ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা

ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলৰদ্বাৰা সম্পাদিত আৰু সম্প্ৰদায়-নিয়ন্ত্ৰিত সম্পাদনা আৰ্হি, বিশেষকৈ ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক লৈ সময়ে সময়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰা হৈছে আৰু পৰীক্ষা কৰা হৈছে। ৱিকিপিডিয়াত স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদক (ৱিকিপিডিয়ান নামেৰে জনাজাত)ৰদ্বাৰা লিখা আৰু সম্পাদনা কৰা হয়, যিসকলে সম্প্ৰদায়ৰদ্বাৰা সৃষ্টি কৰা নীতি আৰু নিৰ্দেশনাৰ জৰিয়তে অন্য স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ সম্পাদকীয় তদাৰকত অনলাইন বিষয়-বস্তু সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক পৰ্যালোচনা, ঐতিহাসিক আৰ্হিৰ বিশ্লেষণ, আৰু ইয়াৰ সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰিসংখ্যাগতভাৱে পৰীক্ষা কৰা হৈছে।^১ ৱিকিপিডিয়া এক অনালাইন বিশ্বকোষ আৰু এই অনলাইন বিশ্বকোষখনৰ বাস্তৱিক অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে সমালোচনা কৰা হৈছে, মূলতঃ ইয়াৰ বিষয়-বস্তু, উপস্থাপন আৰু সম্পাদনা প্ৰক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত। ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা জোখাৰ প্ৰয়াস কৰা অধ্যয়ন আৰু জৰীপৰ ফলাফল মিশ্ৰিত। ২০০০ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সঘনাই সমালোচনা কৰা হৈছিল যদিও ইয়াৰ উন্নতি হৈছে; ইয়াৰ ইংৰাজী ভাষাৰ সংস্কৰণটো ২০১০ চনৰ শেষৰফালে আৰু ২০২০ চনৰ আৰম্ভণিতে প্ৰশংসিত হৈছে।^২৩৪

ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নিৰ্বাচিত মূল্যায়ন কৰাৰ পাছত এইটো সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে যিমান পাৰি সিমান সোনকালেই ভুৱা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ বুলি জনা তথ্য আঁতৰাই পেলায়।^৫ প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ দুবছৰৰ পাছত ২০০৩ চনত আই বি এমৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে "সাধাৰণতে শুদ্ধিকৰণৰ কাম অতি সোনকালে কৰি পেলোৱা হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে পুনৰ্লিখন কৰা হয়—কাৰ্যটো ইমান ক্ষিপ্ৰ হয় যে বেছিভাগ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ প্ৰভাৱ কেতিয়াও দেখা নাপায়। ভুৱা তথ্য বা ৰচনা কৰা বিষয়-বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্তি, কেতিয়াবা, ইয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী সম্পাদকৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত বছৰ বছৰ ধৰি চলি আহিছে। ইয়াৰ সম্পাদনা আৰ্হিয়ে একাধিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্ব, যেনে নিৰ্বাচন পক্ষপাতিত্ব, অন্তৰ্ভুক্তি পক্ষপাতিত্ব, অংশগ্ৰহণ পক্ষপাতিত্ব, আৰু গোট-চিন্তা পক্ষপাতিত্বৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বিশ্বকোষখনৰ অধিকাংশই পুৰুষ সম্পাদকে লিখা, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয় আৰু সম্পাদনা সম্প্ৰদায়ৰ গঠনে বৰ্ণবাদী পক্ষপাতিত্ব, স্পিন পক্ষপাতিত্ব, কৰ্পৰেট পক্ষপাতিত্ব, আৰু জাতীয় পক্ষপাতিত্ব আদিৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে।^৬৭৮ ৱিকিপিডিয়াত এটা মতাদৰ্শগত পক্ষপাতিত্বও সচেতন আৰু অৱচেতন দুয়োটা স্তৰতে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ২০১২ আৰু ২০১৪ চনত হাৰ্ভাৰ্ড বিজনেছ স্কুলৰপৰা কৰা এক ধাৰাবাহিক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাতকৈ "উল্লেখযোগ্যভাৱে অধিক পক্ষপাতদুষ্ট" বুলি পোৱা গৈছে যদিও এই তথ্যৰ কাৰণ হেলনীয়া সম্পাদনাৰ বিপৰীতে অনলাইন বিশ্বকোষৰ দৈৰ্ঘ্যৰ বাবে অধিক বুলি কোৱা হৈছে।^৯১০

অনিৰপেক্ষ বা স্বাৰ্থৰ সংঘাতৰ সম্পাদনাৰ দৃষ্টান্ত আৰু "প্ৰতিশোধমূলক সম্পাদনা"ৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰে প্ৰবন্ধ, বিশেষকৈ জীৱিত মানুহৰ জীৱনীত ভুৱা, পক্ষপাতমূলক বা মানহানিকাৰক বিষয়-বস্তুৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।^১১১২ কম কাৰিকৰী বিষয় যেনে সমাজ বিজ্ঞান, মানৱীয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰবন্ধসমূহে ভুল তথ্যৰ চক্ৰ, জ্ঞানমূলক পক্ষপাতিত্ব, কভাৰেজৰ অমিল আৰু সম্পাদকৰ বিবাদৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা বুলি জনা গৈছে। অনলাইন বিশ্বকোষে ইয়াৰ তথ্যৰ বৈধতাৰ নিশ্চয়তা নিদিয়ে। তথাপি তালিকাভুক্ত উল্লেখ, উদ্ধৃতি আৰু উৎসসমূহ পৰীক্ষা কৰিব বিচৰা গৱেষকসকলৰ বাবে ইয়াক এক মূল্যৱান "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে গণ্য কৰা হয়। শিক্ষাবিদসকলে প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড মূল্যায়ন কৰাৰ সময়ত নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসসমূহ পৰ্যালোচনা কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।^১৩১৪

ইয়াৰদ্বাৰা চিকিৎসা আৰু বৈজ্ঞানিক প্ৰবন্ধ যেনে পেথ'লজী,^১৫ টক্সিক'লজী,^১৬ অংক’লজী,^১৭ ঔষধ,^১৮ আৰু মনোৰোগ চিকিৎসা^১৯ ২০০৫ চনৰ নেচাৰ অধ্যয়নত পেছাদাৰী আৰু সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। এবছৰৰ পাছত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই প্ৰকৃতি অধ্যয়নক বিতৰ্কিত কৰিছিল, যাৰ লেখকসকলে পাছলৈ আৰু এটা খণ্ডন কৰি উত্তৰ দিছিল।^২০ আমেৰিকান ছ'চাইটি অৱ ক্লিনিকেল অংক'লজী (২০১১)দ্বাৰা প্ৰকাশিত অধ্যয়নত পঠনযোগ্যতা আৰু কাৰিকৰী ভাষাৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।^২১২২ মানসিক চিকিৎসা (২০১২) আৰু ইউৰোপিয়ান জাৰ্নেল অৱ গেষ্ট্ৰ’এণ্টেৰ’লজি এণ্ড হেপাট’লজী (২০১৪)।^২৩ সৰল ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াই প্ৰবন্ধৰ সৰলীকৃত সংস্কৰণ হিচাপে কাম কৰে যাতে মৌলিক ইংৰাজীত কোনো এটা বিষয়ৰ জটিল প্ৰবন্ধ সাধাৰণ ব্যক্তিৰ বাবে অধিক সুলভ হয়। ৱিকিপিডিয়াৰ জনপ্ৰিয়তা, গণ পাঠক আৰু মুক্ত প্ৰৱেশৰ বাবে বিশ্বকোষক সমগ্ৰ বিশ্বতে এক যথেষ্ট ছেকেণ্ড হেণ্ড জ্ঞানমূলক কৰ্তৃত্বৰ আদেশ দিছে।^২৪২৫

ৱিকিপিডিয়া সম্পাদনাৰ আৰ্হি

ৱিকিপিডিয়াই বেনামী সম্পাদককো ("সম্পাদক" হিচাপে জনাজাত) সম্পাদনাৰ অনুমতি দিয়ে; অৱদানকাৰীসকলে ইয়াত অৱদান আগবঢ়াবলৈ কোনো চিনাক্তকৰণ বা ইমেইল ঠিকনা প্ৰদান কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।^২৬ ২০০৯ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াত ডাৰ্টমাউথ কলেজৰ ওপৰত কৰা এক অধ্যয়নত উল্লেখ কৰা হৈছে যে সাধাৰণ সামাজিক প্ৰত্যাশাৰ বিপৰীতে বেনামী সম্পাদকসকল ৱিকিপিডিয়াৰ বৈধ বিষয়-বস্তুৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য অৱদানকাৰী আছিল। ডাৰ্টমাউথৰ এই অধ্যয়নক পদ্ধতিগত অভাৱৰ বাবে আৰ্ছ টেকণিকাৰ জন টিমাৰে সমালোচনা কৰিছিল।^২৭

ৱিকিপিডিয়াই একেটা সম্প্ৰদায়কে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুণগত নিয়ন্ত্ৰণত অধিক দক্ষ হ’বলৈ বিশ্বাস কৰে। ৱিকিপিডিয়াই লাখ লাখ লোকৰ কামৰ সহায় লৈ বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জ্ঞানভিত্তিক চাইটটো নিৰ্মাণ কৰাৰ লগতে ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ চফ্টৱেৰ প্ৰস্তুত কৰিছে, যাৰ ফলত ১২ বছৰৰ কম সময়ৰ ভিতৰতে ২৮০ টাতকৈও অধিক ভিন্ন ভাষাৰ সংস্কৰণত ঊনৈছ মিলিয়নতকৈ অধিক প্ৰবন্ধ লিখা হৈছে।^২৮ এই কাৰণেই প্ৰকল্পটোৰ প্ৰতি শৈক্ষিকভাৱে আৰু তথ্য প্ৰযুক্তি, ব্যৱসায়, প্ৰকল্প পৰিচালনা, জ্ঞান আহৰণ, চফট্ ৱেৰ প্ৰগ্ৰেমিং, অন্যান্য সহযোগিতামূলক প্ৰকল্প আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰপৰা যথেষ্ট আগ্ৰহ দেখা গৈছে, যাতে ৱিকিপিডিয়া মডেলে গুণগত ফলাফল উৎপন্ন কৰিব পাৰে নেকি, এইদৰে সহযোগিতাই মানুহৰ বিষয়ে কি উন্মোচন কৰিব পাৰে আৰু জড়িততাৰ পৰিসৰে ব্যক্তিগত সীমাবদ্ধতা আৰু দুৰ্বল সম্পাদনাৰ বাধাসমূহ অতিক্ৰম কৰিব পাৰে নেকি যিটো অন্যথা হ’লহেঁতেন, সেই বিষয়ে অন্বেষণ কৰিবলৈ উঠা।

ৱিকিপিডিয়াৰ সত্যতাৰ মাত্ৰা ইয়াৰ প্ৰযুক্তি, নীতি আৰু সম্পাদক সংস্কৃতিৰপৰাই বিস্তৃত। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনাৰ ইতিহাসসমূহ ৰাজহুৱাভাৱে দৃশ্যমান হৈ থাকে। ফুটনোটত দাবীৰ উৎপত্তি দেখুওৱা হৈছে। সম্পাদকসকলে পৰীক্ষা কৰিব নোৱাৰা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলায় আৰু নিৰপেক্ষ দৃষ্টিকোণত (NPOV) বাক্যাংশ নকৰা দাবীসমূহ অভাৰৰুল কৰে ("ৰিভাৰ্ট")। ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰিলে সম্পাদকৰ মানসিকতাৰো উমান পোৱা যাব পাৰে। ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলে আত্মপৰীক্ষাৰ দিশত প্ৰৱণতা ৰাখে আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ দোষ স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ মুকলি মডেলে অল্পকালীন কৌতুক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰৱঞ্চনাকে ধৰি প্ৰবন্ধ-টেম্পাৰিং (ভাণ্ডালিজম)ৰ অনুমতি দিয়ে। কিছুমান সম্পাদকে ট্ৰলিং (ভাণ্ডালিজম, স্পেম, আৰু হাৰাশাস্তি সৃষ্টি)ত বহু সময় কটায়, আনহাতে কিছুমানে বিশ্বকোষৰ উন্নতিৰ বাবে বহু সময় খৰচ কৰে, অৱশ্যে ট্ৰলিং দ্ৰুতভাৱে ঘূৰাই দিয়া হয়। ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদক গোট, প্ৰায় ৪০,০০০ সক্ৰিয় সম্পাদক যিয়ে মাহেকীয়াকৈ পাঁচটা সম্পাদনা কৰে, আৰু মূলতঃ পুৰুষ আৰু শ্বেতাংগৰ প্ৰতি তীৰ্যক, যাৰ ফলত কভাৰেজত লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ সৃষ্টি হয়। শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক "ঐকমত্যৰ সত্য"ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা বুলি ভাবে য'ত পাঠকে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক তথ্যৰ যুগত বাস্তৱতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া ক'ভিড-১৯ মহামাৰীক কেন্দ্ৰ কৰি তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত সলনি হৈছিল বা বিতৰ্ক হৈছিল, তেতিয়া সম্পাদকসকলে "পৰীক্ষাযোগ্যতা" আৰু "এনপিঅ’ভি" নিৰ্দেশনা মানি নচলা দাবীসমূহ আঁতৰাই পেলাইছিল।

তথ্য পৰীক্ষা কৰা

ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য পৰীক্ষণ হৈছে ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকসকলে ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকাশিত বিষয়-বস্তুৰ তথ্য পৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়া, আনহাতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰি তথ্য পৰীক্ষা কৰা হৈছে অন্য প্ৰকাশনসমূহৰ তথ্য পৰীক্ষাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰসংগত তথ্য পৰীক্ষাৰ বহল বিষয়টোত তথ্য-পৰীক্ষণত ৱিকিপিডিয়াৰ স্থানৰ সাংস্কৃতিক আলোচনাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইউটিউব^২৯ আৰু ফেচবুককে^৩০ ধৰি ডাঙৰ ডাঙৰ প্লেটফৰ্মসমূহে নিজৰ মিডিয়া সংগ্ৰহত থকা তথ্যৰ সঠিকতা নিশ্চিত কৰিবলৈ ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তু ব্যৱহাৰ কৰে। জনবিশ্বাস বিচৰাটো ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰকাশন দৰ্শনৰ এটা প্ৰধান অংশ।^৩১

ৱিকিপিডিয়া এটা সৰল বিশ্বকোষৰ বাহিৰলৈ গৈ নিউয়ৰ্ক টাইমছে কোৱা "ডিজিটেল জগতখনক একেলগে ধৰি ৰখা বাস্তৱিক নেটিং"লৈ পৰিণত হৈছে।^৩২ চাৰ্চ ইঞ্জিনক সোধা সাধাৰণ প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা গ্ৰহণ কৰা জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি দিয়া হয়, আৰু প্ৰায়ে ইয়াৰ উৎস হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ক্ৰেডিট বা লিংক দিয়া হয়। ৱিকিপিডিয়া সম্ভৱতঃ উৎপাদনশীল কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰ্হি, যেনে ChatGPT প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ একক উৎস, যাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াক অতি গঠনমূলক ফৰ্মেটিংৰ সৈতে এটা সু-কিউৰেট কৰা তথ্যৰ গোট হিচাপে মূল্য দিয়া হয়।^৩৩ এআই মডেলৰ সঠিকতা ইয়াৰ প্ৰশিক্ষণ তথ্যৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু এই মডেলসমূহেও নিজৰ জ্ঞানৰ বাবে নিজৰ মূল উৎস উল্লেখ কৰিবলৈ মৌলিকভাৱে অক্ষম, গতিকে এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ উৎস বুলি নাজানি ৱিকিপিডিয়াৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰে। এআই ব্যৱহাৰকাৰীসকলে এনে ফলাফলো লাভ কৰে যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰপৰা উৎপত্তি হোৱা তথ্যসমূহক কাল্পনিক তথ্য বিন্দুৰ সৈতে সংযোগ কৰে (AI hallucinations), তথ্য আহৰণৰ সময়ত বাস্তৱ সময়ৰ তথ্য-পৰীক্ষাৰ অনুপস্থিতিত তথ্যৰ মান হ্ৰাস কৰে।

মূল্যায়ন

ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা তলত দিয়া মাপকাঠীসমূহৰদ্বাৰা জুখিব পাৰি:

• প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত দিয়া তথ্যৰ শুদ্ধতা
• উপযুক্ত ছবিৰ সংযোগ
• প্ৰবন্ধসমূহৰ শৈলী আৰু কেন্দ্ৰবিন্দুৰ উপযুক্ততা^৩৪
• ভুৱা তথ্যৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা, আৰু বাদ দিয়া আৰু আঁতৰোৱা
• প্ৰবন্ধৰ ভিতৰত আৰু প্ৰবন্ধৰ পৰিসৰত ব্যাপকতা, পৰিসৰ আৰু সামৰি লোৱা
• উদ্ধৃতি হিচাপে স্বনামধন্যা তৃতীয়পক্ষৰ উৎস চিনাক্ত কৰা
• সন্মানীয় উৎসৰদ্বাৰা বিবৃতিসমূহৰ পৰীক্ষাযোগ্যতা
• প্ৰবন্ধবোৰৰ স্থিৰতা
• সম্পাদকীয় আৰু ব্যৱস্থাগত পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা^১৩
• লিখাৰ মানদণ্ড

কেইবাটাও "বজাৰমুখী" বাহ্যিক পদক্ষেপে প্ৰমাণ কৰে যে বৃহৎ দৰ্শকে ৱিকিপিডিয়াক কোনোবা নহয় কোনোবা ধৰণে বিশ্বাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, আইএমএছ ইনষ্টিটিউট ফৰ হেল্থকেয়াৰ ইনফৰ্মেটিক্সৰ এক প্ৰতিৱেদন অনুসৰি, "আমেৰিকাৰ চিকিৎসকৰ ৫০ শতাংশই স্বাস্থ্যৰ অৱস্থাৰ বিষয়ে তথ্যৰ বাবে ... ৱিকিপিডিয়াৰ পৰামৰ্শ লৈছে বুলি কয়।^৩৫

২০০৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ব্ৰিটিছ কাকত দ্য গাৰ্ডিয়ানত "Can you trust Wikipedia?" শীৰ্ষক এটা অধ্যয়নত বিশেষজ্ঞৰ এটা পেনেলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰৰ সৈতে জড়িত সাতটা বিষয় পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰতিটো প্ৰবন্ধক ০ৰপৰা ১০লৈকে সংখ্যাৰ নাম দিয়া হৈছিল। এই পৰ্যালোচিত প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিকাংশই ৫ৰপৰা ৮ৰ ভিতৰত নম্বৰ লাভ কৰিছিল। আটাইতকৈ সাধাৰণ সমালোচনা আছিল গদ্যৰ দুৰ্বল গাঁথনি, বা পঢ়াত সহজ বিষয় (তিনিটা উল্লেখ), বাদ দিয়া বা ভুল, প্ৰায়ে সৰু কিন্তু কিছুমান প্ৰবন্ধত মূলকথা বাদ পৰা (তিনিটা উল্লেখ), আৰু দুৰ্বল ভাৰসাম্য, কম গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰসমূহক অধিক মনোযোগ দিয়া হৈছিল আৰু বিপৰীতভাৱে (এটা উল্লেখ)। আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰশংসাবোৰ আছিল বাস্তৱিকতে সঠিক আৰু শুদ্ধ, কোনো চকুত পৰা ভুল নাছিল (চাৰিটা উল্লেখ), আৰু বহু উপযোগী তথ্য, ভালদৰে নিৰ্বাচিত লিংককে ধৰি, যাৰ ফলত "বহু তথ্য দ্ৰুতভাৱে লাভ কৰা" (তিনিটা উল্লেখ) সম্ভৱ হৈছিল।

২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নেচাৰ আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়া আৰু এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধৰ সৰু উপগোটৰ সঠিকতাৰ পৰ্যালোচকৰ মূল্যায়ন বিচৰা অন্ধ অধ্যয়নৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত নোহোৱা এই অধ্যয়নটো নেচাৰে সুপৰিচিত বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনীকে ধৰি বৈজ্ঞানিক বিষয়ৰ ৪২টা প্ৰবন্ধৰ নিৰ্বাচনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হৈছিল। নমুনা লোৱা প্ৰবন্ধসমূহত পোৱা বাস্তৱিক ভুল, বাদ পৰা বা বিভ্ৰান্তিকৰ বক্তব্য ৱিকিপিডিয়াৰ বাবে ১৬২ আৰু ব্ৰিটানিকাৰ বাবে ১২৩ (৪:৩)। গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাসমূহৰ ভুল ব্যাখ্যাৰ দৰে গুৰুতৰ ভুলৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াত ৪টা, আৰু ব্ৰিটানিকাত ৪টা পোৱা গৈছিল (১:১)। অধ্যয়নটোৱে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "বিজ্ঞানৰ প্ৰৱেশৰ সঠিকতাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে",^২০ যদিও ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ প্ৰায়ে "দুৰ্বল গঠন" আছিল।^২০

এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে, যাৰ ফলত নেচাৰে নিজৰ জৰীপ পদ্ধতিৰ অধিক নথি-পত্ৰ প্ৰকাশ কৰে।^৩৬ এই অতিৰিক্ত তথ্যৰ ভিত্তিত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই নেচাৰ আলোচনীৰ অধ্যয়নৰ বৈধতাক অস্বীকাৰ কৰি কয় যে ই "মাৰাত্মকভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ।" ব্ৰিটানিকাৰ সমালোচনাৰ ভিতৰত আছিল যে তেওঁলোকৰ কিছুমান প্ৰবন্ধৰ সম্পূৰ্ণ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে উদ্ধৃতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, কিছুমান উদ্ধৃতি যুৱ সংস্কৰণৰ বাবে লিখা প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা সংকলন আছিল, নেচাৰ আলোচনীয়ে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ বাস্তৱিক দাবী পৰীক্ষা কৰা নাছিল আৰু পৰ্যালোচকসকলে ভুল বুলি লেবেল লগোৱা বহু কথা সম্পাদনাৰ মতামতৰ পাৰ্থক্য আছিল। ব্ৰিটানিকাই আৰু কয় যে "যদিও শিৰোনামত ঘোষণা কৰা হৈছিল যে 'ৱিকিপিডিয়া ইয়াৰ বিজ্ঞান প্ৰৱেশৰ শুদ্ধতাৰ ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটানিকাৰ ওচৰ চাপিছে', প্ৰবন্ধটোৰ মুখ্য অংশৰ গভীৰতা থকা সংখ্যাবোৰে ইয়াৰ হুবহু বিপৰীত কথা কৈছিল: ৱিকিপিডিয়াত প্ৰকৃততে ব্ৰিটানিকাতকৈ এক তৃতীয়াংশ বেছি ভুল আছিল।" (আমি তলত দেখুওৱাৰ দৰে, নেচাৰৰ গৱেষণাই ব্ৰিটানিকাৰ ভুলবোৰক গুৰুতৰভাৱে অতিৰঞ্জিত কৰিছিল, গতিকে আমি এই সংখ্যাটো কেৱল সংখ্যাবোৰ উপস্থাপন কৰা হেলনীয়া ধৰণেৰে আঙুলিয়াই দিবলৈহে উল্লেখ কৰিছোঁ। )"^৩৭ নেচাৰ আলোচনীয়ে ব্ৰিটানিকাৰ কিছুমান নিষ্কাশনৰ সংকলিত প্ৰকৃতিক স্বীকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা অধ্যয়নৰ সিদ্ধান্তক বাতিল কৰা বুলি অস্বীকাৰ কৰিছিল।^৩৮ এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাই এইটোও যুক্তি দিছিল যে ভুলসমূহৰ বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে ৱিকিপিডিয়াত হোৱা ভুলসমূহ বেছিভাগেই ভুল তথ্য অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, আনহাতে ব্ৰিটানিকাৰ ভুলসমূহ "বাদ দিয়াৰ ভুল" আছিল, যাৰ ফলত "চিত্ৰ অনুসৰি ব্ৰিটানিকা ৱিকিপিডিয়াতকৈ বহুত বেছি সঠিক।"^৩৭ তাৰ পিছত নেচাৰে ব্ৰিটানিকাৰ সঁহাৰি নাকচ কৰি কয় যে ইয়াৰ পৰ্যালোচকসকলৰ কোনো ভুল কোনো এটা বিশ্বকোষৰ সপক্ষে পক্ষপাতিত্ব কৰা নাছিল,^৩৯ কিছুমান ক্ষেত্ৰত ই দুয়োখন বিশ্বকোষৰ প্ৰবন্ধৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু ব্ৰিটানিকাই নিজৰ "মুকলি চিঠি" খণ্ডন প্ৰকাশ কৰাৰ আগতে নেচাৰৰ সৈতে বিশেষ উদ্বেগ ভাগ-বাটোৱাৰা কৰা নাছিল।^৪০৪১

এই দুটাপক্ষৰ মাজত পইণ্ট-ফৰ-পইণ্ট মতানৈক্য যিয়ে সংকলন/পাঠ্য উদ্ধৃতি আৰু অতি সৰু নমুনা আকাৰৰ বিষয়সমূহক সম্বোধন কৰিছিল—উইকিপিডিয়াৰ সপক্ষে ফলাফলক পক্ষপাতিত্ব কৰাৰ যুক্তি দিছিল, বনাম ব্ৰিটানিকাৰ গুণগত নিয়ন্ত্ৰিত বিন্যাসৰ পক্ষত থকা এটা বিস্তৃত, সম্পূৰ্ণ প্ৰবন্ধ, বৃহৎ নমুনাৰ আকাৰৰ অধ্যয়ন—অনলাইন আলোচনাত প্ৰতিধ্বনিত হৈছে,^৪২৪৩ নেচাৰ অধ্যয়নৰ উদ্ধৃতি দিয়া প্ৰবন্ধসমূহকে ধৰি, যেনে, য'ত প্ৰবন্ধ/প্ৰবন্ধৰ অংশসমূহ হাতৰদ্বাৰা নিৰ্বাচনৰ বাবে "ত্ৰুটিপূৰ্ণ অধ্যয়ন ডিজাইন", ইয়াৰ ১০০,০০০ তকৈ অধিক ব্ৰিটানিকা আৰু ১০ লাখতকৈ অধিক ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ ৪০টা প্ৰবন্ধ তুলনা কৰাত অধ্যয়নৰ "পৰিসংখ্যাগত শক্তি"ৰ অভাৱ, আৰু কোনো অধ্যয়নৰ পৰিসংখ্যা বিশ্লেষণৰ অনুপস্থিতি (যেনে, অধ্যয়নৰ বাবে আস্থাৰ ব্যৱধানৰ ৰিপৰ্ট দিয়া ফলাফল)ও লক্ষ্য কৰা হৈছে।^৪৪ বিজ্ঞান যোগাযোগকাৰী জনাথন জেৰীয়ে ২০২৪ চনত কৈছিল যে এই অধ্যয়ন ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ, আৰু তেতিয়াৰপৰাই ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰায় প্ৰতিখন বিজ্ঞান গৱেষণা পত্ৰতে ইয়াৰ উদ্ধৃতি দিয়া হৈছে, কিন্তু এই ধৰণৰ গৱেষণাই মাত্ৰ এটা "স্নেপশ্বট"হে প্ৰদান কৰিব আৰু দ্ৰুতভাৱে অবিশ্বাস্য হৈ পৰিব।^৪৫

২০০৬ চনৰ জুন মাহত আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ বিশেষজ্ঞ অধ্যাপক ৰয় ৰ’জেনজৱেইগে ২৫ জন আমেৰিকান লোকৰ ৱিকিপিডিয়া জীৱনীৰ তুলনা এনকাৰ্টা আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়’গ্ৰাফী অনলাইনত পোৱা সংশ্লিষ্ট জীৱনীৰ সৈতে প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ লিখিছে যে ৱিকিপিডিয়াই "আমেৰিকাৰ ইতিহাসৰ নাম, তাৰিখ আৰু পৰিঘটনাৰ প্ৰতিৱেদন দিয়াত আচৰিত ধৰণে সঠিক" আৰু কিছুমান ভুলক "বহুলভাৱে প্ৰচলিত কিন্তু ভুল বিশ্বাস" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। কিন্তু তেওঁ উল্লেখ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুচ্ছ সবিশেষৰ মাজত পাৰ্থক্য স্থাপন কৰাত ব্যৰ্থ হয়, আৰু উত্তম উল্লেখ প্ৰদান নকৰে। তেওঁ ৱিকিপিডিয়াৰ "চালি-জাৰি চাব পৰা বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা, আৰু স্পষ্ট আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য"ৰ অভাৱৰ বিষয়েও অভিযোগ কৰিছিল।^৪৬

২০০৫ চনৰ ডিচেম্বৰৰপৰা ২০০৬ চনৰ মে' মাহলৈকে ডমিংগেজ হিলছৰ কেলিফৰ্ণিয়া ষ্টেট ইউনিভাৰ্চিটিৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ অধ্যাপক লেৰী প্ৰেছে কৰা ৱেব ভিত্তিক সমীক্ষাত "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ সঠিকতা আৰু সম্পূৰ্ণতা"ৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছে।^৪৭ এটা লেখাৰ মূল্যায়নৰ বাবে পঞ্চাশজন লোকে নিমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ কৰিলে। পঞ্চাশজনৰ ভিতৰত ছয়সত্তৰ শতাংশই (৭৬%) ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটো সঠিক বুলি একমত বা দৃঢ়তাৰে সন্মত হয় আৰু ছয়চল্লিছ শতাংশই (৪৬%) এই প্ৰবন্ধটো সম্পূৰ্ণ বুলি একমত বা দৃঢ়ভাৱে সন্মত হয়। আঠাইশজন লোকে তেওঁলোকে পৰ্যালোচনা কৰা প্ৰবন্ধটোক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ একেটা বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। সঠিকতাৰ ওপৰত মতামত দুয়োখন বিশ্বকোষৰ মাজত প্ৰায় সমান আছিল (৬খনে ব্ৰিটানিকাৰ পক্ষত, ৭খনে ৱিকিপিডিয়াৰ পক্ষত, ৫খনে সমান বুলি কয়), আৰু আঠাইশখনৰ ভিতৰত এঘাৰখনে (৬১%) ৱিকিপিডিয়াক কিছু পৰিমাণে বা যথেষ্ট বেছি সম্পূৰ্ণ বুলি বিবেচনা কৰিছিল, আঠাইশখনৰ ভিতৰত সাতখনে (৩৯%) ব্ৰিটানিকাৰ বাবে। সমীক্ষাটোত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক যাদৃচ্ছিকভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ চেষ্টা কৰা হোৱা নাছিল আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীসকলক কেনেকৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল সেয়া স্পষ্ট নহয়।^৪৮

জাৰ্মান কম্পিউটিং আলোচনীয়ে ২০০৪ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ব্ৰকহাউছ মাল্টিমিডিয়াল, মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ তুলনা কৰিছিল: বিশেষজ্ঞসকলে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ৬৬টা প্ৰবন্ধৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। সামগ্ৰিক স্ক’ৰত ৱিকিপিডিয়াক ৫ পইণ্টৰ ভিতৰত ৩.৬ পইণ্ট (B-) ৰেটিং দিয়া হৈছিল।^৪৯ ২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত c't ৰ দ্বিতীয়টো পৰীক্ষাত ১৫০টা প্ৰবন্ধ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ইয়াৰে ৫৬টা নিবিড়ভাৱে মূল্যায়ন কৰা হৈছিল, চাৰিটা ডিজিটেল বিশ্বকোষ তুলনা কৰিবলৈ: Bertelsmann Enzyklopädie 2007, Brockhaus Multimedial premium 2007, Encarta 2007 Enzyklopädie আৰু ৱিকিপিডিয়াক লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত আছিল: "আমি মুক্ত বিশ্বকোষৰ গ্ৰন্থসমূহত ইয়াৰ বাণিজ্যিক প্ৰতিযোগীসকলৰ গ্ৰন্থতকৈ অধিক ভুল বিচাৰি পোৱা নাছিলোঁ।"^৫০

ৱিকিপিডিয়াক অৰ্থনীতিবিদসকলৰ ধাৰণাসমূহৰ নিখুঁত প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰৰ সংজ্ঞাৰ লগত খাপ খোৱা বুলি চাই জৰ্জ ব্ৰেগেছে (গুৱেলফ-হাম্বাৰ বিশ্ববিদ্যালয়) ৱিকিপিডিয়াৰ সাতজন শীৰ্ষস্থানীয় পশ্চিমীয়া দাৰ্শনিকৰ ওপৰত লিখা প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰিছিল: এৰিষ্টটল, প্লেটো, ইমানুৱেল কাণ্ট, ৰেনে ডেকাৰ্ট, জৰ্জ উইলহেম ফ্ৰেড্ৰিখ হেগেল, থমাছ একুইনাছ আৰু জন লক। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহক দৰ্শনৰ চাৰিখন তথ্যসূত্ৰৰপৰা সংগ্ৰহ কৰা বিষয়-বস্তুৰ একমত তালিকাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। ব্ৰেগেছে বিচাৰি উলিয়াইছিল যে গড়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহে মাত্ৰ ৫২% সহমতৰ বিষয়-বস্তুহে সামৰি লৈছিল। কোনো ভুল পোৱা নগ'ল যদিও ইয়াত উল্লেখযোগ্য বাদ দিয়া হৈছিল।^৫১

পিচি প্ৰ’ আলোচনীয়ে (আগষ্ট ২০০৭) বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্ৰৰ চাৰিটা প্ৰবন্ধ (এটা সৰু নমুনা) ৱিকিপিডিয়া, ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ মাজত তুলনা কৰিবলৈ কয়। প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে ৱিকিপিডিয়াক "বহুলাংশে শুদ্ধ", "ভালকৈ চম্ভালিব পৰা", "ভাল কাম কৰে", "খেল তথ্যৰ বাবে ভাল" আৰু "ব্যাপকভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এটা প্ৰবন্ধত "শেষৰফালে লক্ষণীয় অৱনতি ঘটিছিল" আনহাতে আন এটাত "স্পষ্ট আৰু অধিক মাৰ্জিত" লেখা আছিল, তৃতীয়টোক কম শুদ্ধতাৰে লিখা কিন্তু প্ৰতিযোগীসকলতকৈ ভাল বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল আৰু চতুৰ্থটো প্ৰবন্ধ "এনকাৰ্টা বা ব্ৰিটানিকাৰ সমতুল্যতকৈ অধ্যয়নশীল ছাত্ৰৰ বাবে অধিক উপকাৰী" বুলি মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত কোনো গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে এটা এনকাৰ্টা আৰু এটা ব্ৰিটানিকাৰ প্ৰবন্ধত গুৰুতৰ ভুল লক্ষ্য কৰা হৈছিল।^৫২

২০০৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ আলোচনী পিচি অথৰিটিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতাৰ ওপৰত এটা বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰবন্ধটোত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুক অন্যান্য জনপ্ৰিয় অনলাইন বিশ্বকোষ অৰ্থাৎ ব্ৰিটানিকা আৰু এনকাৰ্টাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। আলোচনীখনে বিশেষজ্ঞসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰখনৰ সৈতে জড়িত প্ৰবন্ধসমূহৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয়। মুঠ চাৰিটা প্ৰবন্ধ তিনিজন বিশেষজ্ঞই পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ৱিকিপিডিয়া আন বিশ্বকোষৰ সৈতে তুলনাযোগ্য আছিল, ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ শ্ৰেণীত শীৰ্ষস্থান দখল কৰিছিল।^৫৩

২০০৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত জাৰ্মান আলোচনী ষ্টাৰনে জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়া আৰু ব্ৰকহাউছ এনচাইক্লোপেডিৰ ১৫ খণ্ডৰ সংস্কৰণৰ অনলাইন সংস্কৰণৰ তুলনাৰ ফলাফল প্ৰকাশ কৰে। এই পৰীক্ষাটো এটা গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান (কলনস্থিত WIND GmbH)ক নিযুক্তি দিয়া হৈছিল, যাৰ বিশ্লেষকসকলে প্ৰতিটো বিশ্বকোষৰপৰা (ৰাজনীতি, ব্যৱসায়, ক্ৰীড়া, বিজ্ঞান, সংস্কৃতি, মনোৰঞ্জন, ভূগোল, চিকিৎসা, ইতিহাস আৰু ধৰ্ম সামৰি লোৱা) ৫০টা প্ৰবন্ধ চাৰিটা মাপকাঠী (সঠিকতা, সম্পূৰ্ণতা, সময়োপযোগীতা আৰু স্পষ্টতা)ৰ ওপৰত মূল্যায়ন কৰিছিল আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহ গড় হিচাপত অধিক সঠিক বুলি বিচাৰ কৰিছিল (১ৰপৰা ৬লৈকে স্কেলত ১.৬ বনাম ব্ৰকহাউছৰ বাবে ২.৩, ১টা শ্ৰেষ্ঠ আৰু ৬টা আটাইতকৈ বেয়া)। ৱিকিপিডিয়াৰ কভাৰেজও অধিক সম্পূৰ্ণ আৰু শেহতীয়া হোৱা দেখা গৈছিল; কিন্তু ব্ৰকহাউছক অধিক স্পষ্টকৈ লিখা বুলি বিবেচিত কৰা হৈছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াৰ কেইবাটাও প্ৰবন্ধক অবিশেষজ্ঞৰ বাবে অতি জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল আৰু বহুতো প্ৰবন্ধক অতি দীঘলীয়া বুলি সমালোচনা কৰা হৈছিল।^{৫৪৫৫৫৬}

২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহৰ সংখ্যাত ব্ৰিটিছ কম্পিউটিং আলোচনী পিচি প্লাছে ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াক ৱৰ্ল্ড বুক এনচাইক্লোপিডিয়া আৰু এনচাইক্লোপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ ডিভিডি সংস্কৰণৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল, প্ৰত্যেকৰে বাবে ৰেণ্ডম বিষয়ৰ শৃংখলাৰ কভাৰেজৰ মূল্যায়ন কৰিছিল। ইয়াৰ সামৰণিত "তিনিও ক্ষেত্ৰতে বিষয়-বস্তুৰ মান ভাল" আৰু ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰকাৰীসকলক পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে "সচেতন হওক যে ভুল সম্পাদনা হয়, আৰু অদ্ভুত যেন লগা যিকোনো বস্তু দ্বিতীয় উৎসৰ সৈতে পৰীক্ষা কৰক।" কিন্তু ৱিকিপিডিয়াৰ বিপুলসংখ্যক মূল্যৱান আৰু সঠিক তথ্যৰে ভৰি আছে।"^৫৭

২০০৮ চনত ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছ ৰিভিউত প্ৰকাশিত এখন গৱেষণা পত্ৰত ঐতিহাসিক বিষয়ৰ ওপৰত নটা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা, দ্য ডিকচনেৰী অৱ আমেৰিকান হিষ্ট্ৰী আৰু আমেৰিকান নেচনেল বায়'গ্ৰাফী অনলাইনৰ সমকক্ষসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছিল। গৱেষণা পত্ৰখনত দেখা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰৱেশৰ সামগ্ৰিক সঠিকতাৰ হাৰ ৮০ শতাংশ, আনহাতে আন বিশ্বকোষসমূহৰ সঠিকতাৰ হাৰ ৯৫ৰপৰা ৯৬ শতাংশ।^৫৮

২০১০ চনৰ এক অধ্যয়নত দেশসমূহৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাসমূহ চাইটটোৰ পৰীক্ষণযোগ্যতাৰ নীতিৰ সৈতে কিমানখিনি মিল আছে তাৰ মূল্যায়ন কৰা হৈছিল। এই নীতিৰ বিপৰীতে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ বহু দাবী উদ্ধৃতিৰদ্বাৰা সমৰ্থিত হোৱা নাছিল আৰু যিবোৰ দাবী আছিল, সেইবোৰৰ বহুতো, একাডেমিক আলোচনীৰ প্ৰবন্ধৰ পৰিৱৰ্তে জনপ্ৰিয় সংবাদ মাধ্যম আৰু চৰকাৰী ৱেবছাইটৰপৰা পোৱা গৈছিল।^৫৯

২০১১ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ব্ৰিগম ইয়ং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এডাম ব্ৰাউনে পি এছ পলিটিকেল ছায়েন্স এণ্ড পলিটিক্স আলোচনীত "প্ৰাৰ্থী, নিৰ্বাচন আৰু পদবীধাৰীৰ বিষয়ে হাজাৰ হাজাৰ ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ" পৰীক্ষা কৰি এটা অধ্যয়ন প্ৰকাশ কৰিছিল। অধ্যয়নটোত দেখা গৈছে যে এই প্ৰবন্ধসমূহৰ তথ্যসমূহ সঠিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকিলেও পৰীক্ষা কৰা প্ৰবন্ধসমূহত বাদ দিয়াৰ বহুতো ভুল আছে।^৬০

২০১২ চনত শ্বেন গ্ৰীণষ্টেইনৰ সহ-লেখকত কৰা এক অধ্যয়নত আমেৰিকাৰ ৰাজনীতিৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ এটা দশকৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখা গৈছে যে কোনো এটা প্ৰবন্ধত যিমানেই অধিক অৱদানকাৰী থাকে সিমানেই ই অধিক নিৰপেক্ষ হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, যিটো লিনাছৰ আইনখনৰ সংকীৰ্ণ ব্যাখ্যাৰ সৈতে সংগতি ৰখা হৈছিল।^৬১

ৰিভলি আৰু অন্যান্যই (২০১২) ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্বাচিত মানসিক স্বাস্থ্য বিষয়ৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডক এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু মনোৰোগ চিকিৎসাৰ এখন পাঠ্যপুথিৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰবন্ধৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে বিশেষজ্ঞসকলক প্ৰবন্ধৰ বিষয়-বস্তুৰ সঠিকতা, শেহতীয়া সংযোজন, কভাৰেজৰ বিস্তৃতি, উল্লেখ আৰু পঠনযোগ্যতাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেটিং দিবলৈ কয়। পঠনযোগ্যতাৰ বাহিৰে সকলো মাপকাঠীতে ৱিকিপিডিয়াই সৰ্বাধিক নম্বৰ লাভ কৰে আৰু লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়া ব্ৰিটানিকাৰ দৰে ভাল বা ইয়াতকৈ ভাল আৰু এটা মানক পাঠ্যপুথি।^১৯

২০১৪ চনৰ নিউ ইংলেণ্ড জাৰ্নেল অৱ মেডিচিনৰ এটা দৃষ্টিভংগীৰটুকুৰাত ২২টা প্ৰেছক্ৰিপচন ঔষধৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠা পৰীক্ষা কৰি নিৰ্ণয় কৰা হৈছিল যে সেইবোৰক শেহতীয়াকৈ এফ ডি এৰ সুৰক্ষা সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হৈছে নেকি। ইয়াত দেখা গৈছে যে এই পৃষ্ঠাসমূহৰ ৪১% সতৰ্কবাণীৰ পিছত দুসপ্তাহৰ ভিতৰত আপডেট কৰা হৈছিল, ২৩% পৃষ্ঠা দুসপ্তাহতকৈ অধিক পিছত আপডেট কৰা হৈছিল আৰু বাকী ৩৬% পৃষ্ঠা ২০১৪ চনৰ জানুৱাৰীলৈকে ১ বছৰতকৈ অধিক সময়ৰ পাছত সতৰ্কবাণী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ আপডেট কৰা হোৱা নাছিল।^৬২

২০১৪ চনত জাৰ্নেল অৱ দ্য আমেৰিকান ফাৰ্মাচিষ্ট এছ'চিয়েচনত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে ১৯টা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি এই সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে এই সকলোবোৰ প্ৰবন্ধতে ইয়াৰ "চিকিৎসামূলক ব্যৱহাৰ আৰু বিৰূপ প্ৰভাৱ"ৰ বিষয়ে তথ্য আছে, কিন্তু এইটোও সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছে যে "কেইবাটাও ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া, গৰ্ভাৱস্থা আৰু বিৰোধিতাৰ বিষয়ে তথ্যৰ অভাৱ।" সেয়েহে অধ্যয়নটোৰ লেখকসকলে পৰামৰ্শ দিছিল যে ৰোগীয়ে প্ৰশ্ন কৰা বনৌষধি পৰিপূৰকসমূহৰ বিষয়ে তথ্যৰ উৎস হিচাপে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ওপৰত যাতে নিৰ্ভৰ নকৰে।^৬৩

২০১৪ চনত PLOS ONE ত প্ৰকাশিত আন এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ঔষধ বিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ তুলনাত ৱিকিপিডিয়াৰ ফাৰ্মাক’লজীৰ তথ্য ৯৯.৭% সঠিক, আৰু ৱিকিপিডিয়াত এনে তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮%। অধ্যয়নটোৱে এইটোও নিৰ্ণয় কৰে যে এই ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সম্পূৰ্ণতা "ফাৰ্মাকোকাইনেটিক্স" শ্ৰেণীত সৰ্বনিম্ন (৬৮%) আৰু "ইণ্ডিকেচন" শ্ৰেণীত সৰ্বাধিক (৯১.৩%)। লেখকসকলে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া হৈছে স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে ঔষধ সম্পৰ্কীয় তথ্যৰ এক সঠিক আৰু বিস্তৃত উৎস।"^৬৪

বিশেষজ্ঞৰ মতামত

লাইব্ৰেৰিয়ানসকলৰ মতামত

২০০৪ চনত দ্য গাৰ্ডিয়ানৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত আত্মবৰ্ণিত তথ্য বিশেষজ্ঞ আৰু ইণ্টাৰনেট পৰামৰ্শদাতা^৬৫ ফিলিপ ব্ৰেডলিয়ে কৈছিল যে তেওঁ ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ নকৰে আৰু "এজনো লাইব্ৰেৰিয়ানৰ বিষয়ে তেওঁ অৱগত নহয় যিয়ে ব্যৱহাৰ কৰিব।" তাৰ পিছত তেওঁ বুজাই দিলে যে "মূল সমস্যাটো হ'ল কৰ্তৃত্বৰ অভাৱ।" ছপা প্ৰকাশনৰ সহায়ত প্ৰকাশকে নিশ্চিত কৰিব লাগিব যে তেওঁলোকৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য, কিয়নো তেওঁলোকৰ জীৱিকা ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কিন্তু এনেকুৱা কিবা এটাৰ সৈতে, সেই সকলোবোৰ খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ ওলাই যায়।"^৬৬

২০০৫ চনত অণ্টাৰিঅ’ৰ ট্ৰেণ্ট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালটোৱে কয় যে ৱিকিপিডিয়াত বহুতো প্ৰবন্ধ আছে যিবোৰ "দীঘলীয়া আৰু ব্যাপক", কিন্তু "ভুল তথ্য আৰু পক্ষপাতিত্বৰ বাবে বহুত ঠাই আছে আৰু প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ড আৰু গভীৰতা দুয়োটাতে বহুত পৰিৱৰ্তনশীলতা আছে।" ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতা আছে, ইয়াৰ "কাৰিকৰী বিষয়ৰ উৎকৃষ্ট কভাৰেজ আছে" আৰু প্ৰবন্ধসমূহ "প্ৰায়ে দ্ৰুতভাৱে যোগ কৰা হয় আৰু, ফলস্বৰূপে, সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাৰ কভাৰেজ যথেষ্ট ভাল", ইয়াক এই কামত অক্ষম পৰম্পৰাগত উৎসৰ সৈতে তুলনা কৰিলে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি প্ৰয়োজন অনুসৰি কোনোবাই সমালোচনাত্মকভাৱে চিন্তা কৰিব লাগে আৰু নিজৰ উৎসৰ উপযুক্ততা মূল্যায়ন কৰিব লাগে, "আপুনি তথ্য বিচাৰিছে নেকি বা মতামত বিচাৰিছে নেকি, আপুনি এটা বিষয় অন্বেষণ কৰাৰ সময়ত কিমান গভীৰ হ'ব বিচাৰে, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু সঠিকতাৰ গুৰুত্ব, আৰু সময়োপযোগী বা শেহতীয়া তথ্যৰ গুৰুত্ব", আৰু লগতে কয় যে ৱিকিপিডিয়াক যিকোনো পৰিস্থিতিত "আৰম্ভণি বিন্দু" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।^৬৭

লাইব্ৰেৰিয়ান জাৰ্নেলৰদ্বাৰা ২০০৬ চনত ৱিকিপিডিয়াৰ পৰ্যালোচনা, লাইব্ৰেৰিয়ানৰ এটা পেনেল ব্যৱহাৰ কৰি, "উল্লেখযোগ্য সামগ্ৰীৰ আটাইতকৈ কঠিন সমালোচকসকলে, যিয়েই নহওক কিয়", "দীৰ্ঘদিনীয়া পৰ্যালোচকসকলক" ৱিকিপিডিয়াৰ তিনিটা ক্ষেত্ৰ (জনপ্ৰিয় সংস্কৃতি, সাম্প্ৰতিক পৰিস্থিতি আৰু বিজ্ঞান) মূল্যায়ন কৰিবলৈ কয় আৰু এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "সীমিত পেছাদাৰী ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰতি গৌৰৱ কৰা সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত এতিয়াও সাৱধানে আগবাঢ়ি যোৱাৰ কাৰণ আছে যদিও বহুতো উৎসাহজনক চিন প্ৰকাশ কৰে যে (এতিয়াৰ বাবে অন্ততঃ) ৱিকিপিডিয়াক লাইব্ৰেৰিয়ানৰ অনুমোদনৰ ছীল প্ৰদান কৰা হ’ব পাৰে।" 'বিতৰ্কিত ঐতিহাসিক আৰু সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনাসমূহ অন্বেষণ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা এজন পৰ্যালোচকে কয় যে, "ৱিকিপিডিয়াই বিতৰ্কিত বিষয়সমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ উপস্থাপনত মই সন্তুষ্ট হৈছিলোঁ"। কিন্তু "চাইবাৰস্পেচত ওপঙি থকা বহু তথ্যৰ দৰেই, মতামতৰপৰা তথ্য উলিওৱাত এক সুস্থ মাত্ৰাৰ সন্দেহ আৰু দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন।" আন পৰ্যালোচকসকলে লক্ষ্য কৰিছে যে ইয়াত "বহুত তাৰতম্য" আছে কিন্তু "ভাল বিষয়-বস্তুৰ প্ৰাচুৰ্যও আছে।"^৬৮

২০০৭ চনত আমেৰিকান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (ALA) প্ৰাক্তন সভাপতি মাইকেল গ’ৰমেনে এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা ব্লগত উল্লেখ কৰিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা এজন অধ্যাপক এজন ডায়েটিচিয়ানৰ বৌদ্ধিক সমতুল্য যিয়ে সকলো বস্তুৰে সৈতে বিগ মেকৰ স্থিৰ খাদ্য খোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।"^৬৯

ইনফৰ্মেচন টুডে (মাৰ্চ ২০০৬)-এ লাইব্ৰেৰিয়ান নেন্সি অ’নিলৰ (চাণ্টা মনিকা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী চিষ্টেমৰ ৰেফাৰেন্স চাৰ্ভিচেছৰ প্ৰধান লাইব্ৰেৰিয়ান)ৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "লাইব্ৰেৰী সম্প্ৰদায়ত ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়ে ভালেখিনি সন্দেহ আছে" কিন্তু "তেওঁ আনন্দৰে স্বীকাৰ কৰে যে ৱিকিপিডিয়াই অনুসন্ধানৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। আপুনি পৰিভাষা, নাম আৰু অনুভৱৰ বিষয় পায়।"^৭০

পিচি প্ৰ’ই (আগষ্ট ২০০৭) ব্ৰিটিছ লাইব্ৰেৰীৰ ইউৰোপীয় আৰু আমেৰিকান সংগ্ৰহৰ মুৰব্বী ষ্টিফেন বুৰীৰ উদ্ধৃতি দি কয় যে "ৱিকিপিডিয়া সম্ভাৱনাময়ভাৱে এটা ভাল বস্তু—ই নতুন পৰিঘটনাৰ প্ৰতি দ্ৰুত সঁহাৰি প্ৰদান কৰে, আৰু পুৰণি বস্তুৰ নতুন প্ৰমাণৰ প্ৰতি।" প্ৰবন্ধটোৰ সামৰণিত কোৱা হৈছে: "[বুৰী]ৰ বাবে সমস্যাটো ৱিকিপিডিয়াৰ বিষয়-বস্তুৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাতকৈ ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ধৰণটোহে পছন্দৰ।" 'এইটো ইতিমধ্যে গৱেষকৰ বাবে প্ৰথম বন্দৰ হৈ পৰিছে', বুৰীয়ে কয়, তাৰ আগতে লক্ষ্য কৰাৰ আগতে যে এইটো "যেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অধিক আগুৱাই নাযায় তেতিয়ালৈকে সমস্যাজনক নহয়।" বুৰীৰ মতে ৱিকিপিডিয়া ব্যৱহাৰ কৰাৰ কৌশলটো হ'ল এইটো এটা বোধ যে " ই বিশ্বকোষত (বিনামূলীয়া, ৱেব বা ছপা) থকাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে ই সঁচা। প্ৰমাণ বিচাৰক ... আৰু অৰিহণা যোগাওক।"^৫২

বিতৰ্কিত বিষয়ৰ ওপৰত প্ৰবন্ধ

২০০৬ চনত কানাডিয়ান লাইব্ৰেৰী এছ’চিয়েচনৰ (CLA)ৰ বাবে এটা প্ৰবন্ধত ৱিকিপিডিয়াৰ পদ্ধতি, প্ৰক্ৰিয়া আৰু ফলাফলৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে আলোচনা কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে মন্তব্য কৰা হৈছিল যে বিতৰ্কিত বিষয়সমূহত "আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য কথাটো হ’ল যে দুয়োপক্ষই প্ৰকৃততে ইজনে সিজনক জড়িত কৰিছিল আৰু প্ৰবন্ধটোৰ এনে এটা সংস্কৰণৰ আলোচনা কৰিছিল যাৰ সৈতে দুয়োজনে কম-বেছি পৰিমাণে টিকি থাকিব পাৰে।" লেখকে মন্তব্য কৰিছে যে:আচলতে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰথমতে দেখাতকৈ অধিক প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনি আছে। প্ৰায় ৮০০ অভিজ্ঞ ব্যৱহাৰকাৰীক প্ৰশাসক হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, বাইণ্ডিং আৰু লুজিঙৰ বিশেষ ক্ষমতাৰ সৈতে: তেওঁলোকে প্ৰবন্ধসমূহ সুৰক্ষিত আৰু অসুৰক্ষিত, মচি পেলাব পাৰে আৰু পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰে, আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলক ব্লক আৰু আনব্লক কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতাক নিৰপেক্ষভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি সমাজৰ সহমত গঠন আৰু কাৰ্যকৰী কৰাটো আশা কৰা হয়। তেওঁলোকৰ হস্তক্ষেপৰ প্ৰভাৱ বেছিভাগ বিতৰ্কিত প্ৰবন্ধৰ আলোচনা পৃষ্ঠাত দেখা যায়। ৱিকিপিডিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰ্তি আছে কাৰণ ইয়াত সংঘটিতটো মানি লোৱাতকৈ সালসলনি কৰি উলটিব পৰাটো সহজ...

শ্বি আৰু অন্যান্যই ৰাজনীতি, সামাজিক বিষয় আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ সকলো সম্পাদনাৰ বিষয়-বস্তু বিশ্লেষণৰ ভিত্তিত ২০১৭ চনত "মেৰুকৃত ভিৰৰ জ্ঞান"ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি ইয়াৰ আৰম্ভণিৰপৰা ২০১৬ চনৰ ১ ডিচেম্বৰলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰায় ৫ শতাংশক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা প্ৰায় ২ লাখ ৩৩ হাজাৰ প্ৰবন্ধ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। তেওঁলোকে লিখিছে: "ৰাজনৈতিক ভাষণ [অন্ততঃ আমেৰিকাত] শেহতীয়া বছৰবোৰত লক্ষণীয়ভাৱে অধিক মেৰুকৃত হৈ পৰিছে... বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ তথ্যৰ প্ৰৱেশ গণতান্ত্ৰিক কৰাৰ আৰম্ভণিতে বিশ্বব্যাপী ৱেবৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো, সংবাদ মাধ্যমৰ পছন্দ আৰু ছ'চিয়েল নেটৱৰ্কিং প্লেটফৰ্ম বৃদ্ধি কৰা... [সৃষ্টি কৰা] প্ৰতিধ্বনি কক্ষ যিয়ে ... ব্যক্তিগত সিদ্ধান্তৰ মানদণ্ড হ্ৰাস কৰে, ... পৰিচয়-অসঙ্গতিপূৰ্ণ মতামতক ৰেহাই দিয়ে, উদ্দীপিত কৰে আৰু তথাপি, এটা বৃহৎ সাহিত্যই তথ্য, সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ সহযোগিতামূলক উৎপাদনত সামাজিক পাৰ্থক্যই প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ইতিবাচক প্ৰভাৱৰ নথিভুক্ত কৰে। তেওঁলোকে লাখ লাখ ৱিকিপিডিয়া সম্পাদকৰ সম্পাদনাৰ ইতিহাসক ৭ পইণ্টৰ ৰাজনৈতিক চিনাক্তকৰণ স্কেললৈ অনুবাদ কৰিছিল আৰু সেইটোক মেচিন লাৰ্নিং এলগৰিদমৰ জৰিয়তে নিযুক্ত ৱিকিপিডিয়াৰ ছয় স্তৰৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ স্ক’ৰ (ষ্টাব, ষ্টাৰ্ট, চি, বি, ভাল, বৈশিষ্ট্যযুক্ত)ৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে দেখিলে যে "অধিক মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ অধিক সুষমা প্ৰকাশিত হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে... [আৰু] উচ্চ মেৰুকৰণ উচ্চ মানদণ্ডৰ সৈতে জড়িত।"^৭১

একাডেমী

ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰ (২০০০–২০১৯)

ৱিকিপিডিয়াক এটা নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰাৰ বাবেও শিক্ষাবিদসকলে সমালোচনা কৰিছিল আৰু কাৰণ ৱিকিপিডিয়াৰ সম্পাদকসকলৰ তেওঁলোকে অৰিহণা যোগোৱা বিষয়সমূহৰ কোনো পাৰদৰ্শী বা দক্ষতাৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ নাথাকিবও পাৰে।^৭২৭৩ হুইটিয়াৰ কলেজৰ এজন গণিতজ্ঞ এড্ৰিয়ান ৰিস্কিনে মন্তব্য কৰিছিল যে গণিতজ্ঞৰ বাবে গণিতজ্ঞসকলে অতি কাৰিকৰী প্ৰবন্ধ লিখিব পাৰে কিন্তু, অধিক সাধাৰণ গণিতৰ বিষয়, যেনে বহুপদৰ ওপৰত প্ৰবন্ধটো, কেইবাটাও স্পষ্ট ভুলৰ সৈতে অতি অপেশাদাৰী ধৰণে ৱিকিপিডিয়াত লিখা হয়।^৭৪ যিহেতু ৱিকিপিডিয়াক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস বুলি ধৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে বহু বিদ্যালয় আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ত আনুষ্ঠানিক গৱেষণা পত্ৰ লিখাৰ ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ গ্ৰহণ কৰা নহয় আৰু কিছুমান শিক্ষানুষ্ঠানে ইয়াক প্ৰাথমিক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰাৰ বিপৰীতে আন কিছুমানে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেৱল বাহ্যিক উৎসৰ ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিছে।^{৭২৭৫৭৬} নিৰ্ভৰযোগ্য উৎস নহয় বুলি কৰা সমালোচনা অৱশ্যে কেৱল ৱিকিপিডিয়াৰ ক্ষেত্ৰতে প্ৰযোজ্য নহয়, সাধাৰণতে বিশ্বকোষৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য হ’ব পাৰে—ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিৰ্দিষ্ট কামটোত ছপা ভিত্তিক বিশ্বকোষৰ উদ্ধৃতি দিলে কিছুমান বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰবক্তা সন্তুষ্ট নহয়।^৭৭ এনেধৰণৰ চিন্তাৰ বাবেই প্ৰশিক্ষকসকলে শিক্ষাক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰক তুচ্ছজ্ঞান কৰিছে যেন লাগে। গৱেষক আৰু শিক্ষাবিদসকলে কয় যে যদিও ৱিকিপিডিয়াক চূড়ান্ত গৱেষণা পত্ৰৰ বাবে ১০০ শতাংশ সঠিক উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহ’বও পাৰে, গৱেষণাৰ বাবে ই এক মূল্যৱান জাম্পিং অফ পইণ্ট, যিটো সমালোচনাত্মকভাৱে আগবঢ়াই নিলে বহু সম্ভাৱনাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত যিটো নোহোৱা হ’ব পাৰে সেয়া হ’ল মাধ্যমিক আৰু উচ্চ শিক্ষাত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া। পলক, জনষ্টন আৰু এভাৰ্ছৰ মতে, শিক্ষাবিদসকলে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে উলাই কৰিব নালাগে (বাদ দিয়াৰ ভুলতকৈ ভুল কম) বৰঞ্চ ইয়াক সমৰ্থন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগে, আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰাৰ দক্ষতাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৱিকিপিডিয়াক শিক্ষাৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব লাগে যিয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক অনলাইন বিশ্বকোষত পোৱা তথ্যসমূহ ফিল্টাৰ কৰি তেওঁলোকৰ তথ্যসমূহ সমালোচনাত্মকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাত সহায় কৰিব।^৭৮

২০০৬ চনত নটিংহাম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এজন বিজনেছ স্কুলৰ তথ্য ব্যৱস্থাৰ প্ৰবক্তাই^৭৯ কাৰিকৰী ৱেবছাইট আৰ্ছ টেকনিকাত পৰ্যালোচনাৰ বিষয়বস্তু হিচাপে কৰা এক অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়নত^৮০ ৫৫গৰাকী শিক্ষাবিদক ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্দিষ্ট প্ৰবন্ধসমূহ পৰ্যালোচনা কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল, যিবোৰ হয় তেওঁলোকৰ বিশেষজ্ঞ ক্ষেত্ৰৰ (গোট ১) বা যাদৃচ্ছিকভাৱে বাছি লোৱা (গোট ২) আছিল। তেওঁলোক এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে: "বিশেষজ্ঞসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ লেখাসমূহ অবিশেষজ্ঞসকলতকৈ অধিক বিশ্বাসযোগ্য বুলি বিবেচনা কৰিছিল।" ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ৱিকিপিডিয়াৰ সঠিকতা অধিক। কিন্তু ফলাফলসমূহক সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰযোগ্য সম্পদ হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ সমৰ্থন হিচাপে গণ্য কৰা উচিত নহয় কাৰণ বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, ১৩ শতাংশ প্ৰবন্ধত ভুল আছে (১০% বিশেষজ্ঞই অনিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাৰ বাস্তৱিক ভুলৰ কথা জনাইছে, ইয়াৰে ৩% বানান ভুলৰ কথা জনাইছে)।"^৮১

মিনেছ’টাৰ কাৰ্লেটন কলেজৰ গ’ল্ড লাইব্ৰেৰীত ৱিকিপিডিয়াক একাডেমীত ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা এটা ৱেব পেজ আছে। ইয়াত দৃঢ়তাৰে কোৱা হৈছে যে "ৱিকিপিডিয়া নিঃসন্দেহে এক মূল্যৱান আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সম্পদ", কিন্তু ইয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ "নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্থিৰতাৰ অভাৱ কঢ়িয়াই ফুৰে" আৰু পুনৰ আন উৎসৰ দৰে একেই অসুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাক প্ৰতিফলিত কৰে। আন পৰ্যালোচনাৰ দৰেই ইয়াতো মন্তব্য কৰা হৈছে যে কোনোবাই নিজৰ উৎস আৰু ইয়াৰ পৰা কি বিচৰা হৈছে সেইটো মূল্যায়ন কৰিব লাগে আৰু "ৱিকিপিডিয়া কিছুমান বিষয়ৰ বাবে উপযুক্ত সম্পদ হ'ব পাৰে, আকৌ আন কিছুমানৰ বাবে নহয়।" ইয়াত ৱিকিপিডিয়াৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক জিমি ৱেলছৰ মত উল্লেখ কৰা হৈছে যে ৱিকিপিডিয়া সকলো শৈক্ষিক ব্যৱহাৰৰ বাবে আদৰ্শ উৎস নহ'বও পাৰে, আৰু (অন্য উৎসৰ দৰে) ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰা হৈছে যে, অন্ততঃ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা শক্তি হ'ল যে ই অতি বিস্তৃত বিষয়ৰ বৰ্তমানৰ তথ্যৰ বাবে এটা ভাল আৰম্ভণিৰ বিন্দু হিচাপে কাম কৰে।^৮২

২০০৭ চনত ক্ৰনিকল অৱ হাইয়াৰ এডুকেশ্যনে ড্যুক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃশাখা অধ্যয়ন আৰু ইংৰাজী বিভাগৰ অধ্যাপিকা কেথী ডেভিডছনে লিখা এটা প্ৰবন্ধ প্ৰকাশ কৰে, আৰু তাত তেওঁ দৃঢ়তাৰে কয় যে ৱিকিপিডিয়াৰ সহায়ত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বিশ্বাসযোগ্যতাৰ ধাৰণাসমূহৰ বিষয়ে শিকোৱা উচিত।^৮৩

২০০৮ চনত খাজাৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক তথা সভাপতি হেমলেট ইছাখানলিয়ে আজাৰবাইজান আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কিত বিষয়সমূহৰ ওপৰত এনচাইক্লপিডিয়া ব্ৰিটানিকা আৰু ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ তুলনা কৰিছিল। তেওঁৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ৱিকিপিডিয়াই এই বিষয়টো বহুত বেছি ব্যাপকভাৱে, অধিক সঠিকভাৱে আৰু অধিক বিশদভাৱে সামৰি লৈছে, যদিও কিছু ভাৰসাম্যৰ অভাৱ আছিল তথাপি প্ৰাথমিক ধাৰণাৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াই আছিল সৰ্বোত্তম উৎস।^৮৪

২০১১ চনত ৱাশ্বিংটন কলেজৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সহযোগী অধ্যাপক কাৰ্ল কেহমে কৈছিল: "মই (মোৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক) মৌলিক উৎসৰ বাবে পিছত লগা বহুতো উপায়ৰ ভিতৰত এটা হিচাপে ৱিকিপিডিয়াক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিছোঁ।" ৱিকিপিডিয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ বিষয়সমূহ বিস্তৃত উদ্ধৃতিৰ সৈতে ভালদৰে গৱেষণা কৰা হৈছে"।^৮৫

কিছুমান একাডেমিক আলোচনীয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰে যদিও ইয়াক পৰম্পৰাগত উল্লেখৰ দৰে একে স্তৰলৈ উন্নীত কৰা নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহৰ উল্লেখ বিজ্ঞান আলোচনীত অনলাইনত প্ৰদান কৰা "বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগী"ত দিয়া হৈছে। এই দৃষ্টিভংগীসমূহৰ ভিতৰত প্ৰথমটোৱে ৱিকিপিডিয়াৰ হাইপাৰলিংক প্ৰদান কৰিছিল ২০০২ চনত "এ হোৱাইট কলাৰ প্ৰটিন চেন্স ব্লু লাইট"^৮৬ আৰু তেতিয়াৰ পৰাই কেইবা ডজন বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীয়ে এনে সংযোগ প্ৰদান কৰিছে। বিজ্ঞান আলোচনীৰ প্ৰকাশকে কয় যে এই বৰ্ধিত দৃষ্টিভংগীসমূহত "হাইপাৰনোটসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে—যিবোৰ মানক গ্ৰন্থতালিকাগত উল্লেখৰ বাহিৰেও অনলাইনত উপলভ্য অন্যান্য প্ৰাসংগিক তথ্যৰ ৱেবছাইটসমূহৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰে’’।^৮৭

২০২০ চনৰ পৰা

স্বেৰিৰ ষ্টেইনছনে ২০২৩ চনত ইংৰাজী ৱিকিপিডিয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহৰ অনুসন্ধান কৰিছিল আৰু দেখিছিল যে "ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰত থকা তথ্যৰ সন্দেহজনক উৎস সময়ৰ লগে লগে ক্ৰমান্বয়ে নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।"^৮৮ ইয়াৰ কাৰণ আছিল ই "এটা সক্ৰিয় তথ্য-পৰীক্ষক আৰু অলংকাৰ বিৰোধী"^৮৯ হৈ পৰাৰ বাবে, ৱিকিপিডিয়া সম্প্ৰদায়ে এন পি অ'ভি নীতিৰ ব্যাখ্যা সলনি কৰি বিভ্ৰান্তিকৰ বিষয়-বস্তুক ছ্যুড'ছায়েন্স, ষড়যন্ত্ৰ তত্ত্ব আদি বুলি অধিক সঠিকভাৱে লেবেল লগাবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ লগে লগে "ফ্ৰিঞ্জ সমৰ্থক সম্পাদক"সকলে চাইটটো এৰি থৈ যায়।^৮৯ এনপিঅ'ভিৰ এই পুনৰ ব্যাখ্যাৰ "অৰ্থপূৰ্ণ পৰিণতি আছিল, যিটো সংস্থাই ছদ্ম বিজ্ঞান, ষড়যন্ত্ৰমূলক তত্ত্ব আৰু উগ্ৰবাদক বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু ভুৱা ভাৰসাম্য প্ৰদান কৰিছিল, সেইটোক ফ্ৰিঞ্জ ডিচকোৰ্চৰ সক্ৰিয় ডিবাংকাৰ, তথ্য-পৰীক্ষক আৰু চিনাক্তকৰ্তালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হৈছিল।"^৮৮

শৈক্ষিক আৰু জ্ঞানমূলক মনোবিজ্ঞানী ছেম ৱাইনবাৰ্গে ২০২৪ চনত কৈছিল যে "নহয়, ৱিকিপিডিয়া কোনোৱে সম্পাদনা কৰিব পৰা অবিশ্বাস্য উৎসৰ লেখা নহয় আৰু সেয়া পৰিহাৰ কৰা উচিত। ২০২৪ চনত ই এক উল্লেখযোগ্যভাৱে কঠোৰ আত্মসংশোধিত সম্পদত পৰিণত হৈছে যিটো আমি সকলোৱে অধিক সঘনাই ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।"^৯০

সাংবাদিকতা আৰু বাতৰি কক্ষত ৱিকিপিডিয়াৰ ব্যৱহাৰ

নিউয়ৰ্ক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সাংবাদিকতাৰ অধ্যাপক চাৰ্লছ চেইফে ২০১৪ চনত লিখা ভাৰ্চুৱেল আনৰিয়েলিটি নামৰ গ্ৰন্থখনত ৱিকিপিডিয়াত সম্পাদনা কৰা বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনসমূহে "সাধাৰণ সম্পাদকৰ ৰূপ লৈ" উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাবে প্ৰৱঞ্চনাৰে ভুল তথ্যৰ অন্তৰ্ভুক্তি লক্ষ্য কৰিছে। সামৰণিত ছেইফে তলত দিয়া পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়:^৯১

ৱিকিপিডিয়া এজন বুঢ়া আৰু অস্বাভাৱিক মানুহৰ দৰে। তেওঁ বহুত মজা কৰিব পাৰে—বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ বহুত দেখিছে, আৰু তেওঁ এটা ডাঙৰ কাহিনী ক’ব পাৰে। সিও কোনো ডামি নহয়; তেওঁ বহুত তথ্য জমা কৰিছে আৰু তেওঁ যি সংগ্ৰহ কৰিছে সেই বিষয়ে কিছু শক্তিশালী মতামতো আছে। তেওঁৰপৰা যথেষ্টখিনি শিকিব পাৰি। তেওঁ কোৱা সকলো কথাৰে এটা ধাৰণা লৈ লওক। কিন্তু তেওঁ নিশ্চিতভাৱে জানে বুলি ভবা বহু কথা একেবাৰে সঠিক নহয় বা প্ৰসংগৰ বাহিৰলৈয়ো যাব পাৰে। আৰু যেতিয়া ইয়াৰ ওপৰত থাকে, কেতিয়াবা তেওঁ এনেকুৱা কথা বিশ্বাস কৰে যিবোৰ অলপ ভাল, বাদাম। তেওঁ কোৱা বাস্তৱিক নে কাল্পনিক সেইটো যদি আপোনাৰ বাবে কেতিয়াবা গুৰুত্বপূৰ্ণ হয়, তেন্তে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য উৎসৰ সৈতে সেইটো পৰীক্ষা কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।^৯১

ছেইফে লক্ষ্য কৰিছিল যে যেতিয়া ৱিকিপিডিয়াৰপৰা ভুৱা তথ্য অন্য প্ৰকাশনলৈ বিয়পি পৰে, তেতিয়া ই নিজেই কেতিয়াবা সত্যক সলনি কৰে।^৯১ উদাহৰণস্বৰূপে ২০১২ চনৰ ২৮ জুনত ৱিকিপিডিয়াৰ এজন বেনামী অৱদানকাৰীয়ে বেছবল খেলুৱৈ মাইক ট্ৰাউটৰ বিষয়ে লিখা ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত তেওঁৰ ডাকনাম হিচাপে "মিলভিল মিটিয়ৰ" যোগ কৰি দিছিল। দুসপ্তাহমানৰ পাছত নিউজডেৰ এজন ক্ৰীড়া সাংবাদিক-লেখকে এটা লেখাত ডাকনামটো পুনৰ প্ৰচলন কৰে, আৰু তাৰ লগে লগে ভুৱা ডাকনামটো সঁচা নামত পৰিণত হ’ল।^৯১ ছেইফে আঙুলিয়াই দিছিল যে কিছুমান মানদণ্ড অনুসৰি ৱিকিপিডিয়াক পৰম্পৰাগত প্ৰকাশনৰ দৰেই "মোটামুটিভাৱে সঠিক" বুলি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি, আৰু অধিক শেহতীয়া, “ৱিকিপিডিয়াত কি ধৰণৰ ভুল থাকিব পাৰে আৰু ব্ৰিটানিকা বা কলিয়াৰ বা আনকি এতিয়া বন্ধ হৈ যোৱা মাইক্ৰ'ছফ্ট এনকাৰ্টা বিশ্বকোষতো কি থাকিব তাৰ মাজত পাৰ্থক্য আছে... ৱিকিপিডিয়াত থকা প্ৰায়বোৰ প্ৰৱঞ্চনা পুৰণি বিশ্বকোষত কেতিয়াও দেখা দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।" ^৯১ ড্ৱাইট গাৰ্নাৰে নিউয়ৰ্ক টাইমছত ছেইফৰ কিতাপখনৰ পৰ্যালোচনা কৰি কয় যে তেওঁ নিজেই "ৱিকিপিডিয়াৰ হাউলাৰ"কে ধৰি বেয়া অনলাইন তথ্যৰদ্বাৰা যথেষ্টবাৰ অসুবিধাত পৰিছে, যাৰ বাবে তেওঁ অতি সন্দেহবাদী মানসিকতা গ্ৰহণ কৰিছে।^৯২

২০১২ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ন্যায়াধীশ ব্ৰায়ান লেভেছনে ব্ৰিটিছ প্ৰেছৰ সংস্কৃতি, আচৰণ আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত লিখা প্ৰতিৱেদনত দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্ট কাকতৰ অন্যতম প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে এজন "ব্ৰেট ষ্ট্ৰাউব"ৰ নাম উল্লেখ কৰা কাণ্ডত "সাংবাদিকতাৰ প্ৰাথমিক নিয়ম" পাহৰি যোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল॥ এবছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে দ্য ইণ্ডিপেণ্ডেণ্টৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধটোত এটা নাম যোগ কৰা হৈছিল, আৰু দেখা গৈছিল যে ই কেলিফৰ্ণিয়াৰ এজন ২৫বছৰীয়া যুৱকৰ নাম, যাৰ বন্ধুৱে প্ৰেংক হিচাপে ৱিকিপিডিয়াৰ পৃষ্ঠাৰ ধাৰাবাহিকতাত তেওঁৰ নাম যোগ কৰিছিল।^৯৩ ষ্ট্ৰাউবক দ্য টেলিগ্ৰাফে বিচাৰি উলিয়াই মন্তব্য কৰিছিল, "কোনোবাই, বিশেষকৈ এজন ন্যায়াধীশে ৱিকিপিডিয়াত কিবা এটা বিশ্বাস কৰাটো একপ্ৰকাৰ আচৰিত ধৰণৰ। মোৰ বন্ধুৱে আগবাঢ়ি গৈ ৱিকিপিডিয়াৰ এটা পৃষ্ঠা সম্পাদনা কৰি মোৰ নামটো সুমুৱাই দিলে। [...] মই জানিছিলোঁ, মোৰ বন্ধুৱে কৰিলে কিন্তু মই নাজানিছিলোঁ যে কেনেকৈ ইয়াক সলনি কৰিব পাৰি আৰু মই ভাবিছিলোঁ আন কোনোবাই কৰিব। ধৰি লওক এটা সময়ত মই কোকাকোলা বা কিবা এটাৰ সৃষ্টিকৰ্তা আছিলোঁ। ৱিকিপিডিয়া সলনি কৰাটো কিমান সহজ আপোনালোকে জানে। প্ৰতিবাৰেই তেওঁ ৰঙা লিংকযুক্ত নামৰ সন্মুখীন হ'লেই তাৰ ঠাইত মোৰ নামটো ৰাখিছিল।" ^৯৪

২০১৬ চনত চিয়াৰন মেকক’লিৰ বিবিচিৰ এটা প্ৰবন্ধত একেদৰেই উল্লেখ কৰা হৈছে যে "প্ৰচুৰ দুষ্টামিপূৰ্ণ, ৰচনা কৰা তথ্যই ৱিকিপিডিয়ালৈ সোমাই যোৱাৰ পথ পাইছে" আৰু "এই ভুৱা তথ্যবোৰৰ বহুতো ফাটৰ মাজত সোমাই পৰিছে আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাবিদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ডাঙৰ বাতৰি কাকত আৰু সম্প্ৰচাৰকলৈকে সকলোৱে বেদৰ বাণী হিচাপে লৈছে।^৯৫ ৱিকিপিডিয়াৰপৰা প্ৰৱঞ্চনা আৰু অন্যান্য ভুৱা তথ্যসমূহ তেওঁলোকৰ লেখাত পুনৰ অন্তৰ্ভূক্ত কৰি সাংবাদিকসকলে লাজ পোৱাৰ উদাহৰণ; প্ৰধান সংবাদ সংস্থাসমূহে মৰিছ জেৰে আৰু ৰনি হেজলহাৰ্ষ্টৰ মৃত্যু বাৰ্তাত প্ৰচাৰ কৰা ভুৱা তথ্যৰ উদ্ধৃতি দি মেকক'লিয়ে কয়: "যিকোনো বাতৰি কক্ষৰ যিকোনো সাংবাদিকে ৱিকিপিডিয়াক সম্পূৰ্ণ চালি-জাৰি নোচোৱাকৈ ব্যৱহাৰ কৰাৰ বাবে সম্পাদকৰ মূখত প্ৰচণ্ড চৰ পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।" ^৯৫

ডেইলী মেইলে—ইয়াৰ অনুভূত অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে ২০১৭ চনত ৱিকিপিডিয়াক উৎস হিচাপে নিষিদ্ধ কৰিছিল—ৰাজহুৱাভাৱে উল্লেখ কৰিছে যে ই "২০১৪ চনত ইয়াৰ সকলো সাংবাদিককে ৱিকিপিডিয়াক ইয়াৰ অবিশ্বাস্যতাৰ বাবে একমাত্ৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।"^৯৬

স্লেট (আলোচনী)য়ে ২০২২ চনত কৈছিল যে...“ধ্বংসাত্মক ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ স্ক্ৰীণশ্বট, আনকি মিনিটৰ ভিতৰতে ঘূৰাই দিলেও, বাতৰিৰ প্ৰতিবেদন আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াত প্ৰায়ে বহু দীঘলীয়া পৰিণাম থাকে, জনসাধাৰণৰ ধাৰণা সৃষ্টি কৰা যে প্লেটফৰ্মটো প্ৰকৃততে থকাতকৈ পৰিণামৰ বাবে অধিক বেয়া।^৯৭

বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান

বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞান এনেকুৱা এক ক্ষেত্ৰ য’ত শুদ্ধতাৰ গুৰুত্ব অতি বেছি আৰু সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাই উৎকৃষ্ট নিয়ম। ৱিকিপিডিয়াৰ কিছুমান বিষয়বস্তুৱে এক প্ৰকাৰৰ সমনীয়াৰ পৰ্যালোচনাত উত্তীৰ্ণ হৈছে যদিও বেছিভাগেই উত্তীৰ্ণ হোৱা নাই।^৯৮

২০০৮ চনৰ এক অধ্যয়নত ৱিকিপিডিয়াৰ ৮০টা ঔষধৰ বিষয়ে লিখা বিষয় পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। গৱেষকসকলে এই প্ৰবন্ধৰ গোটটোত বাস্তৱিক ভুল কমেইহে পাইছিল যদিও নিৰ্ণয় কৰিছিল যে এই প্ৰবন্ধসমূহত প্ৰায়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য, যেনে বিৰোধ আৰু ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ অভাৱ আছিল। গৱেষকসকলৰ এজনে লক্ষ্য কৰিছে যে "যদি মানুহে স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞৰ সৈতে যোগাযোগ নকৰাকৈয়ে গৈ ইয়াকেই একমাত্ৰ বা কৰ্তৃত্বশীল উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে...তেন্তে সেইবোৰেই নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ব পাৰে।" গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াক ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা, মাত্ৰা আৰু ক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি আঠটা শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ তথ্য সামৰি লোৱা ৮০টা ভিন্ন প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰি মেডস্কেপ ড্ৰাগ ৰেফাৰেন্স (এমডিআৰ)ৰ সৈতেও তুলনা কৰিছিল। তেওঁলোকে নিৰ্ণয় কৰিছে যে এমডিআৰে ৮২.৫ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিছিল, আনহাতে ৱিকিপিডিয়াই মাত্ৰ ৪০ শতাংশ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিছিল, আৰু ৱিকিপিডিয়াৰ বাবেও উত্তৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ সম্ভাৱনা কম আছিল। ৱিকিপিডিয়াৰ কোনো এটা উত্তৰ বাস্তৱিকভাৱে ভুল বুলি নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাছিল, আনহাতে তেওঁলোকে এমডিআৰত চাৰিটা ভুল উত্তৰ পোৱা গৈছিল। কিন্তু গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধত ৪৮টা বিষয় বাদ দিয়াৰ ভুল বিচাৰি পাইছিল, আনহাতে এমডিআৰৰ ক্ষেত্ৰত ১৪টা ভুল পোৱা গৈছিল। মুখ্য তদন্তকাৰীয়ে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয়: "মই ভাবোঁ যে এই বাদ দিয়া বিষয়বোৰ (অশুদ্ধ তথ্যৰ দৰেই) বিপজ্জনক হ’ব পাৰে", আৰু তেওঁ আঙুলিয়াই দিছিল যে ঔষধ কোম্পানী প্ৰতিনিধিসকলে তেওঁলোকৰ ঔষধক অসুৰক্ষিত যেন কৰিব পৰা তথ্য ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰপৰা মচি পেলোৱাটো ধৰা পৰিছে।^১৮

২০০৯ চনৰ এক সমীক্ষাত আমেৰিকাৰ বিষবিজ্ঞানীসকলক সোধা হৈছিল যে বিভিন্ন মাধ্যমৰ উৎসত ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদৰ চিত্ৰণক তেওঁলোকে কিমান সঠিকভাৱে ৰেটিং দিছে। ছ’চাইটি অৱ টক্সিক’লজীৰ ৯৩৭ জন সদস্যৰ উত্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই বিশেষজ্ঞসকলে এই ক্ষেত্ৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাক সকলো পৰম্পৰাগত সংবাদ মাধ্যমতকৈ বহু বেছি বুলি গণ্য কৰিছিল:

সমগ্ৰ অধ্যয়নটোৰ সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ আচৰিত তথ্যটো, এই সকলোবোৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংবাদ মাধ্যম (আমেৰিকাৰ বাতৰি কাকত, বাতৰি আলোচনী, স্বাস্থ্য আলোচনী, সম্প্ৰচাৰ আৰু কেবল টেলিভিছন নেটৱৰ্ক) আৰু "নতুন মাধ্যম"ৰ দুটা: ৱেবএমডি আৰু ৱিকিপিডিয়া গ্ৰহণ কৰে। ৱেবএমডি হৈছে একমাত্ৰ বাতৰিৰ উৎস যাৰ ৰাসায়নিক বিপদৰ কভাৰেজক গৰিষ্ঠসংখ্যক (৫৬ শতাংশ) বিষবিজ্ঞানীয়ে সঠিক বুলি গণ্য কৰে, ইয়াৰ নিবিড়ভাৱে অনুসৰণ কৰে ৱিকিপিডিয়াৰ ৪৫ শতাংশ সঠিকতা ৰেটিং। ইয়াৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ১৫ শতাংশইহে দ্য নিউয়ৰ্ক টাইমছ, ৱাশ্বিংটন পোষ্ট আৰু ৱাল ষ্ট্ৰীট জাৰ্নেলত পোৱা ৰাসায়নিক বিপদৰ চিত্ৰণক সঠিক বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।^১৬

২০১০ চনত গৱেষকসকলে ৱিকিপিডিয়াৰ ১০প্ৰকাৰৰ কৰ্কট ৰোগৰ বিষয়ে তথ্যক নেচনেল কেন্সাৰ ইনষ্টিটিউটৰ চিকিৎসক তথ্য প্ৰশ্নৰ একেধৰণৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনা কৰি এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে "ৱিকি সম্পদটোৰ পেছাদাৰীভাৱে সম্পাদিত তথ্যকোষৰ সৈতে একেধৰণৰ সঠিকতা আৰু গভীৰতা আছিল" আৰু "সাধাৰণ আৰু অস্বাভাৱিক কৰ্কট ৰোগৰ তুলনা কৰা উপ-বিশ্লেষণে দুয়োটাৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য প্ৰদৰ্শন কৰা নাছিল", কিন্তু পঠনযোগ্যতাৰ সৰলতা এটা সমস্যা আছিল।^৯৯

২০১১ চনত কৰা এক অধ্যয়নত এই ফলাফল পোৱা গৈছে যে ৱিকিপিডিয়াৰ ঔষধৰ প্ৰবন্ধত সঘনাই অনুপস্থিত শ্ৰেণীসমূহ হ'ল ঔষধৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু স্তন্যপানত ঔষধৰ ব্যৱহাৰ।^১০০ অসম্পূৰ্ণ কভাৰেজ থকা আন শ্ৰেণীসমূহ আছিল অফ-লেবেল ইংগিত, বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, বিৰূপ ঔষধৰ পৰিঘটনা আৰু মাত্ৰাৰ বিৱৰণ।^১০০ অধ্যয়নত ব্যৱহৃত অন্যান্য উৎসৰপৰা সঘনাই বিচ্যুত হোৱা তথ্য আছিল বিৰোধ আৰু সাৱধানতা, ঔষধ শোষণ আৰু ঔষধৰ বিৰূপ পৰিঘটনা।^১০০

২০১২ চনৰ এক অধ্যয়নত প্ৰকাশ পাইছে যে শিশুৰ অটোলেৰিংগ'লজীৰ বিষয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধসমূহত চিকিৎসা ডাটাবেছ ই-মেডিচিনতকৈ দুগুণ বেছি ভুল আৰু তথ্য খালী ৰখা হৈছে।^১০১

২০১৪ চনত আমেৰিকাৰ এক অধ্যয়নত ১০ জন গৱেষকে আমেৰিকাৰ আটাইতকৈ ব্যয়-বহুল চিকিৎসাজনিত অৱস্থাৰ ১০টা ৱিকিপিডিয়াৰ স্বাস্থ্য প্ৰবন্ধ পৰীক্ষা কৰি দেখিলে যে ৯০% প্ৰবন্ধত শেহতীয়া চিকিৎসা গৱেষণাৰ বিৰোধিতা কৰা আৰু ভুল বক্তব্য আছে। কিন্তু ৱিকিমিডিয়া ইউ কেৰ ষ্টেভি বেনটনৰ মতে গৱেষণাত ব্যৱহৃত নমুনাৰ আকাৰ হয়তো অতি সৰু আছিল যাৰ বাবে ইয়াক প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।^{১০২১০৩} Only part of the data was made public, and for two statements that were released for other researchers to examine, the claim that Wikipedia's statements were contradictory to the peer-reviewed literature was called into question. তথ্যৰ এটা অংশহে ৰাজহুৱা কৰা হৈছিল আৰু আন গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰা দুটা বক্তব্যৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ বক্তব্যসমূহ সমনীয়াৰদ্বাৰা পৰ্যালোচিত সাহিত্যৰ সৈতে বিৰোধী বুলি কৰা দাবীয়ে প্ৰশ্নবোধক কৰি তুলিছিল। কিন্তু ২০১৭ আৰু ২০২০ চনত প্ৰকাশিত অধিক মুক্ত অধ্যয়নে এই সিদ্ধান্তত উপনীত হয় যে ৱিকিপিডিয়াই পেইড-এক্সেছ অনলাইন বিশ্বকোষতকৈ কম সঠিক চিকিৎসা তথ্য প্ৰদান কৰে।^{১০৪১০৫}

২০১৪ চনত PLOS One ত প্ৰকাশিত এক অধ্যয়নত ইংৰাজী আৰু জাৰ্মান ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধক একাডেমিক পাঠ্যপুথিৰ সৈতে তুলনা কৰি ফাৰ্মাক’লজীৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত চকু ৰাখিছিল। এই বিশ্লেষণৰপৰা দেখা গ’ল যে ৱিকিপিডিয়াত ঔষধৰ তথ্যৰ সঠিকতা ৯৯.৭%, আনহাতে এই তথ্যৰ সম্পূৰ্ণতা ৮৩.৮% বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অনুসৰি "ৱিকিপিডিয়াৰ সহযোগিতামূলক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক ডিজাইনে ফাৰ্মাক'লজীৰ উচ্চমানৰ তথ্য সৃষ্টি কৰে যি স্নাতক চিকিৎসা শিক্ষাৰ বাবে উপযোগী।"^১০৬

২০২৪ চনত স্বাস্থ্যসেৱা সম্পৰ্কীয় গৱেষণাৰ বাবে অনলাইন তথ্যৰ উৎসৰ পৰ্যালোচনাত ৱিকিপিডিয়াক প্ৰাথমিক উল্লেখ হিচাপে ব্যৱহাৰ নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰা হৈছিল আৰু তথ্যৰ উৎস চিনাক্তকৰণৰ সম্পদ হিচাপে ইয়াৰ মূল্য লক্ষ্য কৰা হৈছিল।^১০৭ ২০২৪ চনত জেৰীয়ে কৈছিল যে চিকিৎসা বা যিকোনো বিষয়ৰ ওপৰত ৱিকিপিডিয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা মূল্যায়ন কৰাটো প্ৰত্যাহ্বানজনক আৰু গৱেষকসকলে "এটা নমুনা বাছি ল'ব লাগিব আৰু ই প্ৰতিনিধিত্বমূলক বুলি আশা কৰিব লাগিব," লগতে কয় যে "ৱিকিপিডিয়াৰ সামগ্ৰিকভাৱে ইমান ভাল হোৱাৰ কোনো উদ্দেশ্য নাই।"^৪৫

ন্যায়পালিকাৰ

২০০৪ চনৰপৰা আমেৰিকাৰ ন্যায়িক আলোচনাত ৱিকিপিডিয়াৰ উল্লেখ প্ৰতি বছৰে বৃদ্ধি পাইছে। ২০১৭ চনৰ এটা ৰায়দানত টেক্সাছৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক ৰায়দানৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যুক্তি দিছিল যে ইয়াৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ অভাৱে ইয়াক আইনী মতামতত কৰ্তৃত্বৰ উৎস হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়ে।^{১০৮১০৯}

ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে Commr. of Customs, Bangalore vs. ACER India Pvt. (উদ্ধৃতি ২০০৭(১২)SCALE581) দিয়া ৰায়দানত কয় যে, 'আমি ৱিকিপিডিয়াক উল্লেখ কৰিছোঁ, কাৰণ আদালতৰ বিদ্বান অধিবক্তাই ইয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ই এক অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ’বও পাৰে।" ই এটা অনলাইন বিশ্বকোষ আৰু ইয়াত যিকোনো ব্যক্তিয়ে তথ্য প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু সেইবাবেই ই প্ৰামাণিক নহ'বও পাৰে।"^১১০

প্ৰবন্ধৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা পৰীক্ষা কৰাৰ সঁজুলি

অভিজ্ঞ সম্পাদকে প্ৰবন্ধৰ ইতিহাস আৰু আলোচনা পৃষ্ঠা চাব পাৰে যদিও সাধাৰণ আৰু নতুন ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে ৱিকিপিডিয়াৰ তথ্য নিৰ্ভৰযোগ্য নে নহয় পৰীক্ষা কৰাটো ইমান সহজ নহয়। কেলিফৰ্ণিয়া, ছুইজাৰলেণ্ড আৰু জাৰ্মানীৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰকল্পসমূহে আনুষ্ঠানিক বিশ্লেষণ আৰু তথ্য খনিৰ পদ্ধতিৰে সেইটো উন্নত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। চুইজাৰলেণ্ডৰপৰা অহা ৱিকিবুৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱা জাৰ্মানীৰ ৱিকি ৱাচ্চে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰতিটো ইংৰাজী বা জাৰ্মান প্ৰবন্ধৰ বাবে পাঁচ তাৰকা পৰ্যন্ত মূল্যায়ন দেখুৱাইছে। এই ৰেটিঙৰ এটা অংশ হৈছে ৱিকিট্ৰাষ্ট সঁজুলি যিয়ে ৱিকিপিডিয়াৰ প্ৰবন্ধৰ একক লিখনী অংশৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বগা (বিশ্বাসযোগ্য) বা কমলা (বিশ্বাসযোগ্য নহয়) চিহ্নৰদ্বাৰা দেখুৱায়।^১১১