সত্ত্ব

সত্ত্ব (সংস্কৃত ভাষা: सत्वत्, অৰ্থাৎ মঙ্গল) তিনিটা গুণ বা “অস্তিত্বৰ ধৰণ’’ (প্ৰৱণতা, গুণ, বৈশিষ্ট্য)ৰ ভিতৰত অন্যতম, যিটো হিন্দু দৰ্শনৰ সাংখ্য দৰ্শনে অনুভৱ কৰা দাৰ্শনিক আৰু মানসিক ধাৰণা।^১২ বাকী দুটা গুণ হ’ল ৰজঃ (আৱেগ আৰু ক্ৰিয়া) আৰু তমঃ (ধ্বংস, বিশৃংখলতা)। সত্ত্ব হ’ল ধৰ্ম আৰু জ্ঞান (জ্ঞান)ৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হোৱা সদ্ভাৱ, বিশুদ্ধতা, ধনাত্মকতা, সত্য, প্ৰশান্তি, ভৰসাম্য, শান্তি আৰু গুণৰ গুণ।^১৩৪ যি কৰ্ম বা এই বহন কৰা ব্যক্তিক সাত্ত্বিক বোলা হয়।

হিন্দু ধৰ্মত

সাংখ্য দৰ্শন

সাংখ্য দৰ্শনত: সত্ত্ব, ৰজঃ আৰু তমঃ গুণ "প্ৰৱণতা, গুণ"ৰ তিনিটাৰ ভিতৰত এটা গুণ। আচৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বাবে এই গুণৰ শ্ৰেণীটো হিন্দু ধৰ্মৰ বিভিন্ন ধাৰাই ব্যাপকভাৱে গ্ৰহণ কৰিছে। তিনিটা গুণ হ’ল:-

• সত্ত্ব হৈছে ভৰসাম্য, সমন্বয়, মঙ্গল, বিশুদ্ধতা, সৰ্বজনীনকৰণ, সামগ্ৰিক, গঠনমূলক, সৃষ্টিশীল, নিৰ্মাণ, ইতিবাচক মনোভাব, উজ্জ্বল, প্ৰশান্তি, সত্ত্বা, শান্তিপূৰ্ণ, গুণী।^৩৫৬
• ৰজঃ হৈছে আৱেগ, কাৰ্যকলাপ, ভাল বা বেয়া নহয় আৰু কেতিয়াবা হয়, আত্মকেন্দ্ৰিকতা, অহংকাৰী, ব্যক্তিগতকৰণ, পৰিচালিত, গতিশীল, গতিশীলতাৰ গুণ।^৭৮
• তমঃ হৈছে ভৰসাম্যহীনতা, বিশৃংখলতা, বিশৃংখলতা, উদ্বেগ, অশুদ্ধ, ধ্বংসাত্মক, মোহ, নেতিবাচক, নিস্তেজ বা নিষ্ক্ৰিয়, উদাসীনতা, জড়তা বা অলসতা, হিংস্ৰ, দুষ্ট, অজ্ঞানতাৰ গুণ।^৯

ভাৰতীয় দৰ্শনত, এই গুণবোৰক কোনো এটাই-বা ধাৰাত উপস্থিত বুলি গণ্য কৰা নহয়। বৰঞ্চ সকলোৰে আৰু সকলো বস্তুতে বেলেগ বেলেগ অনুপাতত আৰু বিভিন্ন প্ৰসংগত তিনিওটা থাকে।^১০ জীৱ বা পদাৰ্থক এই তিনিটা গুণৰ যৌথ প্ৰভাৱৰ নিকা ফল হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^১০৭

সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে কোনোৱেই হয় বিশুদ্ধ সাত্ত্বিক বা বিশুদ্ধ ৰাজসিক বা বিশুদ্ধ তামসিক নহয়।^৭ এজনৰ স্বভাৱ আৰু আচৰণ এই সকলোবোৰৰ জটিল আন্তঃক্ৰিয়া, প্ৰতিটো গুণ বিভিন্ন মাত্ৰাত। কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত সাত্ত্বিক গুণৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থকা ৰাজসিক, কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত তামসিক গুণৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থকা ৰাজসিক ইত্যাদি ইত্যাদি।^৭

ভাগৱত গীতা

ভাগৱতত সত্ত্বক মুক্তিৰ পথ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^১১ ইয়াত সত্ত্বক আন দুটা গুণতকৈ উচ্চ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, কাৰণ ই স্পষ্টতা আনে, উচ্চ ক্ষেত্ৰলৈ লৈ যায় আৰু ত্ৰুটিহীন, কিন্তু ইয়াক বন্ধনৰ কাৰণ হিচাপেও বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^১২ শ্ৰীমদ্ভগৱতগীতাৰ ১৪.৬ পদত সত্ত্বৰ বৰ্ণনা এনেদৰে কৰা হৈছে:

কাৰণ সত্ত্ব ত্ৰুটিহীন ই উজ্জ্বল আৰু ইয়াত কোনো দূষণ নাই। সুখৰ প্ৰতি মোহ আৰু জ্ঞানৰ প্ৰতি মোহ (জ্ঞান)ৰদ্বাৰাহে ই বন্ধনৰ সৃষ্টি কৰে, হে পাপহীন।
— Chapter 14, verse 6

ই ১৪.৯ পদত ব্যাখ্যা কৰা ধৰণে সুখে মোহৰদ্বাৰা বন্ধনৰ সৃষ্টি কৰে।^১২

বিশিষ্টদ্বৈতবাদ

ৰামানুজৰ মতে ঐশ্বৰিক ক্ষেত্ৰ (বৈকুণ্ঠ) বিশুদ্ধ, অপৰিৱৰ্তনীয় সত্ত্ব বা শুদ্ধ সত্ত্বৰে গঠিত। মুক্তিত ব্যক্তিগত আত্মাই নিজৰ বস্তুগত শৰীৰক অতিক্ৰম কৰি শুদ্ধ সত্ত্বৰে গঠিত বিশুদ্ধ ৰূপ লাভ কৰে।^১৩

বৌদ্ধ ধৰ্ম

সত্ত্ব বা পালি ভাষাত সত্ত্বা বৌদ্ধ গ্ৰন্থ যেনে বোধি-সত্ত্বত পোৱা যায়। বৌদ্ধ ধৰ্মত সত্ত্বৰ অৰ্থ হৈছে “জীৱ, জীৱ, ব্যক্তি বা জ্ঞানসম্পন্ন সত্ত্বা’’।^১৪