ৰজঃ

ৰজঃ (সংস্কৃত ভাষা: रजस्) তিনিটা গুণ (প্ৰৱণতা, গুণ, বৈশিষ্ট্য)ৰ ভিতৰত অন্যতম, যিটো হিন্দু দৰ্শনৰ সাংখ্য দৰ্শনে বিকশিত কৰা দাৰ্শনিক আৰু মানসিক ধাৰণা।^১২ বাকী দুটা গুণ হ’ল সত্ত্ব (শুদ্ধ, ভৰসাম্য) আৰু তমঃ(অলসতা, হিংসা, বিকাৰ)। ৰজঃ হৈছে জন্মগত প্ৰৱণতা বা গুণ যিয়ে গতি, শক্তি আৰু কাৰ্যকলাপক পৰিচালিত কৰে।^৩৪

ৰজঃ গুণক কেতিয়াবা আৱেগ বুলি কোৱা হয়, য’ত ইয়াক কাৰ্যকলাপৰ অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, কোনো বিশেষ মূল্য নোহোৱাকৈ আৰু ই প্ৰসংগক্ৰমে ভাল বা বেয়া হ’ব পাৰে।^১২ ৰজঃ গুণে বাকী দুটা গুণ বাস্তৱায়িত কৰাত সহায় কৰে।^৫৬ সৰলভাৱে ই সত্ত্ব আৰু তমঃ দুয়োটাৰে মিশ্ৰণ।

বিৱৰণ

সাংখ্য দৰ্শনত গুণ হৈছে তিনিটা "প্ৰৱণতা বা গুণ"ৰ: সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ ভিতৰত এটা। এই শ্ৰেণীৰ গুণসমূহ হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন ধাৰাই আচৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে। তিনিটা গুণ হ’ল-

• সত্ত্ব হৈছে ভৰসাম্য, সমন্বয়, মঙ্গল, বিশুদ্ধতা, সৰ্বজনীনকৰণ, সামগ্ৰিক, গঠনমূলক, সৃষ্টিশীল, নিৰ্মাণ, ইতিবাচক মনোভাব, উজ্জ্বল, প্ৰশান্তি, সত্ত্বা, শান্তিপূৰ্ণ, গুণী।^৪৭৮
• ৰজঃ হৈছে আৱেগ, কাৰ্যকলাপ, ভাল বা বেয়া নহয় আৰু কেতিয়াবা হয়, আত্মকেন্দ্ৰিকতা, অহংকাৰী, ব্যক্তিগতকৰণ, পৰিচালিত, গতিশীল, গতিশীলতাৰ গুণ।^৯১০
• তমঃ হৈছে ভৰসাম্যহীনতা, বিশৃংখলতা, বিশৃংখলতা, উদ্বেগ, অশুদ্ধ, ধ্বংসাত্মক, মোহ, নেতিবাচক, নিস্তেজ বা নিষ্ক্ৰিয়তা, উদাসীনতা, জড়তা বা অলসতা, হিংস্ৰ, দুষ্ট, অজ্ঞানতাৰ গুণ।^১১

ভাৰতীয় দৰ্শনত এই গুণসমূহক নিশ্চিত-বা স্বভাৱতে উপস্থিত থাকে বুলি গণ্য কৰা নহয়। বৰঞ্চ সকলোৰে আৰু সকলো বস্তুৰে তিনিওটা থাকে, কেৱল বেলেগ বেলেগ অনুপাতত আৰু বিভিন্ন প্ৰসংগত।^১২ জীৱ বা পদাৰ্থক এই তিনিটা গুণৰ যৌথ প্ৰভাৱৰ নিকা ফল হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৯১২

সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে কোনো আৰু একোৱেই হয় বিশুদ্ধ সাত্ত্বিক নহয় বিশুদ্ধ ৰাজসিক বা বিশুদ্ধ তামসিক নহয়।^৯ এজনৰ স্বভাৱ আৰু আচৰণ এই সকলোবোৰৰ জটিল আন্তঃক্ৰিয়া, প্ৰতিটো গুণ বিভিন্ন মাত্ৰাত। কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত সাত্ত্বিক গুণৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থকা ৰাজসিক, কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত তামসিক গুণৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থকা ৰাজসিক, ইত্যাদি ইত্যাদি।^৯

ভাগৱতৰ চতুৰ্দশ অধ্যায়ত ৰাজক আৱেগিক প্ৰকৃতিৰ, কামনা, মোহ আৰু কৰ্মক ধাৱমান কৰা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যেতিয়া ৰাজ প্ৰধান হয়, তেতিয়া ই লোভ, অস্থিৰতা, বিদ্ৰোহ আৰু কৰ্মত অহৰহ নিয়োজিত হোৱা হিচাপে প্ৰকাশ পায়, যিয়ে প্ৰজ্ঞাক অস্পষ্ট কৰি ৰাখে আৰু মানুহক লৌকিক সাধনাৰ চক্ৰৰ লগত বান্ধ খাই ৰাখে।^১৩

আলোচনা

ৰজঃ হৈছে কোনো পদাৰ্থ (প্ৰকৃতি) বা ব্যক্তিৰ সেই গুণ বা বৈশিষ্ট্য যিয়ে প্ৰকৃতিৰ অন্যান্য দিশ (প্ৰকৃতি) যেনে তলত দিয়া এটা বা ততোধিক দিশৰ কাৰ্যকলাপক প্ৰসাৰিত বা ৰক্ষা কৰে:

1. ক্ৰিয়া;বিখ্যাত
2. পৰিৱৰ্তন, মিউটেচন;
3. আবেগ, উত্তেজনা;
4. জন্ম সৃষ্টি, প্ৰজন্ম।

যদি কোনো ব্যক্তি বা বস্তুৱে অত্যন্ত সক্ৰিয়, উত্তেজনাপূৰ্ণ বা আবেগিক হোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে, তেন্তে সেই ব্যক্তি বা বস্তুটোক ৰজঃ গুণৰ প্ৰাধান্য বুলি ক’ব পাৰি। ইয়াৰ বিপৰীতে তমঃ গুণ, যিটো হৈছে নিষ্ক্ৰিয়তা, আন্ধাৰ, আৰু এলাহৰ গুণ আৰু সত্ত্বৰ সৈতে যিটো হৈছে বিশুদ্ধতা, স্পষ্টতা, শান্তি আৰু সৃষ্টিশীলতাৰ গুণ। ৰজঃ গুণক তমসতকৈ অধিক ইতিবাচক, আৰু সত্ত্বতকৈ কম ইতিবাচক বুলি গণ্য কৰা হয়, বা, হয়তো, যিজনে "গুণক অতিক্ৰম কৰি" আপেক্ষিক জীৱনৰ সকলো ক্ষেত্ৰতে সমতা লাভ কৰিছে।^১৪