গান্ধীবাদী সমাজবাদ

মহাত্মা গান্ধীৰ তত্ত্বসমূহৰ হিন্দু জাতীয়তাবাদী ব্যাখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা সমাজবাদৰ এটা শাখা হ’ল গান্ধীবাদী সমাজবাদ। সাধাৰণতে গান্ধীয়ে ৰচনা কৰা হিন্দ স্বৰাজ বা ভাৰতীয় গৃহ-শাসনক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা এটা ধাৰণা এই গান্ধীবাদী সমাজবাদ। ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰিকৰণ আৰু আত্মনিয়োগ আৰু আত্ম-নিৰ্ভৰশীলতাক গুৰুত্ব দিয়াৰ লগতে প্ৰযুক্তিৰ আধুনিকীকৰণ আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ ঔদ্যোগীকৰণৰ প্ৰতি পৰম্পৰাবাদী অনিচ্ছা প্ৰদৰ্শন কৰাটো গান্ধীবাদী সমাজবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্য।

সোঁপন্থী ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিৰ অটল বিহাৰী বাজপায়ী আৰু অন্যান্য দলৰ নেতাসকলে প্ৰথমতে ১৯৮০ চনত গান্ধীবাদী সমাজবাদক দলটোৰ অন্যতম মতাদৰ্শগত প্ৰভাৱ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰি হিন্দু জাতীয়তাবাদক সজীৱ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল যদিও ইয়াৰপৰা বিজেপিয়ে নিৰ্বাচনী সফলতা লাভ কৰাত ব্যৰ্থ হয়।^১২

পটভূমি

১৯০৪ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাত ২৪ ঘণ্টীয়া ৰেল যাত্ৰাৰ সময়ত ৰাস্কিনৰ 'আনটু ডিছ লাষ্ট' গ্ৰন্থ পঢ়াৰ পিছত তেওঁ হৃদয়ংগম কৰা ধাৰণাসমূহৰদ্বাৰা গান্ধী সমাজবাদ বহু পৰিমাণে প্ৰভাবিত হৈছিল।^৩ তেওঁ গ্ৰন্থখন গুজৰাটীলৈ সৰ্বোদয়া (সকলোৰে কল্যাণ) বুলি অনুবাদ কৰি ইয়াৰ বিষয়-বস্তু তিনিটা মূল ধাৰণাত সামৰি লৈছিল:

1. ব্যক্তিৰ মংগলৰ লগত সকলোৰে মংগল নিহিত হৈ থাকে।
2. এজন উকীলৰ কামৰ মূল্য এজন নাপিতৰ কামৰ সমানেই, সকলোৰে তেওঁলোকৰ কামৰপৰা জীৱিকা উপাৰ্জনৰ একেই অধিকাৰ থাকে।
3. শ্ৰমৰ জীৱন—অৰ্থাৎ মাটিৰ টিলাৰ আৰু হস্তশিল্পীৰ জীৱন—যিটো জীয়াই থকাৰ যোগ্য জীৱন।^৪

তেওঁ নিজৰ ধাৰণাসমূহ স্বৰাজ আৰু মোৰ সপোনৰ ভাৰত শীৰ্ষক গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰিছিল য'ত তেওঁ ভাৰতীয় সমাজৰ বৰ্ণনা কৰিছে, য’ত কোনো ধনী বা দুখীয়া নাই, কোনো শ্ৰেণী সংঘাত নাই, সম্পদৰ য’ত সমান বিতৰণ আছে আৰু কোনো ধৰণৰ শোষণ আৰু হিংসা নোহোৱাকৈ এক স্বাৱলম্বী অৰ্থনীতি গঢ়ি উঠিছে।^৫ এইদৰে গান্ধী সমাজবাদ পশ্চিমীয়া সমাজবাদৰপৰা পৃথক আছিল, কাৰণ পিছৰ সমাজবাদে বস্তুগত প্ৰগতিত বিশ্বাস কৰিছিল আনহাতে গান্ধীয়ে সকলোকে বস্তুগতভাৱে সমান বুলি গণ্য কৰিছিল।^৬ জৱাহৰলাল নেহৰুৱে তেওঁৰ জীৱনীত কোৱাৰ দৰে, "তেওঁ সমাজবাদ, আৰু অধিক বিশেষকৈ মাৰ্ক্সবাদকো সন্দেহ কৰে, কাৰণ তেওঁলোকৰ হিংসাৰ সম্পৰ্ক আছে।" তেওঁৰ মতে তেওঁৰ সমাজবাদৰ শৈলী তেওঁৰ অহিংসাৰ প্ৰতি থকা দৃঢ়-বিশ্বাসৰপৰাই আহিছে আৰু কোনো কিতাপৰপৰা গ্ৰহণ কৰা বিশ্বাসৰপৰাই আহিছে।^৭ বহু বিশেষজ্ঞই লক্ষ্য কৰিছিল যে সমাজবাদৰ অন্যান্য ধাৰাৰ দৰেই গান্ধীৰ সমাজবাদৰ ধাৰণাটোও নৈতিক বিবেচনাৰ ফল, কিন্তু পশ্চিমীয়া সমাজবাদে স্বীকাৰ কৰা শ্ৰেণী-চেতনাৰ সৈতে ইয়াৰ কোনো সম্পৰ্ক নাছিল।^৮ গান্ধীৰ সমাজবাদৰ এটা ধৰ্মীয় দিশো আছিল। ৰোমেইন ৰ’লেণ্ডে লক্ষ্য কৰা মতে, গান্ধীৰ সমাজবাদী দৰ্শন বুজিবলৈ; "এইটো উপলব্ধি কৰা উচিত যে তেওঁৰ মতবাদ দুটা ভিন্ন মহলা বা গ্ৰেডৰদ্বাৰা গঠিত এটা বিশাল ভৱনৰ দৰে।" তলত সুদৃঢ় ভেটি, ধৰ্মৰ মৌলিক ভেটি। এই বিশাল আৰু অটল ভেটিৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক প্ৰচাৰৰ ভিত্তি আছে।" ^৯

অৰ্থনৈতিক দৰ্শন

গান্ধী সমাজবাদৰ অৰ্থনৈতিক নীতিৰ মূল দিশসমূহ নৈতিকতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। গান্ধীৰ মতে: "মানুহ বা জাতিৰ নৈতিক মংগলত আঘাত কৰা অৰ্থনীতি অনৈতিক আৰু সেয়েহে ই পাপ।" সেয়েহে গান্ধীবাদী সমাজবাদে সকলোৰে বাবে সমতাক প্ৰসাৰিত কৰি অৰ্থনৈতিক সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে শিপাইছে।^১০ এই মতাদৰ্শৰপৰা বিকশিত হৈ গান্ধীবাদী সমাজবাদৰ অৰ্থনৈতিক উপাদানসমূহ স্বৰাজক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই গঢ় লৈ উঠিছে, যিটো সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতাৰ ফল। স্বাৱলম্বিতা আৰু আত্ম-নিৰ্ভৰশীলতাৰ জৰিয়তে এই কাম সম্ভৱ হয়, য’ত, সকলোৱে নিজৰ শ্ৰমৰ উপযুক্ত অংশ পায়। মাৰ্বানিয়াঙৰ মতে গান্ধীবাদী সামাজিক অৰ্থনীতিয়ে "শ্ৰমৰ মৰ্যাদা আৰু অহিংস সামাজিক সহযোগিতাৰ ব্যক্তিগত নৈতিকতাৰ ধাৰণাটোৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিকেন্দ্ৰিকৃত, অসংসদীয় আৰু স্বায়ত্তশাসিত গ্ৰাম্য সাম্প্ৰদায়িক আত্মশাসনৰ বাবে" যুক্তি আগবঢ়ায়।^১১ সেয়েহে গান্ধীবাদী সমাজবাদে অৰ্থনৈতিক শ্ৰেণীবিহীন সমাজৰ পোষকতা কৰে, যাক গান্ধীয়ে সৰ্বোদয়া বুলি অভিহিত কৰে।^১২১৩ এই ধাৰণাটোৰ উদাহৰণ ভাৰতত পঞ্চায়তী ৰাজ ৰূপায়ণত দেখা যায়।^১৪ ১৯৩৮ চনত স্বাধীনতা-উত্তৰ ভাৰতৰ বাবে অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা প্ৰণয়নৰ সময়ত লক্ষ্য কৰা হৈছিল যে গণতান্ত্ৰিক ভাৰতৰ অধীনত পৰিকল্পনা কেৱল বিভিন্ন সমাজবাদী, পুঁজিপতি বা ফেচিবাদী জাতিৰ পৰিকল্পনা নকল কৰি জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা উচিত নহয়, বৰঞ্চ ভাৰতৰ মাটিত ইয়াৰ শিপা দৃঢ় হোৱাৰ দিশত আৰু ভাৰতৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি কেন্দ্ৰীভূত হ'ব লাগে।^১৫