাৰ-ব্যৱহাৰ নাকচ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত থেৰাবাদ আৰু মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মাজত বিভাজন ঘটিছিল বুলি ভবা হয়।^৫

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাৰপৰা বিস্তৃত সময়ছোৱাত চিলন ভিক্ষুসকলে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম গঠন আৰু বিকাশ কৰিছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব একাদশ শতিকালৈকে চিল'নৰ প্ৰভাৱ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বিয়পি পৰা নাছিল।^৬ দক্ষিণ ভাৰতত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশ ঘটি তাৰ পিছত শ্ৰীলংকা, বাৰ্মা, থাইলেণ্ড, কম্বোডিয়া, লাওছ আৰু ইয়াৰ বাহিৰত ভ্ৰমণ কৰে।^৪

দ্বাদশ শতিকাত উত্তৰ ভাৰতত মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিকাশ ঘটি তিব্বত, চীনৰ মাজেৰে ভিয়েটনাম, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু ইয়াৰ বাহিৰত ভ্ৰমণ কৰে।^৪

প্ৰথম, দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় শতিকাত ভাৰত, চীন আৰু শ্ৰীলংকাৰ সৈতে বাণিজ্যৰপৰা বৌদ্ধ ধৰ্ম দক্ষিণ-পূব এছিয়াত প্ৰৱেশ কৰা বুলি ভবা হয়। দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আদিম বিৱৰণীসমূহৰ ভিতৰত এটা আছিল ভাৰতীয় সম্ৰাট অশোকে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০ চনত আধুনিক বাৰ্মালৈ প্ৰেৰণ কৰা থেৰাভাদা বৌদ্ধ মিছনৰ বিষয়ে। এই মিছনটো মন ৰাজ্যই গ্ৰহণ কৰি বহু লোকে বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। দক্ষিণ-পূব এছিয়া, চীন আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ মাজত অবিৰত আঞ্চলিক বাণিজ্যৰ বাবে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লগতে অন্যান্যসকলৰ সৈতে হোৱা এই প্ৰাৰম্ভিক মুখা-মুখিৰ জৰিয়তে বৌদ্ধ ধৰ্ম সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াতে বিয়পি পৰে। আধুনিক বাৰ্মাত প্ৰাৰম্ভিক আগমনৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্মই সমগ্ৰ মূল ভূ-খণ্ড দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু আধুনিক মালয়েছিয়া আৰু ইণ্ডোনেছিয়া দ্বীপসমূহলৈ বিয়পি পৰে। দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দুটা প্ৰাথমিক ৰূপ পোৱা যায়, থেৰাভাদা আৰু মহাযান। থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম ভাৰতৰপৰা শ্ৰীলংকালৈ তাৰ পিছত ওপৰত উল্লেখ কৰা ধৰণে অঞ্চলটোলৈ বিয়পি পৰিছিল আৰু মূলতঃ আধুনিক ৰাজ্য বাৰ্মা, কম্বোডিয়া, লাওছ, থাইলেণ্ড আৰু দক্ষিণ ভিয়েটনামত ঠাই পাইছিল। মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ সময়ছোৱাত চীন আৰু ভাৰত উভয়ৰেপৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ বিয়পি পৰা বুলি ভবা হয়। মহায়ানাই মূলতঃ সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়াত শিপাইছিল যদিও ভিয়েটনামতো ইয়াৰ প্ৰভাৱ প্ৰবল আছিল, ইয়াৰ কাৰণ আছিল চীনৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক।

শ্ৰীবিজয়া, জাভা আৰু খ্মেৰ সাম্ৰাজ্য

পঞ্চমৰপৰা ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সাম্ৰাজ্যসমূহ ভাৰতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ প্ৰভাবিত হৈছিল, যাৰ ফলত এই সাম্ৰাজ্যসমূহে মূলতঃ মহায়ান পৰম্পৰা অনুসৰণ কৰিছিল। দক্ষিণে শ্ৰীবিজয় সাম্ৰাজ্য আৰু উত্তৰে খ্মেৰ সাম্ৰাজ্যই প্ৰভাৱৰ বাবে প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ শিল্পই বোধিসত্ত্বৰ চহকী মহায়ান পন্থেয়নক প্ৰকাশ কৰিছিল।

ইণ্ডোনেছিয়াৰ সুমাত্ৰা দ্বীপৰ পালেম্বাঙত কেন্দ্ৰিত শ্ৰীবিজয়া নামৰ সামুদ্ৰিক সাম্ৰাজ্যই ছাইলেন্দ্ৰ নামৰ শাসকৰ এটা শাৰীৰ অধীনত মহায়ান আৰু বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। য়িজিঙে পালেমবাংক বৌদ্ধ শিক্ষাৰ এক মহান কেন্দ্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল য’ত সম্ৰাটে নিজৰ দৰবাৰত হাজাৰৰো অধিক সন্ন্যাসীক সহায় কৰিছিল। ৬৭১ চনৰপৰাই য়িজিঙে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ গুৰুত্বৰ সাক্ষ্য দিছিল আৰু ভৱিষ্যতৰ চীনা তীৰ্থযাত্ৰীসকলক পালেম্বাঙত এবছৰ বা দুবছৰ কটাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। ভাৰতৰ চোল শাসকসকলৰ সৈতে সংঘাতৰ বাবে শ্ৰীবিজয়ৰ অৱনতি ঘটে, তাৰ আগতে ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰা ইছলামিক সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত শ্ৰীবিজয় অস্থিৰ হৈ পৰে।^৭

অষ্টম শতিকাৰপৰা একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত শৈলেন্দ্ৰ বংশৰদ্বাৰা শাসিত মধ্য জাভাত মেডাং মাতৰম ৰাজ্য উন্নতি হৈছিল, যিটো শ্ৰীবিজয়ৰ শাসক পৰিয়ালো আছিল। ৰজা পাংকৰণৰ ৰাজত্বকালত (আৰ. ৭৬০—৭৮০) মধ্য জাভাত বৌদ্ধ মহাযানৰ প্ৰভাৱৰ উত্থান ঘটিছিল, কিয়নো চাইলেন্দ্ৰন ৰজাসকল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰখৰ পৃষ্ঠপোষক হৈ পৰিছিল। অঞ্চলটোত অসংখ্য বৌদ্ধ মন্দিৰ আৰু কীৰ্তিচিহ্ন স্থাপন কৰা হৈছিল। উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ হ'ল কালাছান, মঞ্জুশ্ৰীঘা, প্লাওছান আৰু নৱম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে সমৰাটুংগাৰ (আৰ. ৮১৯–৮৩৮) ৰাজত্বকালত সম্পূৰ্ণ হোৱা গ্ৰেণ্ড ষ্টোন মণ্ডল বৰোবুদুৰ। এই সময়ছোৱাত ইণ্ডোনেছিয়াত বৌদ্ধ সভ্যতাৰ শিখৰত উপনীত হৈছিল।

নবম শতিকাৰপৰা তেৰশ শতিকালৈকে, মহাযান বৌদ্ধ আৰু হিন্দু খমেৰ সাম্ৰাজ্যে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ উপদ্বীপৰ অধিকাংশ অংশত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। খমেৰৰ অধীনত, কম্বোডিয়া আৰু চুবুৰীয়া থাইলেণ্ডত ৯০০ তকৈও অধিক মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এংকৰ এই উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰস্থল আছিল, য'ত এটা মন্দিৰ কমপ্লেক্স আৰু নগৰীয় সংগঠন আছিল যি প্ৰায় দহ লাখ নগৰবাসীক সহায় কৰিব পাৰিছিল।^৮

থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰাৰম্ভিক বিস্তাৰ

সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আৰম্ভণিতে প্ৰসাৰিত হোৱাত বহুতো কাৰকে অৰিহণা যোগাইছিল। ধৰ্মটোক এই অঞ্চললৈ পৰিবহণৰ মূল তিনিটা উপায় হ'ল বাণিজ্য, বিবাহ আৰু মিছনেৰী কামৰ ব্যৱস্থা।^৯ বৌদ্ধ ধৰ্ম সদায় মিছনেৰী ধৰ্ম আৰু মিছনেৰীসকলৰ কাম আৰু ভ্ৰমণৰ বাবে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰসাৰিত হ’বলৈ সক্ষম হৈছিল। মন জনগোষ্ঠী হৈছে বাৰ্মা (ম্যানমাৰ)ৰপৰা অহা এটা জনগোষ্ঠী যিয়ে ইণ্ডোচাইনাৰ ভিতৰত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সফলতাত অৰিহণা যোগাইছিল।^১০ ভাৰতৰ মৌৰ্য বংশৰ তৃতীয় সম্ৰাট (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬৮-২৩২) অশোক মৌৰ্যৰ শাসনকালত মন জনগোষ্ঠীৰ মাজত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰৱৰ্তন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।^১১অশোকে বৌদ্ধ আইন অনুসৰি নিজৰ ৰাজ্য শাসন কৰিছিল আৰু গোটেই ৰাজত্বকালত তেওঁ বুদ্ধৰ শিক্ষা পূব আৰু মেচিডোনিয়াৰ লগতে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ কিছু অংশলৈ অনাৰ বাবে দৰবাৰৰ ৰাষ্ট্ৰদূত আৰু মিছনেৰী প্ৰেৰণ কৰিছিল। ভাৰতৰ বাণিজ্যিক পথ আছিল যিবোৰ কম্বোডিয়াৰ মাজেৰে চলিছিল, যাৰ ফলত এই মতাদৰ্শসমূহৰ প্ৰসাৰ সহজেই হ’ব পাৰে। দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰপৰা অহা আদিম জনগোষ্ঠীসমূহৰ ভিতৰত মন্সসকল অন্যতম আৰু অঞ্চলটোৰ স্থানান্তৰ আৰু বৃদ্ধিৰ লগে লগে বাৰ্মালৈ নতুন বাসিন্দাসকলে মনসকলৰ সংস্কৃতি, লিপি আৰু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে।^১১একাদশ শতিকাৰ মাজভাগত দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অৱনতি ঘটে। একাদশ শতিকাৰপৰা ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰা দক্ষিণ-পূব এছিয়া উপদ্বীপত খ্মেৰ সাম্ৰাজ্যই আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল।[9]^১০ হিন্দু ধৰ্ম আছিল খ্মেৰ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰধান ধৰ্ম, ইয়াৰ সৰু অংশয়ো মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰিছিল। খ্মেৰ শাসনৰ সময়ত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম কেৱল মালয়েছিয়া, উত্তৰ-পশ্চিম থাইলেণ্ড আৰু নিম্ন বাৰ্মাৰ কিছু অংশতহে পোৱা গৈছিল। থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মই আনৱ্ৰাহতা মিনছা (১০১৪–১০৭৭ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰ শাসনত পুনৰুজ্জীৱনৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে।^১২ বাৰ্মাত পৌত্তলিক সাম্ৰাজ্যৰ শাসক আছিল আনৱৰাহতা আৰু তেওঁক আধুনিক বাৰ্মিজ জাতিৰ প্ৰতিষ্ঠাপক বুলি গণ্য কৰা হয়। আনৱ্ৰাহতাই থেৰাভাদা মতাদৰ্শৰ শিক্ষা আৰু সমৰ্থন কৰা বিদ্যালয় আৰু মঠ নিৰ্মাণৰ জৰিয়তে মন জনগোষ্ঠীৰ থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মক আঁকোৱালি লৈ পুনৰ সজীৱ কৰি তুলিছিল।^১১ আনৱৰাত শাসনৰ অধীনত বাৰ্মাত থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সফলতাই পিছলৈ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ চুবুৰীয়া দেশ যেনে থাইলেণ্ড, লাওছ, কম্বোডিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পুনৰুজ্জীৱন আৰু বৃদ্ধিৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। মন মানুহৰ লগতে পৌত্তলিক সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰভাৱ আজিও সমগ্ৰ অঞ্চলটোত অনুভৱ কৰা হয়। বৰ্তমান দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ থেৰাভাডা বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক হোৱা দেশসমূহ হ’ল ম্যানমাৰ, থাইলেণ্ড, লাওছ, আৰু কম্বোডিয়া।

ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু প্ৰতিৰোধ

বৌদ্ধ ধৰ্মক বহুদিনৰপৰাই কিছুমান পণ্ডিতে আন-লৌকিক ধৰ্ম হিচাপে বৈশিষ্ট্যযুক্ত কৰি আহিছে, যিটো অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ শিপাই থকা নাই। সেইটো আংশিকভাৱে জাৰ্মান সমাজবিজ্ঞানী মেক্স ৱেবাৰৰ প্ৰভাৱৰ বাবেই, যি ধৰ্মৰ এজন বিশিষ্ট পণ্ডিত আছিল যিয়ে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অধ্যয়নৰ ধৰণত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাইছে। দক্ষিণ-পূব বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বহু সমসাময়িক পণ্ডিতে ৱেবেৰিয়ান চিন্তাধাৰাৰপৰা আঁতৰি আহি অঞ্চলটোৰ অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু দৈনন্দিন জীৱনত বৌদ্ধ ধৰ্মই লোৱা ভূমিকাক চিনাক্ত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। বৌদ্ধ ধৰ্মই দশম আৰু একাদশ শতিকাৰপৰাই ইতিহাসৰপৰাই ক্ষমতাৰ একত্ৰীকৰণ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিৰোধৰ ক্ষেত্ৰতো ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। উপনিৱেশিকৰণ আৰু ঔপনিৱেশিক শক্তিৰ প্ৰতিৰোধৰপৰা আৰম্ভ কৰি জাতি-ৰাষ্ট্ৰৰ সৃষ্টি আৰু ৰাজ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ একত্ৰীকৰণৰপৰা আৰম্ভ কৰি বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতিৰোধ বহু উল্লেখযোগ্য ঐতিহাসিক মুহূৰ্তৰ অংশ হৈ আহিছে।

একাদশ শতিকাৰপৰা আৰম্ভ হোৱা ধৰ্মীয় সংঘাতৰ আদিম কিছুমান বিৱৰণ আধুনিক বাৰ্মাত সংঘটিত হৈছিল। অধিক একেধৰণৰ ধৰ্ম সৃষ্টি কৰিবলৈ বিচৰা বৌদ্ধ ৰজাসকল আৰু বৌদ্ধ পূজাৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত উত্তেজনা সৃষ্টি হৈছিল। বিশেষকৈ বাৰ্মাত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পূৰ্বৰ ধৰ্মীয় প্ৰথা নাট পূজাৰ পূজাৰপৰা প্ৰতিৰোধৰ সৃষ্টি হৈছিল। সেই সময়ৰ বৌদ্ধ ৰজাসকলে পাষণ্ড আন্দোলনসমূহ নিৰ্মূল কৰি বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ক একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁলোকৰ লোকসকলৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখিবলৈ আৰু বিশ্বাসক শুদ্ধ কৰাৰ প্ৰয়াসত এনে কৰা হৈছিল।

১৯ আৰু ২০ শতিকাত ভিয়েটনামৰ নুয়েন বংশৰ সময়ত সাম্ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিৰ একত্ৰীকৰণৰ সময়ত কনফুচিয়াছ শাসক আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম সন্ন্যাসীৰ অনুশীলনকাৰীৰ মাজত এক উত্তেজনা সৃষ্টি হৈছিল। শাসকসকলে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ মঠ-মন্দিৰৰপৰা সম্ভাৱ্য বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টি হোৱাৰ আশংকা কৰিছিল আৰু বৌদ্ধ সম্প্ৰদায়ৰ আধ্যাত্মিক প্ৰথাক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল, য’ত যোগ্যতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অক্ষমতাৰ ওপৰত বিশ্বাস আছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰথাৰ এই সমালোচনাৰ জৰিয়তে ভিয়েটনামী জনসাধাৰণৰ দৃষ্টিত বৌদ্ধ বিশ্বাসক বৈধতামুক্ত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰাৰ পাছত তেওঁলোকে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰি নিজৰ সাম্ৰাজ্য দৃঢ় কৰাৰ যিকোনো প্ৰতিৰোধক চেপি ধৰিলে

১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে চিয়াম ৰাজ্যত বৌদ্ধ প্ৰতিৰোধ আন্দোলন চলিছিল। এই প্ৰতিৰোধ আন্দোলনসমূহৰ নেতৃত্ব দিছিল পৱিত্ৰ পুৰুষ বা ফু মি বুনে যিসকলৰ উচ্চ ক্ষমতা সঞ্চয়ৰ বাবে আছিল। এই লোকসকলৰ কিছুমানে শত্ৰুৰ গুলীৰ প্ৰতি অক্ষমতাৰ ক্ষমতা থকা বুলি দাবী কৰিছিল আৰু আনক পৱিত্ৰ পানীত গা-ধোৱাৰ জৰিয়তে নিজৰ ক্ষমতা ভাগ কৰিছিল। প্ৰাথমিক ফু মি বুন বিদ্ৰোহৰ নেতৃত্ব দিছিল এজন প্ৰাক্তন বৌদ্ধ সন্ন্যাসী ফায়া ফাপে, যিয়ে চিয়াং মাই প্ৰদেশত বৃদ্ধি পোৱা কৰ প্ৰতিহত কৰিছিল আৰু ঘোষণা কৰিছিল যে তেওঁ এই অঞ্চলৰ নতুন, আদৰ্শ বৌদ্ধ ৰজা হ’ব। এই আন্দোলনসমূহ সেই সময়ৰ মূলসুঁতিৰ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত নাছিল যদিও বহু নেতাক সন্ন্যাসী হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল আৰু কিছুমান বৌদ্ধ প্ৰতীক আৰু দৰ্শনৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

ঔপনিৱেশিকতাবাদ বিৰোধী আন্দোলনত বৌদ্ধ প্ৰতিৰোধৰ ভূমিকাও আছিল। ১৯ শতিকাত বাৰ্মাত ব্ৰিটিছে উপনিৱেশিকৰণৰ সময়ত আদৰ্শ বৌদ্ধ ৰাজতন্ত্ৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰয়াসত বৌদ্ধ ধৰ্মীয় সামৰিককৰণ আৰু ঔপনিৱেশিক দখলদাৰৰ বিৰুদ্ধে তীব্ৰ প্ৰতিৰোধৰ সৃষ্টি হৈছিল। দক্ষিণ-পূব এছিয়াতো শেহতীয়াকৈ বৌদ্ধ প্ৰতিৰোধ আন্দোলন ঘটিছে। ১৯৭৫ চনত কমিউনিষ্টসকলে লাওছ দখল কৰাৰ পাছত একাংশ বৌদ্ধ সন্ন্যাসীয়ে আশংকা কৰিছিল যে পাথেট লাও চৰকাৰৰদ্বাৰা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰতি ভাবুকি আহি পৰিছে। বহু সন্ন্যাসীয়ে লাওছৰপৰা থাইলেণ্ডলৈ পলায়ন কৰিছিল আৰু সীমান্তৰ সিপাৰৰপৰা প্ৰতিৰোধ আন্দোলনৰ বাবে ধন আগবঢ়োৱাত সহায় কৰিছিল। লাওছত থকা সন্ন্যাসীসকলে প্ৰতিৰোধ সংগ্ৰামীসকলক খাদ্য আৰু চিকিৎসা-সামগ্ৰীৰে সমৰ্থন কৰিছিল। বৌদ্ধ প্ৰতিৰোধৰ আন এক কাৰ্য্য সংঘটিত হৈছিল ১৯৬৩ চনত চাইগনত যেতিয়া এজন মহায়ান বৌদ্ধ সন্ন্যাসী থিচ কুং ড'ক নামৰ এজনে ব্যস্ত ছেক্সনৰ মাজত আত্মহত্যা কৰিছিল। এই আত্মদহন আছিল বৌদ্ধ সম্প্ৰদায়ক নিৰ্দয়ভাৱে অত্যাচাৰ আৰু দমন কৰা কেথলিক সংখ্যালঘুৰ সদস্য দক্ষিণ ভিয়েটনামৰ ৰাষ্ট্ৰপতি এনগো ডিন ডিয়েমৰ শাসন-ব্যৱস্থাৰ প্ৰতিবাদৰ কাৰ্য্য।

থেৰাভাদা পৰম্পৰা

দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শিপা শ্ৰীলংকাৰ বৌদ্ধ ধৰ্মৰপৰাই আছে যিয়ে শ্ৰীলংকাৰপৰা বাৰ্মা আৰু পিছলৈ নিম্ন থাইলেণ্ডলৈ যাত্ৰা কৰিছিল।^১৩

বুদ্ধ, ধৰ্ম, সংঘ থেৰাবাদ বৌদ্ধ চিন্তাৰ তিনিটা মৌলিক দিশ। বুদ্ধ দেৱ-মানুহৰ গুৰু। ধৰ্ম বুদ্ধৰ শিক্ষাৰে গঠিত। বুদ্ধৰ বাক্য আৰু কৰ্মৰদ্বাৰা নিৰ্মিত উন্নত পথটোৱেই মানি চলিব লাগে। পথটোৱে অনুগামীক কামনাৰ ৰাজ্যৰ পৰা, ৰূপৰ ৰাজ্যলৈ লৈ যায়, নিৰাকাৰ ৰাজ্যলৈ আৰু চূড়ান্ত গন্তব্যস্থান নিব্বান। সংঘ (সমাৱেশ) বুদ্ধৰ অনুগামী দুবিধক বুজায়: সাধাৰণ আৰু মঠ। মঠৰ সদস্যসকলে বৌদ্ধ মঠৰ অনুশাসন কঠোৰভাৱে মানি চলে, যাক বিনয় নামেৰে জনা যায়। থেৰাবাদিন ভিখুৱে বুদ্ধৰ আৰ্হিত অতি অনুশাসিত জীৱন-যাপন কৰে, পব্বাজ্জা বা নবীন অভিষেক (সামণেৰ)ৰপৰা উপশম্পদ বা উচ্চ পদবী (ভিক্ষু)লৈকে।^১৩

থাই সংঘই দক্ষিণ-পূব এছিয়া, দক্ষিণ এছিয়া, ইউৰোপ, আৰু উত্তৰ আমেৰিকাত বিভিন্ন থেৰাভাডা বৌদ্ধ মিছনেৰী কামৰ নেতৃত্ব দিছে, য’ত বেছিভাগ প্ৰতিনিধি দলে ফিলিপাইনছ, ইণ্ডোনেছিয়া, টিমৰ-লেষ্টে, ব্ৰুনাই, আৰু পূব মালয়েছিয়াৰ দৰে থেৰাভাডা বৌদ্ধ জনসংখ্যা হ্ৰাস পোৱা এছিয়াৰ দেশসমূহৰ পৰিৱৰ্তে আমেৰিকাক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে। ^১৪

মহাযান পৰম্পৰা

উত্তৰ ভাৰতৰপৰা তিব্বত আৰু চীনৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰি শেষত ভিয়েটনাম, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ অন্যান্য অঞ্চললৈ যোৱা বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ শিপাই আছে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মহায়ান বৌদ্ধ ধৰ্ম।^১৫

মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মত বহুতো ভিন্ন সূত্ৰ আছে। মহায়ান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এটা সংজ্ঞায়িত বৈশিষ্ট্য হ'ল ইয়াৰ বহুতো মতবাদ অন্তৰ্ভুক্ত। মহায়ান পৰম্পৰাত বুদ্ধৰ তিনিটা শৰীৰৰ মতবাদ (ত্ৰিকায়) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। প্ৰথমটো হৈছে ৰূপান্তৰৰ শৰীৰ (নিৰ্মাণাকায়), দ্বিতীয়টো হৈছে আনন্দ/আনন্দৰ শৰীৰ (সম্ভোগকায়), আৰু তৃতীয়টো হৈছে নিয়ম/সত্তাৰ শৰীৰ (ধৰ্মকায়)। প্ৰতিটো শৰীৰে বুদ্ধৰ বেলেগ বেলেগ কামৰ অৰ্থ বহন কৰে।^১৫ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মহায়ান পৰম্পৰাৰ আন এটা সাধাৰণ বিষয়-বস্তু, হৈছে বোধিসত্ত্বৰ পথ। বুদ্ধৰ বধিষ্ঠত্ব হিচাপে পূৰ্বৰ জীৱনৰ কাহিনী কোৱা হয়। এই কাহিনীবোৰে এজন ভাল মহাযান বৌদ্ধৰ বাবে বাঞ্ছনীয় গুণ শিকায়। বোধিষ্টসকল নিঃস্বাৰ্থ কাৰণ তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ পৰিত্ৰাণ, মুক্তি আৰু সুখৰ প্ৰতিয়েই নহয়, আনৰ পৰিত্ৰাণ, মুক্তি আৰু সুখৰ প্ৰতিও যত্ন লয়। এজন বোধিষ্ঠতাই নিৰ্বাণলৈকে প্ৰায় গোটেই বাটটো পাব, কিন্তু আনক আৰু দূৰলৈ যোৱাত সহায় কৰিবলৈ উভতি যাব।^১৫

দেশ অনুসৰি বৌদ্ধ ধৰ্ম

বৰ্তমান দক্ষিণ-পূব এছিয়াত প্ৰায় ১৯০–২০৫ মিলিয়ন বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, যাৰ ফলত ইছলামৰ পিছতে এই অঞ্চলৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম ধৰ্ম। বিশ্বৰ বৌদ্ধ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩৫ৰপৰা ৩৮% দক্ষিণ-পূব এছিয়াত বাস কৰে। জনসংখ্যাৰ শতাংশ হিচাপে বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক থকা দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দেশসমূহৰ তালিকা তলত দিয়া হ’ল।

• থাইলেণ্ডত বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক আৰু ইয়াৰ ৬৭ মিলিয়ন জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৯৫% বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ সংখ্যা প্ৰায় ৬৩.৭৫ মিলিয়ন।^১৬১৭
• ম্যানমাৰত প্ৰায় ৪.৮ কোটি বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, ৫.৪ কোটি নাগৰিকৰ ভিতৰত ৮৯% লোকে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে। প্ৰায় ১% জনসংখ্যা, মূলতঃ চীনাসকলে তাও ধৰ্মৰ সমান্তৰালভাৱে মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে যদিও থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্মৰদ্বাৰা প্ৰবলভাৱে প্ৰভাবিত হয়। ^১৮১৯
• ভিয়েটনামত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সংখ্যা বৃহৎ হ’ব পাৰে, কিন্তু কমিউনিষ্ট চৰকাৰে নিজৰ নাগৰিকৰ ধৰ্মীয় আনুগত্যৰ বিষয়ে কমকৈ ৰিপ’ৰ্ট কৰে। ইয়াত প্ৰায় ৪৪ নিযুত বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, ইয়াৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় আধা।^২০২১ চীনৰ প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ প্ৰভাৱৰ বাবে ভিয়েটনামৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক লোকে মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে।^২২
• কম্বোডিয়াৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ৯৭.৯% লোকে থেৰাভাডা বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে, যাৰ ফলত ইয়াৰ বৌদ্ধ জনসংখ্যা প্ৰায় ১ কোটি ৪০ লাখ^২৩ যি শতাংশৰ হিচাপত বিশ্বৰ অন্যতম সৰ্বোচ্চ বৌদ্ধ ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে চিহ্নিত কৰে। ২০১৭ চনৰ শেষলৈকে ৬৯,১৯৯ জন বৌদ্ধ সন্ন্যাসী[2] থকা ৪,৮৭২টা বৌদ্ধ মন্দিৰ (ৱাট) আছে যিয়ে কম্বোডিয়াত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অস্তিত্ব বজাই ৰখা আৰু বৌদ্ধ সংস্কৃতি সংৰক্ষণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।^২৪

মালয়েছিয়াৰ প্ৰায় ২০% নাগৰিক, মূলতঃ চীনা জনগোষ্ঠীয়, যথেষ্টসংখ্যক জনগোষ্ঠীয় থাই, খ্মেৰ, সিংহলী আৰু প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক, বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে। চীনাসকলে মূলতঃ মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে, কিন্তু সিংহলী সন্ন্যাসীসকলৰ প্ৰচেষ্টাৰ লগতে থাইলেণ্ডৰ সৈতে ঐতিহাসিক সম্পৰ্কৰ বাবে থেৰাভাদায়ো উল্লেখযোগ্য অনুগামী লাভ কৰে।^২৫২৬

• লাওছত প্ৰায় ৫০ লাখ বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, যিসকলে ইয়াৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৭০% গঠন কৰে।^২৭২৮
• ইণ্ডোনেছিয়াত প্ৰায় ৪৭.৫ লাখ বৌদ্ধ (জনসংখ্যাৰ ২%) আছে, মূলতঃ ইয়াৰ চীনা জনসংখ্যাৰ ভিতৰত। ইণ্ডোনেছিয়াৰ বেছিভাগ বৌদ্ধ ধৰ্মই মূলতঃ থাই পৰম্পৰাৰ থেৰাভাডা বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে।^২৯
• ছিংগাপুৰত প্ৰায় ২০ লাখ বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে, তেওঁলোকৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩৩%।^৩০ ছিংগাপুৰত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দৃশ্য-পট আটাইতকৈ সজীৱ আৰু তিনিওটা প্ৰধান পৰম্পৰাৰেই বৃহৎ অনুগামী আছে। চীনৰ ভিতৰত মহায়ানা বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উপস্থিতি সৰ্বাধিক, আনহাতে ম্যানমাৰ, থাইলেণ্ড আৰু শ্ৰীলংকাৰ দৰে দেশৰপৰা অহা বহু অনুপ্ৰৱেশকাৰীয়ে থেৰাভাদা বৌদ্ধ ধৰ্ম পালন কৰে।^৩১
• দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ভিতৰতে সৰ্বনিম্ন জনসংখ্যা থকা ব্ৰুনাইৰ নাগৰিকৰ প্ৰায় ১৩%^৩২আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰণ কৰা উল্লেখযোগ্য প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিক জনসংখ্যা প্ৰায় ৬৫,০০০।^৩৩
• শেহতীয়াকৈ ফিলিপাইনছৰ ২০২০ চনৰপৰা দেশব্যাপী এক সমীক্ষাত দেখা গৈছে যে ইয়াৰ পৰিসংখ্যা তালিকাত মাত্ৰ ৩৯,১৫৮ জন নাগৰিক বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ০.০৩%, যিটো সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়া অঞ্চলৰ ভিতৰতে সৰ্বনিম্ন।^৩৪ ২০১৬ চনত প্ৰাৰম্ভিক অনুমান ২%ৰ তুলনাত ই বহু কম আছিল।^৩৫

লগতে চাওক

• অগ্গ মহা পণ্ডিত
• থাইলেণ্ডৰ সৰ্বোচ্চ পিতৃপুৰুষ