কেদাৰনাথ মন্দিৰ

কেদাৰনাথ মন্দিৰ (Kedarnath Temple) শিৱৰ বাৰটা জ্যোতিৰ্লিংগৰ ভিতৰত অন্যতম হিন্দু মন্দিৰ। এই মন্দিৰটো ভাৰতৰ উত্তৰাখণ্ড ৰাজ্যৰ মন্দাকিনী নদীৰ সমীপত গড়ৱাল হিমালয়ান ৰেঞ্জ^১ ত অৱস্থিত।

এপ্ৰিল মাহৰ (অক্ষয় তৃতীয়) আৰু নৱেম্বৰ মাহৰ ভিতৰত (কাৰ্তিক পূৰ্ণিমা, শৰৎকালীন পূৰ্ণিমা) মন্দিৰটো সাধাৰণ জনতাৰ বাবে মুকলি কৰা হয়। শীতকালত মন্দিৰৰ বিগ্ৰহ (দেৱতা)ক উখিমাঠলৈ যোৱা হয় যাতে পৰৱৰ্তী ছমাহ পূজা কৰা হয়। কেদাৰনাথক এই অঞ্চলৰ ঐতিহাসিক নাম ‘কেদাৰখণ্ডৰ প্ৰভু’ শিৱৰ সম্পৰ্কীয় ৰূপ হিচাপে দেখা যায়।^২

এই মন্দিৰলৈ পোনপটীয়া পথেৰে যাব নোৱাৰি আৰু গৌৰীকুণ্ডৰ পৰা ১৭ কিলোমিটাৰ (১১ মাইল) দূৰত্বত কষ্টকৰ ট্ৰেকিং কৰিব লাগিব। মন্দিৰলৈ যাবলৈ পনি, খচ্চৰ আৰু ষ্টেজকোচ সেৱা উপলব্ধ। হিন্দু কিংবদন্তি অনুসৰি এই মন্দিৰটো প্ৰথমে পাণ্ডৱসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল, আৰু ই শিৱৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ হিন্দু মন্দিৰ বাৰটা জ্যোতিৰ্লিংগৰ ভিতৰত অন্যতম।^১ বিশ্বাস কৰা হয় যে পাণ্ডৱসকলে কেদাৰনাথত তপস্যা কৰি ভগৱান শিৱক সন্তুষ্ট কৰিছিল। ^{১ ৩} ভাৰতৰ উত্তৰ হিমালয়ৰ ছোটা চাৰি ধাম তীৰ্থযাত্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰধান স্থানৰ ভিতৰত এই মন্দিৰটো পঞ্চ কেদাৰ তীৰ্থস্থানৰ ভিতৰত প্ৰথমটো। এই মন্দিৰ ১২টা জ্যোতিৰ্লিংগৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ।^৪ ষষ্ঠ আৰু সপ্তম শতিকাৰ সময়ছোৱাত নয়নাৰ নামৰ ৬৩ জন সন্তই ৰচনা কৰা পবিত্ৰ তামিল শৈৱী গ্ৰন্থ টেভাৰমত উল্লেখ কৰা ২৭৫ টা পাদল পেট্ৰা স্থলমৰ ভিতৰত ই অন্যতম। এই মন্দিৰৰ বিষয়ে তিৰুগনাসম্বন্দৰ, আপ্পাৰ, সুন্দৰাৰ আৰু চেক্কিঝাৰয়ে তেওঁলোকৰ তেৱৰাম গ্ৰন্থত গাইছে। ^৫

২০১৩ চনত উত্তৰ ভাৰতৰ আকস্মিক বানপানীৰ সময়ত আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱা অঞ্চল কেদাৰনাথ আছিল। মন্দিৰ কমপ্লেক্স, ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চল আৰু কেদাৰনাথ চহৰৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন হয় যদিও ওখ পাহাৰৰ পৰা বৈ অহা ধ্বংসাৱশেষৰ ফলত হোৱা চাৰিখন দেৱালৰ এফালে কেইটামান ফাটৰ বাহিৰে মন্দিৰৰ গঠনৰ কোনো ডাঙৰ ক্ষতি হোৱা নাছিল। ধ্বংসাৱশেষৰ মাজত এটা ডাঙৰ শিলে বাধাৰ কাম কৰি মন্দিৰটোক বানপানীৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছিল। বজাৰ এলেকাৰ ওচৰৰ চৌহদ আৰু অন্যান্য অট্টালিকাসমূহ যথেষ্ট ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।^৬

ইতিহাস আৰু উৎপত্তিৰ কিংবদন্তি

৩,৫৮৩ মিটাৰ (১১,৭৫৫ ফুট) উচ্চতাত, মন্দাকিনী নদীৰ পাৰত, গংগাৰ উপনৈ, ঋষিকেশৰ পৰা ২২৩ কিলোমিটাৰ (১৩৯ মাইল) দূৰত্বত, অজ্ঞাত তাৰিখৰ এটা শিলৰ ভৱন। ^৭ মূল কেদাৰনাথ মন্দিৰ কোনে কেতিয়া নিৰ্মাণ কৰিছিল সেয়া নিশ্চিত নহয়। "কেদাৰনাথ" নামৰ অৰ্থ হৈছে "ক্ষেত্ৰৰ অধিপতি", ইয়াৰ উৎপত্তি হৈছে সংস্কৃত শব্দ কেদাৰ ("ক্ষেত্ৰ") আৰু নাথা ("প্ৰভু")ৰ পৰা। কাশী কেদাৰ মাহাত্ম্য গ্ৰন্থত কোৱা হৈছে যে ইয়াত "মুক্তিৰ শস্য" গজে বাবে ইয়াক এনেদৰে কোৱা হৈছে। ^৮

কেদাৰনাথৰ বিষয়ে এটা লোক-কিংবদন্তি হিন্দু মহাকাব্য মহাভাৰতৰ বীৰ পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে জড়িত। পাণ্ডৱসকলে কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ সময়ত কৰা পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব বিচাৰিছিল। সেইবাবে তেওঁলোকে নিজৰ ৰাজ্যৰ বাঘজৰী আত্মীয়ৰ হাতত অৰ্পণ কৰি শিৱৰ সন্ধানত আৰু তেওঁৰ আশীৰ্বাদ বিচাৰি গুচি গৈছিল। কিন্তু, শিৱই তেওঁলোকৰ পৰা আতৰি থাকিবলৈ বিচাৰিছিল আৰু ম’হৰ (নন্দী) ৰূপ লৈছিল। পাঁচজন পাণ্ডৱৰ দ্বিতীয়জন ভাতৃ ভীমে তেতিয়া গুপ্তকাশী ("লুকাই থকা কাশী" – শিৱৰ আত্মগোপন কাৰ্য্যৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নাম)ৰ ওচৰত চৰি থকা ম'হটো দেখিলে। ভীমে লগে লগে ম’হটোক শিৱ বুলি চিনি পালে। ভীমে ম’হটোৰ ঠেং আৰু পিছফালৰ ভৰি দুখন ধৰি ধৰিলে। কিন্তু ম’হৰূপী শিৱটো মাটিত নোহোৱা হৈ গৈছিল। পিছলৈ আকৌ কিছু অংশত পুনৰ আবিৰ্ভাৱ হয়, কেদাৰনাথত কুঁজটো ওপৰলৈ উঠিল, টুংগনাথত বাহুবোৰ দেখা গ’ল, ৰুদ্ৰনাথত মুখখন দেখা গ’ল, মধ্যমহেশ্বৰত নাভি (নাভি) আৰু পেটটো ওপৰলৈ উঠিল আৰু কল্পেশ্বৰত চুলিবোৰ ওলাল ৷ এই পুনৰ আবিৰ্ভাৱত পাণ্ডৱসকলে পাঁচটা ভিন্ন ৰূপত সন্তুষ্ট হৈছিল, তেওঁলোকে পাঁচ ঠাইত শিৱৰ পূজা আৰু পূজাৰ বাবে মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই পাঁচটা স্থানক সামূহিকভাৱে পঞ্চ কেদাৰ বুলি জনা যায়। ^১৯১০

কাহিনীটোৰ এটা ভিন্নতাই ভীমক কেৱল ম’হটো ধৰাই নহয়, ইয়াক নোহোৱা হোৱাত বাধা দিয়াৰ বাবেও কৃতিত্ব দিয়ে। ফলস্বৰূপে ম'হটো পাঁচ ভাগত বিভক্ত হৈ হিমালয়ৰ গড়ৱাল অঞ্চলৰ কেদাৰ খণ্ডৰ পাঁচটা স্থানত দেখা দিয়ে।^৯ পঞ্চ কেদাৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ পাছত পাণ্ডৱসকলে মোক্ষৰ বাবে কেদাৰনাথত ধ্যান কৰি যজ্ঞ (অগ্নিযজ্ঞ) কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত মহাপন্থ (স্বৰ্গৰোহিনী বুলিও কোৱা হয়) নামৰ স্বৰ্গ পথেৰে স্বৰ্গ বা মোক্ষ লাভ কৰিছিল। পঞ্চ কেদাৰ মন্দিৰসমূহ উত্তৰ ভাৰতীয় হিমালয়ান মন্দিৰৰ স্থাপত্যৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত আৰু কেদাৰনাথ, টুংগনাথ আৰু মধ্যমহেশ্বৰ মন্দিৰসমূহ একে ধৰণৰ দেখা যায়।^১১

পঞ্চ কেদাৰ মন্দিৰত শিৱৰ দৰ্শনৰ তীৰ্থযাত্ৰা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত বদ্ৰীনাথ মন্দিৰত বিষ্ণুক দৰ্শন কৰাটো এক অলিখিত ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, যিটো ভক্তই শিৱৰ পৰা আশীৰ্বাদ বিচৰাৰ চূড়ান্ত দৃঢ় প্ৰমাণ হিচাপে।^১২

পাণ্ডৱ আৰু কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ বিৱৰণ দিয়া মহাভাৰতত কেদাৰনাথ নামৰ কোনো স্থানৰ উল্লেখ নাই। কেদাৰনাথৰ অন্যতম প্ৰাচীন উল্লেখ স্কন্ধ পুৰাণত (প্ৰায় সপ্তম-৮ম শতিকা) পোৱা যায়, য’ত গংগা নদীৰ উৎপত্তিৰ বৰ্ণনা কৰা কাহিনী আছে। গ্ৰন্থখনত কেদাৰা (কেদাৰনাথ)ৰ নাম শিৱই নিজৰ জট চুলিৰ পৰা পবিত্ৰ পানী এৰি দিয়া ঠাই বুলি উল্লেখ কৰিছে।^১৩

মাধৱৰ সংক্ষেপ-শংকৰ-বিজয়ৰ আধাৰত থকা হাজিঅ’গ্ৰাফী অনুসৰি অষ্টম শতিকাৰ দাৰ্শনিক আদি শংকৰৰ মৃত্যু হৈছিল কেদাৰনাথৰ ওচৰৰ পাহাৰত; যদিও আনন্দগিৰিৰ প্ৰাচীন-শংকৰ-বিজয়াৰ আধাৰত আন হাজিঅ'গ্ৰাফীত তেওঁৰ মৃত্যু কাঞ্চিপুৰমত হোৱা বুলি উল্লেখ আছে। শংকৰৰ কথিত মৃত্যুস্থান চিহ্নিত কৰা এটা কীৰ্তিচিহ্নৰ ধ্বংসাৱশেষ কেদাৰনাথত অৱস্থিত।^১৪ দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত কেদাৰনাথ নিশ্চিতভাৱে এক বিশিষ্ট তীৰ্থ কেন্দ্ৰ আছিল, যেতিয়া গহাদৱলাৰ মন্ত্ৰী ভট্টা লক্ষ্মীধৰে লিখা কৃতি-কল্পতৰুত ইয়াৰ উল্লেখ আছে।^১৫ আদি শংকৰয়ে উত্তৰাখণ্ডৰ বদ্ৰিনাথ আৰু অন্যান্য মন্দিৰৰ লগতে এই মন্দিৰটো পুনৰুজ্জীৱিত কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিলহৈছিল। তেওঁ কেদাৰনাথত মহাসমাধি লাভ কৰা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

কেদাৰনাথ তীৰ্থ পুৰোহিতসকল এই অঞ্চলৰ প্ৰাচীন ব্ৰাহ্মণ, তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে (ঋষি-মুনি) নৰ-নাৰায়ণ আৰু দক্ষ প্ৰজাপতিৰ সময়ৰ পৰাই এই লিংগ পূজা কৰি আহিছে। পাণ্ডৱসকলৰ নাতি ৰজা জনমেজয়ে তেওঁলোকক এই মন্দিৰ পূজা কৰাৰ অধিকাৰ দিছিল আৰু সমগ্ৰ কেদাৰ অঞ্চল দান কৰিছিল আৰু তেতিয়াৰ পৰাই তেওঁলোকে তীৰ্থযাত্ৰীক পূজা কৰি আহিছে।^{৮১৩১৪}

ইংৰাজ পৰ্বতাৰোহী এৰিক শ্বিপটনে (১৯২৬) লিপিবদ্ধ কৰা এটা পৰম্পৰা অনুসৰি, "many hundreds of years ago" এজন পুৰোহিতে কেদাৰনাথ মন্দিৰ আৰু বদ্ৰীনাথ মন্দিৰ দুয়োটাতে সেৱা অনুষ্ঠিত কৰিছিল, দৈনিক দুয়োখন ঠাইৰ মাজত ভ্ৰমণ কৰিছিল।^১৬