ইৰানত হিন্দু ধৰ্ম

ইৰাণৰ হিন্দু ধৰ্ম (Hinduism in Iran) হৈছে এটা সংখ্যালঘিষ্ঠ ধৰ্ম। ২০১৫ চনলৈকে ইৰাণত ৩৯,২০০ জন হিন্দু বাস কৰিছিল।[ ^১

আৰ্য সমাজে দুটা হিন্দু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল, এটা বান্দৰ আব্বাছত আৰু এটা জাহেদানত, দুয়োটা মন্দিৰ ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে ভাৰতীয় বণিকৰদ্বাৰা পুঁজিৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ^২৩

১৯৭৬ চনত এ চি ভক্তিবেদন্ত স্বামী প্ৰভুপাদ তেহৰাণ ভ্ৰমণ কৰিছিল। ১৯৭৭ চনৰপৰা ইস্কনে তেহৰাণত নিৰামিষ ৰেষ্টুৰেণ্ট চলাই আছে। ^৪

জনগাঁথনি

২০১০ চনত ইৰানত প্ৰায় ২০ হাজাৰ হিন্দু আছিল আৰু ২০১৫ চনত হিন্দু লোকৰ জনসংখ্যা ৩৯,২০০ লৈ বৃদ্ধি পাইছিল। ^৫৬

ইতিহাস

ইৰাণৰ হিন্দু ধৰ্মৰ ইতিহাস কেইবা শতিকাৰো এক চহকী আৰু জটিল কাহিনীৰ লগত জড়িত হৈ আছে। প্ৰাচীন ইৰাণ আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ লগতে ইৰাণী অঞ্চললৈ ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰব্ৰজনকো প্ৰতিফলিত কৰিছে। ইৰাণত হিন্দু ধৰ্মৰ অস্তিত্ব বিভিন্ন সামাজিক, সাংস্কৃতিক, ৰাজনৈতিক কাৰকৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছে,লগতে বাণিজ্য, ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ প্ৰসাৰ, সময়ৰ লগে লগে ইৰাণত ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠা আদি বিভিন্ন কাৰকেও প্ৰভাৱ পেলাইছে।

আৰম্ভণিৰ যোগাযোগ আৰু প্ৰভাৱ

ইৰাণৰ সৈতে হিন্দু ধৰ্মৰ ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক আৰম্ভ হৈছে ভাৰত-ইৰাণী যুগৰ আৰম্ভণিৰপৰা। তেতিয়া দুয়োটা অঞ্চলতে ইণ্ডো ইউৰোপীয় ভাষা কোৱা লোকে বসবাস কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত বৈদিক ভাষী আৰ্য আৰু ভাৰতৰ ইৰাণী ভাষী জনগোষ্ঠী বুলি বিভক্ত হোৱা প্ৰাচীন ভাৰত-ইৰাণীসকলৰ বহু ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সম্পৰ্ক ঘটিছিল। বৈদিক ধৰ্মীয় পদ্ধতি আৰু দেৱতাৰ আদিম উল্লেখ আভেষ্টাত পোৱা যায়। জড়োষ্ট্ৰিয়ান ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ গ্ৰন্থত হিন্দু শাস্ত্ৰৰ সৈতে ভাষিক আৰু বিষয়ভিত্তিক সাদৃশ্য দেখা যায়।

ঋকবেদত আৰ্য্যৰ কথা উল্লেখ আছে, যিসকলে বিভিন্ন সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় পথত বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ আগতে ইৰাণৰ মালভূমিৰ সৈতে সংস্পৰ্শলৈ আহিব পাৰে। বৈদিক গীতৰ লগতো অভেস্তাৰ বহু সাদৃশ্য আছে, যেনে মিত্ৰৰ মূৰ্তি—হিন্দু আৰু জৰদস্তি উভয় পৰম্পৰাৰ প্ৰধান দেৱতা। এই সাদৃশ্যৰপৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে জৰদস্তি আৰু হিন্দু ধৰ্ম নিজ নিজ অঞ্চলত পৃথকে পৃথকে বিকশিত হোৱাৰ আগতে হয়তো এক পাৰস্পৰিক এটা ধৰ্মীয় ঐতিহ্য আছিল।

প্ৰাচীন পাৰস্য আৰু হিন্দু প্ৰভাৱ

প্ৰাচীন ইৰানৰ ইতিহাসত, বিশেষকৈ আচেমেনীড সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত (প্ৰায় ৫৫০–৩৩০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) ইৰাণ আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মাজত যথেষ্ট পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ আছিল। ৰেচম পথৰ দৰে বাণিজ্যিক পথে সামগ্ৰী, ধাৰণা আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ আদান-প্ৰদানৰ সুবিধা কৰি দিছিল। হিন্দু ধৰ্ম প্ৰধান নহ’লেও সম্ভৱতঃ প্ৰাচীন ইৰাণৰ ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক পৰিৱেশক প্ৰভাবিত কৰিছিল।

মহান দাৰিয়াছৰ ৰাজত্বকালত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫২২–৪৮৬) ভাৰতীয় বণিকসকলে পাৰস্যলৈ যোৱা বুলি জনা গৈছিল আৰু ভাৰতীয় ঋষি আৰু পাৰ্চী দৰবাৰৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ বিৱৰণী আছে। জৰদস্তি ধৰ্ম আচেমেনী সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰধান ধৰ্ম হৈ থাকিলেও ইৰাণী সমাজত বিশেষকৈ বাণিজ্য আৰু বৌদ্ধিক বিনিময়ৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় ধৰ্মীয় প্ৰথা আৰু ধাৰণা নিঃসন্দেহে উপস্থিত আছিল।

ইৰাণৰ লৰেস্তান প্ৰদেশত হিন্দু দেৱতা গণেশৰ সৈতে মিল থকা হাতী মূৰৰ মূৰ্তি এটা চিত্ৰিত এখন ধাতুৰ প্লেট আৱিষ্কাৰ কৰা হয়, এই ধাতুৰ প্লেটখন খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১২০০ চনৰপৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০০ চনৰ ভিতৰত বুলি ধৰা হৈছে।^৭৮

মধ্যযুগীয় আৰু আৰম্ভণিৰ আধুনিক যুগ

ইৰাণত হিন্দু ধৰ্মৰ উপস্থিতি আৰু অধিক শক্তিশালী হৈ উঠিছিল মধ্যযুগীয় যুগত বিশেষকৈ খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত ইছলাম ধৰ্মৰ পাৰস্য বিজয়ৰ পিছত বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত। যদিও অৱশেষত ইৰাণত ইছলাম প্ৰধান ধৰ্ম হৈ পৰিল, তথাপি বৃহৎ হিন্দু সম্প্ৰদায় থাকি গ’ল, বিশেষকৈ কেৰমান আৰু ইয়াজদৰ দৰে অঞ্চলত, যিবোৰ ভাৰত আৰু মধ্যপ্ৰাচ্যক সংযোগ কৰা বাণিজ্যিক পথৰ অংশ আছিল।

ইৰাণত ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী আৰু অনুপ্ৰৱেশকাৰীৰ প্ৰভাৱ ছাফাৱী বংশৰ দিনত (১৫০১–১৭৩৬) বাঢ়িছিল, যেতিয়া ইৰাণে ভাৰতৰ সৈতে ব্যাপক বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল। ভাৰতীয় ব্যৱসায়ী, সৈনিক, শিপিনী ইৰাণলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিলে আৰু ইছফাহান আৰু তেহৰাণৰ দৰে চহৰত হিন্দূৰ সৰু সৰু সম্প্ৰদায়ৰ উত্থান হ’বলৈ ধৰিলে। এই আদিম জনগোষ্ঠীসমূহ প্ৰায়ে বাণিজ্য আৰু বাণিজ্যত নিয়োজিত আছিল আৰু তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় পদ্ধতি ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ পৰম্পৰাৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈয়েই থাকিল।

আধুনিক যুগ

আধুনিক যুগত বিশেষকৈ কাজাৰ বংশ (১৭৮৯–১৯২৫) আৰু পাহলৱী যুগত (১৯২৫–১৯৭৯) হিন্দুসকলৰ ইৰাণলৈ বৃহৎ পৰিসৰৰ প্ৰব্ৰজন হৈছিল। এই প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলৰ বহুতেই ইৰাণ আৰু ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ মাজত বাণিজ্যিক আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্কৰ ফলত আহিছিল, য’ত পেছাদাৰী, কূটনীতিবিদ, শ্ৰমিকৰ গতিবিধিও আছিল। এই সময়ছোৱাত ইৰাণৰ ডাঙৰ চহৰবোৰত— বিশেষকৈ তেহৰাণ, ইছফাহান আৰু কেৰমানত সৰু কিন্তু সুপ্ৰতিষ্ঠিত হিন্দু সম্প্ৰদায় পোৱা গৈছিল।

ভাৰতত ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক উপস্থিতি আৰু ইৰাণত ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠাই এই সম্পৰ্কসমূহ সুদৃঢ় কৰাত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি ইৰাণত পাৰ্চী (জোৰ’ষ্ট্ৰিয়ান) আৰু অন্যান্য দক্ষিণ এছিয়াৰ ধৰ্মীয় গোটৰ উপস্থিতিয়ে অঞ্চলটোৰ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ বৈচিত্ৰ্যত অৰিহণা যোগাইছিল।

১৯৭৯ চনৰ ইছলামিক বিপ্লৱৰ পিছত ইৰাণৰ ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন ঘটে। আয়াতুল্লাহ খোমেইনীৰ নেতৃত্বত নতুন ইছলামিক চৰকাৰে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাক বাধা দিয়া নীতি ৰূপায়ণ কৰিলে আৰু দেশৰ ধৰ্মীয় গাঁথনি ইছলামৰ প্ৰতি আৰু অধিক হেলনীয়া হৈ পৰিল। এই প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ মাজতো ইৰাণত বিশেষকৈ ভাৰতৰ সৈতে ঐতিহাসিক বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক থকা অঞ্চলসমূহত সৰু সৰু হিন্দু সম্প্ৰদায়সমূহ থাকি গ’ল।

ইৰাণৰ সমসাময়িক হিন্দু ধৰ্ম

বৰ্তমান ইৰাণৰ হিন্দু সম্প্ৰদায় অতি কম যদিও তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। ইৰাণৰ বেছিভাগ হিন্দুধৰ্মীলোক পূৰ্বৰ অনুপ্ৰৱেশকাৰী সম্প্ৰদায়ৰ বংশধৰ, যিবিলাকে ১৯ শতিকাৰ আৰু ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে অহা ব্যৱসায়ী, কূটনীতিবিদ, শ্ৰমিক আদিও অন্তৰ্ভুক্ত। ইৰাণৰ বেছিভাগ হিন্দুধৰ্মাম্বলম্বী লোক তেহৰাণ, ইছফাহান আৰু কেৰমানত বাস কৰে আৰু তেওঁলোকৰ উপাসনা স্থানসমূহ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। মূলতঃ শিৱ, বিষ্ণু, দুৰ্গা আদি হিন্দু দেৱতাৰ বাবে উৎসৰ্গিত মন্দিৰ।

ইৰাণত হিন্দূৰ সংখ্যা কম তথা অনুমাণিক ১০,০০০তকৈও কম। যদিও এই সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণত সহায় কৰা কেইবাটাও সক্ৰিয় ধৰ্মীয়, সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক সংগঠন আছে। ইছফাহানৰ হিন্দু মন্দিৰ আৰু তেহৰাণৰ হিন্দু মন্দিৰ দুটা বিখ্যাত মন্দিৰ, য’ত এই সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান আৰু উৎসৱ,যেনে দীপাৱলী অতি উলহ-মালহেৰে পালন কৰে।

শেহতীয়া বছৰবোৰত ইৰাণত হিন্দু ধৰ্মৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় ঐতিহ্যৰ প্ৰতি নতুন আগ্ৰহ দেখা গৈছে; ইয়াৰ উপৰি ইৰাণ আৰু ভাৰতৰ মাজত আলোচনা তীব্ৰতৰ হৈ পৰিছে। যদিও ইৰাণত হিন্দু ধৰ্ম সংখ্যালঘু ধৰ্ম, তথাপি ইয়াৰ ঐতিহাসিক উপস্থিতি দেশখনৰ বহল সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় তন্ত্ৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে সম্পূৰ্ণৰূপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।

ইৰানত থকা হিন্দু মন্দিৰৰ তালিকাৰ একাংশ

তলত দিয়া তালিকাখন ইৰাণৰ উল্লেখযোগ্য হিন্দু মন্দিৰসমূহৰ ভিতৰত আছে:^৯ দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে ইৰাণৰ ইছলামিক চৰকাৰে কিছুমান মন্দিৰ অন্য ব্যৱহাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে, আৰু ভাৰত চৰকাৰে এতিয়াও হিন্দুসকলৰ বাবে মন্দিৰসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰাটো এটা শক্তিশালী বৈদেশিক নীতিৰ বিষয় হিচাপে গঢ়ি তুলিব পৰা নাই।

• বুশ্বেহৰ প্ৰদেশ

• বুশ্বেহৰ
• বুশ্বেহৰৰ শিৱ মন্দিৰ: ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক যুগত হিন্দু বণিকসকলে বন্দৰ চহৰ বুশ্বেহৰত নিৰ্মাণ কৰিছিল। ^৯
• ফাৰ্চ প্ৰদেশ
  • শ্বিৰাজ
  • শ্বিৰাজৰ হিন্দু মন্দিৰ: কাজাৰ বংশৰ সময়ত নিৰ্মিত। ^৯
• হৰমোজগান প্ৰদেশ
  • বনৰ আব্বাছ
  • বান্দৰ আব্বাছ বিষ্ণু মন্দিৰ ( হিন্দু মন্দিৰ, ১৮৯২ খ্ৰীষ্টাব্দ বা ১৩১০ খ্ৰীষ্টাব্দত নিৰ্মিত ): চহৰৰ মাজ-মজিয়াত ইমাম খোমেইনী ষ্ট্ৰীটৰ ওচৰৰ শ্বাহৰাক-ই বেহেষ্টী অঞ্চলৰ পাছদাৰান বলিভাৰ্ডত হিন্দু ব্যৱসায়ীসকলে নিৰ্মাণ কৰে ^১০; এই মন্দিৰ ভাৰতীয় ব্যৱসায়ীসকলৰ বিত্তীয় সাহায্য্য কৰিছিল আৰু ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে আৰ্য সমাজে নিৰ্মাণ কৰিছিল। কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে বৰ্তমান ইৰাণৰ ইছলামিক চৰকাৰে ইয়াক ‘পাৰস্য উপসাগৰৰ নৃতত্ত্ব সংগ্ৰহালয়’ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আছে যদিও মন্দিৰৰ ভিতৰত এতিয়াও হিন্দু দেৱতাৰ যেনে ভগৱান কৃষ্ণৰ মূৰ্তি দেখা যায়। এই মন্দিৰ ইমাম খোমেইনী ষ্ট্ৰীটৰ চাহাৰাহ বাৰ্ক'ৰ ওচৰত, বান্দাৰ আব্বাছ চহৰৰ মাজ-মজিয়াৰ ওচৰত অৱস্থিত। ^১১
• ইছফাহান প্ৰদেশ
  • ইছফাহান
  • ইছফাহানৰ হিন্দু মন্দিৰ: ছাফাৱী যুগত নিৰ্মিত। ^৯
• কেৰমান প্ৰদেশ
  • কেৰমান:
  • কেৰমানৰ হিন্দু মন্দিৰ: ১৯ শতিকাত হিন্দু ব্যৱসায়ীয়ে নিৰ্মাণ কৰিছিল। ^৯
• খোজেস্তান প্ৰদেশ
  • আহৱাজ
  • আহৱাজৰ হিন্দু মন্দিৰ
• ৰাজাভি খোৰাছান প্ৰদেশ
  • মাছহাদ:
  • মাছহাদৰ হিন্দু মন্দিৰ: মাছহাদ চহৰত নিৰ্মিত যি ছিয়াসকলৰ বাবেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ তীৰ্থস্থান। ^৯
• ছিস্তান আৰু বেলুচেস্তান প্ৰদেশ
  • চাবাহৰ
  • চাবাহাৰৰ হিন্দু মন্দিৰ: ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক কালত গুজৰাটৰ হিন্দু ব্যৱসায়ীসকলে নিৰ্মাণ কৰে। ইয়াত জটিল শিলেৰে খোদিত, পাৰ্চী তোৰণ আৰু ভাৰতীয় শিখৰ আছে। ^৯
  • জাহেদন
  • জাহেদানৰ আৰ্য সমাজ মন্দিৰ: ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে ভাৰতীয় বণিকসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল অভ্যন্তৰীণ চহৰ জাহেদানত।
• তেহৰাণ প্ৰদেশ
  • তেহৰাণ চহৰ:
  • তেহৰাণৰ হিন্দু মন্দিৰ: ঔপনিৱেশিক যুগত নিৰ্মিত। ^৯
  • তেহৰানৰ ইস্কন মন্দিৰ:১৯৭৬ চনত এ.চি ভক্তিবেদন্ত স্বামী প্ৰভুপাদ তেহৰাণলৈ গৈছিল আৰু ১৯৭৭ চনৰপৰা ইস্কনে তেহৰাণত নিৰামিষ ৰেষ্টুৰেণ্ট চলাই আছে।
• ইয়াজদ প্ৰদেশ
  • ইয়াজদ
  • ইয়াজদৰ হিন্দু মন্দিৰ: ১৯ শতিকাৰ শেষৰফালে ইয়াজদত হিন্দু ব্যৱসায়ীসকলে নিৰ্মাণ কৰিছিল - যিখন চহৰ প্ৰাক ইছলামিক জৰদস্তি ঐতিহ্যৰ বাবেও পৰিচিত। ^৯

গ্ৰন্থপঞ্জী

1. Keller, David. "India and Persia: The Cultural Exchange." Journal of World History, 15.2 (2000): 155-178.
2. Ali, Shahnaz. "Religion and Society in Iran: Hinduism and Zoroastrianism." Tehran University Press, 2009.
3. Miller, David. "The Safavid Dynasty and India." Cambridge University Press, 2001.
4. Schwantes, Don. "The Trade Routes between Iran and India in the 17th Century." Historical Studies, 23 (1998): 45-60.

বাহ্যিক সংযোগ

• Refugee status given to Iranian Gaudiya Vaishnava immigrant