খটকা (সংগীত)

খটকা (ইংৰাজী: Khatka) হিন্দুস্তানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ অলংকাৰ (Alankar) বা সুৰ-সজ্জা। এইবিধ অলংকাৰ ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ হিচাপে বিবেচিত।^১ খটকা শব্দটো হিন্দী ভাষাৰপৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে এটা সৰু জোকাৰণি বা টান।^২

সংজ্ঞা

খটকা হৈছে এনে এবিধ অলংকাৰ য'ত এটা স্বৰক কেইবাটা স্বৰৰ সমষ্টি হিচাপে পৰিৱেশন কৰা হয়। মূল স্বৰটো সবাতোকৈ প্ৰধানভাৱে উপস্থাপিত হয়, কিন্তু ইয়াৰ লগতে এটা বা দুটা পাৰ্শ্ববৰ্তী স্বৰো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^৩ খটকাৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে যে মূল স্বৰটো খটকাৰ ঠাইত পোনপটীয়াকৈ গাব পাৰি আৰু ইয়াৰ ফলত সুৰৰ মূলগত গঠনত কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়।

কাৰিকৰী দিশ

খটকা পৰিৱেশনাত এটা স্বৰ গাঁৱতে দ্ৰুতভাৱে ওপৰৰ বা তলৰ এটা স্বৰ স্পৰ্শ কৰি পুনৰ মূল স্বৰটোলৈ ঘূৰি আহে।^৪ এই প্ৰক্ৰিয়াত যি স্বৰটো স্পৰ্শ কৰা হয়, সেইটো স্পষ্টভাৱে উচ্চাৰণ কৰা নহয়, কিন্তু ইয়াক গোৱা হয়। খটকাৰ এই বৈশিষ্ট্য ইয়াক আন অলংকাৰসমূহৰপৰা পৃথক কৰে।

অন্যান্য অলংকাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক

খটকা কান আৰু মুৰকী অলংকাৰৰ মাজত এক মিশ্ৰণ বুলি বিবেচনা কৰা হয়।^৫ কান অলংকাৰৰ দৰে ইয়াত জোকাৰণিৰ অনুভূতি থাকে আৰু মুৰকীৰ দৰে ইয়াত অন্যান্য স্বৰৰ ব্যৱহাৰ থাকে। পশ্চিমীয়া সংগীতত খটকাৰ সমতুল্য অলংকাৰ হৈছে Grace Notes বা Turn।^৬

ৰাগত প্ৰয়োগ

খটকা অত্যন্ত সাধাৰণ এবিধ অলংকাৰ যদিও সকলো সময়তে সকলো ৰাগত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা নহয়। হিন্দুস্তানী সংগীতৰ অলংকাৰসমূহ ৰাগৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত, অৰ্থাৎ কোন স্বৰত আৰু কেনেকৈ অলংকাৰটো পৰিৱেশন কৰা হ'ব সেয়া ৰাগৰ চৰিত্ৰৰদ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়।^৭

সৌন্দৰ্যত্ত্বিক গুৰুত্ব

ভাৰতীয় নন্দনতত্ত্বত, বিশেষকৈ কাব্য আৰু সংগীতত অলংকাৰক এক মুখ্য নান্দনিক উপাদান হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।^৮ খটকাকে ধৰি সকলো অলংকাৰে সুৰৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু সৰল সুৰ এটাক সম্পূৰ্ণ আৰু অভিব্যক্তিপূৰ্ণ কৰি তোলে। এনেকৈয়ে অলংকাৰসমূহে কোনো বাদ্যযন্ত্ৰৰ সহায় নোলোৱাকৈয়ে সুৰক সম্পূৰ্ণ কৰি তোলে।^৯

শিক্ষা আৰু অনুশীলন

সংগীত শিক্ষাত খটকাৰ অনুশীলন অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। এইবিধ অলংকাৰে শিক্ষাৰ্থীসকলক স্বৰৰ মাজৰ দূৰত্ব আৰু সম্পৰ্ক বুজাত সহায় কৰে।^১০ হিন্দুস্তানী সংগীতৰ একৰেখীয় সুৰ বিকাশৰ বিশেষত্বৰ কাৰণে সজ্জামূলক উপাদানসমূহে বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰে।^১১

আধুনিক প্ৰাসংগিকতা

আজিৰ যুগতো খটকা হিন্দুস্তানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ এক জীৱন্ত পৰম্পৰা হিচাপে বিদ্যমান। গায়কী আৰু বাদ্য উভয় ক্ষেত্ৰতে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়। আধুনিক সংগীত গৱেষণাতো অলংকাৰৰ ভূমিকা আৰু প্ৰভাৱ নিৰূপণৰ ক্ষেত্ৰত খটকা আৰু অন্যান্য অলংকাৰৰ অধ্যয়ন কৰা হয়।

আৰু চাওক

• অলংকাৰ (সংগীত)
• হিন্দুস্তানী শাস্ত্ৰীয় সংগীত
• ৰাগ
• মুৰকী
• গমক
• মীড়

বাহ্যিক সংযোগ

• Raag Hindustani - Ornamentation in Indian Classical Music
• Naman's Music - What is alankar (ornaments) or palta in Hindustani Classical Music?