কন্দৰ্পধৰ্ম

কন্দৰ্পধৰ্ম (কিছুমান উৎসত কন্দৰ্পবৰ্মন ৰূপেও উল্লিখিত) আছিল চম্পা ৰাজ্যৰ এজন প্ৰাচীন ৰজা, যিয়ে ভিয়েটনামৰ কেন্দ্ৰীয় অঞ্চলত ষষ্ঠ শতাব্দীৰ শেষ ভাগৰপৰা সপ্তম শতাব্দীৰ আৰম্ভণিলৈকে শাসন কৰিছিল। তেওঁ শম্ভুবৰ্মনৰ পুত্ৰ আৰু প্ৰভাসধৰ্মৰ পিতা আছিল।^১

ৰাজ্য আৰু ৰাজধানী

কন্দৰ্পধৰ্মৰ ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল থুব’ন নদীৰ উপত্যকা (বৰ্তমানৰ কুৱাং নাম প্ৰদেশ) আৰু সম্ভৱতঃ হুৱাং নদী (বৰ্তমান থুৱাথিয়েন-হুৱে প্ৰদেশ) অঞ্চল। তেওঁৰ ৰাজত্বকালত তেওঁৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত কন্দৰ্পপুৰ নামৰ নগৰী ৰাজধানী হিচাপে বিকশিত হৈছিল।^১

শিলালিপিত উল্লেখ

মিশনৰ (Mỹ Sơn) শিলালিপি C.96-ত বিক্ৰান্তবৰ্মন প্ৰথম (প্ৰকাশধৰ্ম) ৰজাই ৬৫৮ খ্ৰীষ্টাব্দত উৎকীৰ্ণ কৰা বংশবৃক্ষত কন্দৰ্পধৰ্মৰ নাম উল্লেখ পোৱা যায়। তাত কোৱা হৈছে যে তেওঁ ‘‘শ্ৰী শম্ভুবৰ্মন’’ৰ পুত্ৰ আৰু ‘‘ধৰ্মৰ অৱতাৰ’’ৰূপে বৰ্ণিত।^১

শিলালিপি C.137 (চা কিয়েউ অঞ্চলৰপৰা উদ্ধৃত) অনুসৰি কন্দৰ্পধৰ্ম আছিল প্ৰকাশধৰ্মৰ পিতৃ-পিতামহ (অৰ্থাৎ তেওঁৰ পিতৃৰ মাতৃৰ পিতৃ)।^১

থুৱাথিয়েন-হুৱে প্ৰদেশত পোৱা ডিন্থি শিলালিপি C.111-ত কন্দৰ্পধৰ্মদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত নগৰ ‘‘কন্দৰ্পপুৰ’’ৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ফ্ৰেন্স বিদ্বান এডুৱাৰ্ড হুবেৰৰ অনুবাদ অনুসৰি শিলালিপিত লিখা আছে: “যদি কোনোবাই এই নগৰৰ প্ৰভুয়ে (কন্দৰ্পবৰ্মন/ধৰ্মে) দান কৰা সামগ্ৰীৰ অপমান কৰে, তেন্তে তেওঁলোক আৰু তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষ অনন্তকাললৈ অসুখী হৈ থাকিব।”^১

চীনা উৎসত উল্লেখ

চামপাৰ ইতিহাসবিদ জৰ্জ মাশ্পেৰো আৰু জৰ্জ চেদেছে কন্দৰ্পধৰ্মক চীনৰ লিখিত উৎসত বৰ্ণিত “লিন্‌ই” ৰাজ্যৰ ৰাজা ফান টৌলি (Fan Touli) বুলি অনুমান কৰিছে। চীনা ইতিহাস ‘‘চিউ টাং শু’’ অনুসৰি তেওঁ ৬৩০ আৰু ৬৩১ খ্ৰীষ্টাব্দত চীনা সম্ৰাটৰ আদালতলৈ উপহাৰ আৰু দূতবাহিনী পঠাইছিল।^১

বংশ আৰু বৰ্ণ

শিলালিপিসমূহত কন্দৰ্পধৰ্মৰ বংশক একে সময়তে ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষত্ৰিয় বৰ্ণৰপৰা উৎপন্ন বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। এই বংশৰ প্ৰাচীন প্ৰতিষ্ঠাতা আছিল গঙ্গৰাজা, যিয়ে সিংহপুৰ (Simhapura) ৰাজবংশ আৰম্ভ কৰিছিল।^১