হেৰিয়েট মাৰ্টিনো

হেৰিয়েট মাৰ্টিনো (ইংৰাজী: Heriet Martineau; ১২ জুন ১৮০২ – ২৭ জুন ১৮৭৬) এগৰাকী ইংৰাজ সমাজ-তাত্ত্বিক আছিল। ^১ তেওঁ এক সমাজতাত্ত্বিক, সামগ্ৰিক, ধৰ্মীয় আৰু নাৰী দৃষ্টিকোণৰ পৰা লিখা-মেলা কৰিছিল। তেওঁ অগাষ্ট ক'টৰ কৰ্মৰাজি অনুবাদ কৰিছিল, আৰু নিজৰ ভৰণ-পোষণৰ বাবে যথেষ্ট উপাৰ্জনো কৰিছিল— যিটো সেই সময়ৰ এগৰাকী মহিলা লেখিকাৰ বাবে এক অতি বিৰল কথা আছিল।^২

মাৰ্টিনোৱে সমাজৰ সকলোবোৰ দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, যাৰ ভিতৰত ঘৰুৱা জীৱনত ঘৰৰ ভূমিকাৰ লগতে প্ৰধান ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক অনুষ্ঠানসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। যুৱ ৰাজকুমাৰী ভিক্টোৰিয়াই তেওঁৰ কৰ্মৰাজি যথেষ্ট পছন্দ কৰিছিল আৰু ১৮৩৮ চনত নিজৰ ৰাজ্যাভিষেক অনুষ্ঠানলৈ তেওঁক আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। ^৩ ঔপন্যাসিক মাৰ্গাৰেট অলিফেণ্টে তেওঁক "এগৰাকী জন্মগত বক্তা আৰু ৰাজনীতিবিদ... যি হয়তো তেওঁৰ প্ৰজন্মৰ আন যিকোনো পুৰুষ বা মহিলাতকৈ নিজৰ লিংগৰ দ্বাৰা আটাইতকৈ কমকৈ প্ৰভাৱিত আছিল" বুলি অভিহিত কৰিছিল। ^২

দাসপ্ৰথা বিলুপ্তিকৰণৰ (abolitionism) প্ৰতি থকা তেওঁৰ দায়বদ্ধতাৰ ফলস্বৰূপেই মাৰ্টিনোৰ সাফল্যসমূহ বিশ্বজুৰি, বিশেষকৈ আমেৰিকাৰ উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহত অধ্যয়ন কৰা হয়। ^{৪ ৫ ৬} ১৮৮৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বষ্টনৰ 'অ'ল্ড চাউথ মিটিং হাউচ'ত মাৰ্টিনোৰ এটা প্ৰতিমূৰ্তি উন্মোচন কৰাৰ সময়ত ৱেনডেল ফিলিপ্সে তেওঁক "শ্ৰেষ্ঠ আমেৰিকান দাসপ্ৰথা বিলুপ্তিকাৰী" বুলি অভিহিত কৰিছিল। ^৭

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

ইংলেণ্ডৰ নৰউইচত জন্মগ্ৰহণ কৰা হেৰিয়েট মাৰ্টিনো আছিল থমাছ নামৰ এজন বস্ত্ৰ নিৰ্মাতাৰ আঠটি সন্তানৰ ভিতৰত ষষ্ঠটি সন্তান। তেওঁৰ পিতৃয়ে ১৭৯৭ চনৰ পৰা নৰউইচৰ অক্টাগন চেপেলৰ ডিকন হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। ^৮ তেওঁৰ মাতৃ এলিজাবেথ (পূৰ্বৰ উপাধি ৰেনকিন) এজন চেনি শোধনকাৰী আৰু গেলামালৰ দোকানীৰ জীয়ৰী আছিল। হেৰিয়েটৰ পাঁচগৰাকী জ্যেষ্ঠ ভাই-ভনীৰ ভিতৰত দুগৰাকী বায়েক আৰু তিনিজন ককায়েক আছিল। বয়সৰ ক্ৰমানুসাৰে তেওঁলোকৰ নামবোৰ আছিল— এলিজাবেথ, থমাছ, হেনৰী, ৰবাৰ্ট আৰু ৰেচেল এন। হেৰিয়েটৰ কনিষ্ঠ ভাই-ভনী দুজন আছিল জেমছ আৰু আঠটি সন্তানৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সৰুগৰাকী এলেন।^৯ মাৰ্টিনো তেওঁৰ ভাতৃ জেমছৰ সৈতে আটাইতকৈ ঘনিষ্ঠ আছিল, যি পৰৱৰ্তী সময়ত ইংৰাজ ভিন্নমতাৱলম্বীসকলৰ (English Dissenters) পৰম্পৰাত এজন দাৰ্শনিক আৰু ধৰ্মযাজক হৈছিলগৈ।

মাৰ্টিনো পৰিয়ালটো ফৰাচী হিউগেনট বংশোদ্ভৱ আছিল আৰু তেওঁলোকে ইউনিটেৰিয়ান মতাদৰ্শত বিশ্বাস কৰিছিল। হেৰিয়েটৰ পৰিয়ালটো আৰ্থিকভাৱে সচ্ছল আছিল আৰু তেওঁলোক নৰফ'কৰ আৰ্লহাম হলৰ গাৰ্নী পৰিয়ালৰ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আছিল। হেৰিয়েটৰ জন্মস্থান নৰউইচৰ মেগডেলিন ষ্ট্ৰীটৰ কাষৰ গাৰ্নী কোৰ্টত থকা গাৰ্নীসকলৰ ঘৰটোৰ লীজ হেৰিয়েটৰ পিতৃ থমাছৰ নামত আছিল। ^{১০ ১১} ১৮২৫ চনত শ্বেয়াৰ বজাৰ আৰু বেংকিং খণ্ডত হোৱা বৃহৎ পতনৰ পিছতো পৰিয়ালটোৰ আৰ্থিক অৱস্থা টনকিয়াল হৈ আছিল।

ইংৰাজ লেখিকা ডায়েনা পষ্টলেথৱেইটৰ মতে, মাতৃৰ সৈতে হেৰিয়েটৰ সম্পৰ্ক তিক্ততাপূৰ্ণ আছিল আৰু তাত মৰম-চেনেহৰ অভাৱ আছিল, যিয়ে তেওঁৰ পৰৱৰ্তী লেখাসমূহত প্ৰকাশ পোৱা দৃষ্টিভংগীসমূহত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ^২ মাৰ্টিনোৱে দাবী কৰিছিল যে তেওঁৰ মাতৃয়ে তেওঁক এগৰাকী ধাই-মাৰ (wet nurse) হাতত এৰি দিছিল। মাতৃসকলে নিজৰ সন্তানৰ বাবে ধাই-মা ৰখাটো সেই সময়ত এক পৰম্পৰা আছিল, বিশেষকৈ যদিহে তেওঁলোকে নিজে সন্তানক পিয়াহ খুৱাব নোৱাৰিছিল। পিছে, হেৰিয়েটৰ মাতৃয়ে ৰখা ধাই-মা গৰাকীৰ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ গাখীৰ নাছিল। ইয়াৰ ফলত হেৰিয়েটে জীৱনৰ প্ৰথম কেইটামান সপ্তাহ অনাহাৰে কটাবলগীয়া হৈছিল, আৰু তেওঁৰ মাতৃয়ে হেৰিয়েটৰ ভৱিষ্যতৰ সকলো ৰোগ-ব্যাধিৰ বাবে এই কথাটোকেই জগৰীয়া কৰিছিল।^৯

ঘৰুৱা জীৱন আৰু "গৃহিণী হোৱাৰ স্বাভাৱিক দক্ষতা"ৰ (natural faculty for housewifery) বিষয়ে হেৰিয়েটৰ ধাৰণাসমূহ, যিটো তেওঁৰ ১৮৪৮ চনত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ 'হাউচহ'ল্ড এডুকেশ্বন'ত (Household Education) বৰ্ণনা কৰা হৈছে, শৈশৱত তেওঁ লাভ কৰা উপযুক্ত লালন-পালনৰ অভাৱৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছিল। জনা যায় যে মাতৃয়ে হেৰিয়েটক মৰম-চেনেহ কৰাটো একেবাৰেই বিৰল আছিল। কিছুমান তথ্যৰ পৰা এইটোও জানিব পৰা গৈছে যে, হেৰিয়েটে দেৱদূত আহি তেওঁক লৈ যোৱাৰ কল্পনা কৰিছিল। ইয়াক আত্মহত্যাৰ জৰিয়তে মাতৃৰ কঠোৰ শাসনৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পোৱাৰ উপায় বিচৰাৰ তেওঁৰ ইচ্ছাৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৯

যদিও প্ৰাপ্তবয়স্ক অৱস্থাত তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক কিছু উন্নত হৈছিল, তথাপিও হেৰিয়েটে নিজৰ মাতৃক সেই মৰমীয়াল আৰু যত্নশীল গুণবোৰৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত বুলি গণ্য কৰিছিল, যিবোৰ কম বয়সৰ ছোৱালীৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি তেওঁ অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁৰ মাতৃয়ে নিজৰ আটাইবোৰ সন্তানকে সু-শিক্ষিত হ'বলৈ তাগিদা দিছিল যদিও, একে সময়তে "নাৰীসুলভ শালীনতা আৰু শিষ্টাচাৰৰ প্ৰতি চোকা নজৰ ৰাখি" নাৰীৰ অত্যধিক পাণ্ডিত্য প্ৰদৰ্শনৰ (female pedantics) বিৰোধিতাও কৰিছিল। "তেওঁৰ জীয়ৰীসকলক ৰাজহুৱা স্থানত কেতিয়াও হাতত কলম লৈ থকা অৱস্থাত দেখা পোৱা নগৈছিল।" ছোৱালী ডাঙৰ-দীঘল কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এনে ৰক্ষণশীল দৃষ্টিভংগী থকাৰ পিছতো, পৰিয়ালটোত শৈক্ষিকভাৱে সফল হোৱা একমাত্ৰ জীয়ৰী হেৰিয়েটেই নাছিল; তেওঁৰ ভগ্নী ৰেচেলেও নিজাকৈ এখন ইউনিটেৰিয়ান একাডেমী পৰিচালনা কৰিছিল য'ত শিল্পী হিলাৰী বনহাম কাৰ্টাৰ তেওঁৰ অন্যতম ছাত্ৰী আছিল। ^{১২ ১৩} শ্ৰীমতী মাৰ্টিনোৱে উপযুক্ত নাৰীসুলভ আচৰণ কঠোৰভাৱে বলৱৎ কৰিছিল, আৰু নিজৰ জীয়ৰীসকলক কলমৰ লগতে "চিলাই কৰা বেজী ধৰিবলৈকো" জোৰ দিছিল।^২

শিক্ষা

মাৰ্টিনো পৰিয়ালত, হেৰিয়েটৰ মাতৃ এলিজাবেথে তেওঁৰ আটাইকেইগৰাকী সন্তানে যাতে উপযুক্ত শিক্ষা লাভ কৰে, সেইটো নিশ্চিত কৰিছিল। মাৰ্টিনো পৰিয়ালটো ইউনিটেৰিয়ান মতাদৰ্শৰ হোৱাৰ বাবে, পৰিয়ালৰ ল'ৰা আৰু ছোৱালী উভয়েই প্ৰচলিত শিক্ষা লাভ কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছিল। শিক্ষাৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত হেৰিয়েটক তেওঁৰ কেইবাগৰাকীও জ্যেষ্ঠ ভাই-ভনীয়ে ঘৰতেই পঢ়ুৱাইছিল। মাতৃয়ে হেৰিয়েটক ফৰাচী ভাষা শিকাইছিল, যিটো আছিল তেওঁৰ পিতৃয়ে ঘাইকৈ ব্যৱহাৰ কৰা ভাষা। পিতৃয়ে তেওঁক লেটিন ভাষা শিকাইছিল আৰু ভাতৃ থমাছে হেৰিয়েটক গণিত আৰু লিখা-মেলা শিকাইছিল। ঘৰতে, বিশেষকৈ নিজৰ ভাই-ভনীসকলৰ পৰাই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া হোৱা বাবে তেওঁ প্ৰায়ে উপহাস বা ঠাট্টা-মস্কৰাৰ পাত্ৰ হ'বলগীয়া হৈছিল। ^৯

ন বছৰ বয়সত হেৰিয়েট পেৰী নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে পৰিচালনা কৰা এখন সৰু বিদ্যালয়লৈ গৈছিল। কোৱা হয় যে তেঁৱেই আছিল প্ৰথম ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত এজন যিয়ে হেৰিয়েটক এক ইতিবাচক আৰু নিৰপেক্ষ শিক্ষাগ্ৰহণৰ পৰিৱেশ প্ৰদান কৰিছিল। জীৱনৰ শেষৰ ফালে, হেৰিয়েটে দাবী কৰিছিল যে পেৰীৰ বিদ্যালয়খনেই তেওঁৰ বৌদ্ধিক বিকাশ আৰু শিক্ষাৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহৰ মূল অনুঘটক আছিল। শিক্ষাৰ অগ্ৰগতিৰ লগে লগে তেওঁ শ্বেইকছপীয়েৰ, ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি, দৰ্শন আৰু ইতিহাস আদি বিষয়ৰ প্ৰতি বেছি আকৰ্ষিত হৈ পৰিছিল। এই বিষয়বোৰৰ প্ৰতি থকা অনুৰাগৰ পিছতো, তেওঁৰ মনটো প্ৰায়ে জীৱনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ তিনিটা হীনমন্যতাই আৱৰি ৰাখিছিল: তেওঁৰ শ্ৰৱণ অক্ষমতা, তেওঁৰ বেয়া হাতৰ আখৰ আৰু তেওঁৰ চুলিৰ আৱয়ব। ^৯

হেৰিয়েট মাৰ্টিনোৰ শিক্ষাৰ পৰৱৰ্তী পদক্ষেপটো তেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল যেতিয়া তেওঁ ব্ৰিষ্টলত তেওঁৰ মাহীয়েক আৰু খুৰাক কেণ্টিছে পৰিচালনা কৰা ছোৱালীৰ আৱাসিক বিদ্যালয়ৰ পৰা এক আমন্ত্ৰণ লাভ কৰিছিল। বিদ্যালয়খনত গ্ৰহণ কৰা সাধাৰণ পাঠ্যক্ৰমৰ উপৰিও, হেৰিয়েটে ইয়াত নিজৰ আজীৱন স্ব-পৰিচালিত গৱেষণা আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ নিজাববীয়াকৈ লেটিন, গ্ৰীক আৰু ইটালীয়ান ভাষা অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু বাইবেলৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁৰ ৩ বছৰ বয়সত জন্মগ্ৰহণ কৰা ভাতৃ জেমছ ১৮২১ চনত ইয়ৰ্কৰ মানচেষ্টাৰ নিউ কলেজলৈ পঢ়িবলৈ নোযোৱালৈকে, তেওঁ সঘনাই লিখা-মেলা কৰা নাছিল। জেমছ আৰু হেৰিয়েটৰ মাজত এক সুন্দৰ সম্পৰ্ক আছিল, সেয়েহে জেমছে হেৰিয়েটক তেওঁলোকৰ এই দূৰত্ব বা বিচ্ছেদৰ পৰিস্থিতিটো চম্ভালিবলৈ এটা উপায় হিচাপে লিখা-মেলা আৰম্ভ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল। ^৯

লেখাৰ কেৰিয়াৰ

সৰু বয়সতেই মাৰ্টিনোৱে তেওঁৰ সোৱাদ আৰু গোন্ধোৱাৰ শক্তি হেৰুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ১২ বছৰ বয়সত তেওঁ কলা হৈ পৰিছিল আৰু এটা 'ইয়েৰ ট্ৰাম্পেট' (শ্ৰৱণ সহায়ক যন্ত্ৰ) ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া অৱস্থা হৈছিল। অৱশ্যে, কোৱা হয় যে আনৰ পৰা উপহাস বা হাৰাশাস্তিৰ সন্মুখীন হোৱাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ হেৰিয়েটে নিজৰ কুৰিৰ দশকৰ শেষৰ ফালে (late twenties) উপনীত নোহোৱালৈকে এই 'ইয়েৰ ট্ৰাম্পেট' ব্যৱহাৰ কৰা নাছিল। ^৯ এয়া আছিল তেওঁৰ জীৱনৰ বহুতো স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ আৰম্ভণি। ইমান কম বয়সতে ৰোগত আক্ৰান্ত হোৱাৰ লগতে পিতৃৰ মৃত্যুৰ ফলত নিজৰ জীৱিকা নিজেই নিৰ্বাহ কৰিবলগীয়া পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হোৱাত, তেওঁ এগৰাকী একাগ্ৰ লেখিকাত পৰিণত হৈছিল।^১৪ ১৮২১ চনত তেওঁ এখন ইউনিটেৰিয়ান মুখপত্ৰ 'মান্থলি ৰিপ'জিটৰী'ৰ (Monthly Repository) বাবে বেনামীভাৱে লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁৰ প্ৰথম লেখা বা অৱদানটো আছিল "ফিমেইল ৰাইটাৰ্ছ অৱ প্ৰেকটিকেল ডিভিনিটি" (Female Writers of Practical Divinity), আৰু ১৮২৩ চনত তেওঁ 'ডিভ'চনেল এক্সাৰচাইজেছ এণ্ড এড্ৰেছেছ, প্ৰেয়াৰ্ছ এণ্ড হাইমছ' (Devotional Exercises and Addresses, Prayers and Hymns) প্ৰকাশ কৰিছিল।

১৮২৩ চনত হেৰিয়েটৰ ভাতৃ জেমছে তেওঁক বিদ্যালয়ৰ এজন বন্ধু জন হিউ ৱৰ্থিংটনৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিছিল। ^১৫ দুয়োৰে মাজত বাগদান সম্পন্ন হৈছিল যদিও তেওঁলোকৰ বিবাহ নহ'ল, কাৰণ ৱৰ্থিংটন অসুস্থ হৈ পৰে আৰু মৃত্যুমুখত পৰে। মাৰ্টিনোৱে তেওঁৰ আত্মজীৱনীত প্ৰকাশ কৰিছে যে, পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ এক অদ্ভূত ধৰণৰ স্বস্তি অনুভৱ কৰিছিল যে তেওঁলোকৰ বিবাহৰ কোনো সম্ভাৱনা নাথাকিল, কাৰণ তেওঁলোকৰ সম্পৰ্কটো মানসিক চাপ আৰু মতবিৰোধেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল। মাৰ্টিনো আজীৱন অবিবাহিতা হৈয়ে ৰ'ল। ^১৬

এই সময়ছোৱাতেই তেওঁৰ প্ৰথমভাগৰ উপন্যাসসমূহো প্ৰকাশ হৈছিল, যি ১৮২৭ চনত 'প্ৰিন্সিপল এণ্ড প্ৰেকটিছ' (Principle and Practice) আৰু ১৮২৯ চনত 'ফাইভ ইয়েৰ্ছ অৱ ইউথ: অৰ, ছেন্স এণ্ড ছেণ্টিমেণ্ট'ৰ (Five Years of Youth: or, Sense and Sentiment) জৰিয়তে আৰম্ভ হৈছিল।

১৮২৬ চনত তেওঁৰ পিতৃৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু ১৮২৯ চনত পৰিয়ালটোৰ বস্ত্ৰ ব্যৱসায়ৰ পতন ঘটিছিল। ^১৭ ২৭ বছৰ বয়সত মাৰ্টিনোৱে পৰিয়ালৰ জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে পৰম্পৰাগত নাৰীসুলভ শালীনতাৰ গণ্ডীৰ পৰা ওলাই আহিছিল। নিজৰ চিলাইৰ কামৰ লগতে তেওঁ 'মান্থলি ৰিপ'জিটৰী'ত (Monthly Repository) নিজৰ প্ৰবন্ধসমূহ বিক্ৰী কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ইউনিটেৰিয়ান এছ'চিয়েশ্যনৰ পৰা লাভ কৰা তিনিটা ৰচনাৰ বঁটাকে ধৰি বহুতো স্বীকৃতি অৰ্জন কৰিছিল। ৰিপ'জিটৰীৰ সৈতে কৰা এই নিয়মীয়া কামে তেওঁক এগৰাকী নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু জনপ্ৰিয় ফ্ৰীলান্স (স্বতন্ত্ৰ) লেখিকা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিছিল।

মাৰ্টিনোৱে তেওঁৰ আত্মজীৱনীত এগৰাকী লেখিকা হিচাপে নিজৰ সফলতা আৰু পিতৃৰ ব্যৱসায়ৰ পতনৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰিছে, যিটোক তেওঁ "আমাৰ সৈতে ঘটা আটাইতকৈ ভাল ঘটনাবোৰৰ ভিতৰত এটা" বুলি বৰ্ণনা কৰিছে। তেওঁ বৰ্ণনা কৰিছিল যে তাৰ পিছত তেওঁ কেনেকৈ "নিষ্ক্ৰিয়ভাৱে জীৱন কটোৱাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰকৃত অৰ্থত জীয়াই থাকিবলৈ" সক্ষম হৈছিল। তেওঁৰ এই অনুভৱে তেওঁৰ জীৱনৰ আৰ্থিক দায়িত্ববোধৰ অভিজ্ঞতাক বিশেষভাৱে তুলি ধৰে, যিদৰে তেওঁ "[তেওঁৰ] সাহিত্যিক আৰু অৰ্থনৈতিক আখ্যানসমূহৰ সংমিশ্ৰণ"ৰ কথা লিখিছে।^১৮

হেৰিয়েটৰ প্ৰথমখন ফৰমাইচী গ্ৰন্থ, 'ইলাষ্ট্ৰেশ্যনছ অৱ পলিটিকেল ইকনমি' (Illustrations of Political Economy), আছিল এডাম স্মিথৰ ধাৰণাসমূহ সাধাৰণ ৰাইজক বুজাত সহায় কৰাৰ উদ্দেশ্যে ৰচিত এক কাহিনীভিত্তিক শিক্ষামূলক গ্ৰন্থ। প্ৰকাশকে ইয়াৰ বিক্ৰী ভাল নহ'ব বুলি ভবাৰ বাবে ১৮৩২ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত মাত্ৰ ১৫০০ টা কপিৰ সংস্কৰণৰে 'ইলাষ্ট্ৰেশ্যনছ' প্ৰকাশ কৰা হৈছিল। তথাপিও ই অতি সোনকালেই ব্যাপক সফলতা অৰ্জন কৰিছিল আৰু ক্ৰমান্বয়ে চাৰ্লছ ডিকেন্সৰ গ্ৰন্থতকৈয়ো অধিক হাৰত বিক্ৰী হ'বলৈ ধৰিছিল। 'ইলাষ্ট্ৰেশ্যনছ' আছিল ব্যাপক প্ৰশংসা লাভ কৰা তেওঁৰ প্ৰথমখন গ্ৰন্থ, আৰু ইয়াৰ সফলতাই সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যত এডাম স্মিথ আৰু অন্যান্যসকলৰ মুক্ত-বজাৰৰ (free-market) ধাৰণাসমূহ প্ৰসাৰিত কৰাত সহায় কৰিছিল। তাৰ পিছত মাৰ্টিনোৱে দুবছৰৰ বাবে একে ধৰণৰ মাহেকীয়া গল্পৰ এটা শৃংখলা ৰচনা কৰিবলৈ মান্তি হৈছিল, আৰু তেওঁৰ ভাতৃ জেমছেও এই শৃংখলাটোত তেওঁৰ সৈতে একেলগে কাম কৰাৰ ফলত গ্ৰন্থ ৰচনাৰ কাম খৰতকীয়া হৈছিল।^২

পৰৱৰ্তী গ্ৰন্থসমূহে জেমছ মিল, জেৰেমি বেন্থাম আৰু ডেভিড ৰিকাৰ্ডোৰ দৰে কেইবাগৰাকীও ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিবিদৰ বিষয়ে কাহিনীভিত্তিক শিক্ষামূলক পাঠ আগবঢ়াইছিল; বিশেষকৈ শেষৰজনৰ (ৰিকাৰ্ডোৰ) ধাৰণাই খাজনা আইনৰ (rent law) সম্পৰ্কে তেওঁৰ দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলিছিল। মানৱ জনসংখ্যাই জীৱন নিৰ্বাহৰ সমলক (means of subsistence) অতিক্ৰম কৰি যোৱাৰ প্ৰৱণতা সম্পৰ্কে নিজৰ দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলিবলৈ মাৰ্টিনোৱে মালথাছৰ মতাদৰ্শৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল। অৱশ্যে, "উইল এণ্ড ৱো ইন গাৰ্ভেলক" (Weal and Woe in Garvelock)-ৰ দৰে গল্পসমূহত তেওঁ মালথাছে উল্লেখ কৰা "স্বেচ্ছামূলক প্ৰতিবন্ধক" (voluntary checks), যেনে- স্বেচ্ছামূলক ব্ৰহ্মচৰ্য পালন আৰু পলমকৈ বিবাহ পাশত আৱদ্ধ হোৱা আদিৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ ধাৰণাটোক উৎসাহিত কৰিছিল।

ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ৰাজ্যাভিষেক অনুষ্ঠানলৈ স্বয়ং ৰাণীয়েই মাৰ্টিনোক আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। তেওঁ সেই দিনটোৰ বিষয়ে এক সংশয়পূৰ্ণ দৃষ্টিভংগী লিপিবদ্ধ কৰিছিল। ^১৯ মাৰ্টিনোৱে কিছু ইতিবাচক মন্তব্য লিপিবদ্ধ কৰিছিল যদিও, সামগ্ৰিকভাৱে তেওঁ ভাবিছিল যে অনুষ্ঠানটো "অতিশয় বৰ্বৰ", "কেৱল ইজিপ্তৰ প্ৰাচীন ফেৰাওৰ যুগৰ বাবেহে উপযুক্ত", আৰু "পশ্চিমীয়া বিশ্বৰ ঊনবিংশ শতিকাৰ ভগৱানৰ বাবে ... অপমানজনক" আছিল।^১৯

মাৰ্টিনোৰ কল্পকাহিনীৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত এখন আছিল 'ডিয়েৰব্ৰুক' (Deerbrook, ১৮৩৯)। কিতাপখনে দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছিল কাৰণ ই ঘৰুৱা বাস্তৱবাদৰ (domestic realism) ধাৰণাটোৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল – যাক প্ৰায়ে "আৱেগিক" বা "নাৰীৰ" কল্পকাহিনী বুলি কোৱা হয়। সাহিত্যৰ এই ধাৰাটোৱে ইংগিত দিয়াৰ দৰেই, মাৰ্টিনোৱে ভিক্টোৰিয়ান যুগৰ এখন উপন্যাসৰ পৰা সাধাৰণতে আশা কৰিব পৰা "ঘৰুৱা" পৰিৱেশৰ বাহিৰলৈ গৈ বিবাহ, সম্পদৰ বিতৰণ আৰু নাৰীৰ মাজৰ বন্ধুত্বৰ দৰে বিষয়বোৰ অন্বেষণ কৰিছে। উপন্যাসখনত মাৰ্টিনোৰ ধাৰণাসমূহ ডেভিড হাৰ্টলীৰ কৰ্মৰাজিৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত আছিল। এই উপন্যাসখন তেওঁৰ আন সাহিত্যকৰ্মবোৰতকৈ পৃথক আছিল কাৰণ ইয়াত তেওঁৰ সাহিত্যিক ক্ৰমবিকাশ স্পষ্ট হৈ পৰিছিল। তেওঁৰ এই বিকাশত কল্পকাহিনী লিখনৰ শৈলীৰ উন্নতি হোৱাৰ লগতে, তেওঁ যিবোৰ তত্ত্বৰ বিষয়ে লিখিছিল সেইবোৰৰ ওপৰতো তেওঁৰ দক্ষতা প্ৰতিফলিত হৈছিল।^২০

ধৰ্ম, দাৰ্শনিক নাস্তিকতা আৰু ডাৰউইনৰ ওপৰত মতামত

১৮৪৫ চনত মাৰ্টিনোৱে 'ফৰেষ্ট এণ্ড গেইম ল' টেলছ'ৰ (Forest and Game Law Tales) তিনিটা খণ্ড প্ৰকাশ কৰিছিল। ১৮৪৬ চনত তেওঁ কিছুদিনৰ বাবে বাৰ্মিংহামত তেওঁৰ বৃদ্ধা মাতৃৰ সৈতে বাস কৰিছিল, যাৰ পিছত তেওঁ কেইজনমান বন্ধুৰ সৈতে ইজিপ্ত, পেলেষ্টাইন আৰু ছিৰিয়া ভ্ৰমণলৈ গৈছিল। ^২১ ঘূৰি অহাৰ পিছত তেওঁ 'ইষ্টাৰ্ণ লাইফ, প্ৰেজেণ্ট এণ্ড পাষ্ট' (Eastern Life, Present and Past, ১৮৪৮) প্ৰকাশ কৰিছিল, য'ত তেওঁ এখন ওখ ঠাইত থিয় হৈ নীল নদ আৰু মৰুভূমিৰ সিপাৰে থকা মৃতকৰ সমাধিসমূহলৈ চাই অনুভৱ কৰা এক উপলব্ধিৰ কথা বৰ্ণনা কৰিছে, য'ত "মৃতকসকলে জীৱিত উপত্যকা আৰু নদী পাৰ হৈ" "মৃত্যু অঞ্চলৰ গুহাবোৰলৈ" যায়, য'ত সৰ্বোচ্চ বিচাৰক অচাইৰিছে (Osiris) "স্বীকৃতি বা শাস্তিৰ (condemnation) ইংগিত প্ৰদান কৰে"। তেওঁৰ সাৰাংশ: "আদিম মিচৰীয়াসকলৰ মৰ্চাৰীৰ ধাৰণা, আৰু তেওঁলোকৰ জৰিয়তে, সামগ্ৰিকভাৱে সভ্য বিশ্বৰ, নীল আৰু মৰুভূমিৰ চিৰন্তন সংঘাতৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছে"।

এই উপলব্ধিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ গতিপথ সলনি কৰি দিছিল। 'ইষ্টাৰ্ণ লাইফ' গ্ৰন্থখনত তেওঁৰ এই ধাৰণাটো প্ৰকাশ পাইছিল যে, যিমানেই মানৱজাতিয়ে পৃথিৱীৰ ঐতিহাসিক ধৰ্মসমূহৰ এটাৰ পিছত আনটোকৈ অতিক্ৰম কৰি গৈছিল, দেৱতা আৰু ঐশ্বৰিক শাসনৰ ধাৰণাটো প্ৰতিটো পদক্ষেপতে ক্ৰমান্বয়ে অধিক বিমূৰ্ত আৰু অনিৰ্দিষ্ট হৈ পৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে ইয়াৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য হৈছে দাৰ্শনিক নাস্তিকতাবাদ, কিন্তু কিতাপখনত তেওঁ এই কথা স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা নাছিল।তেওঁ প্ৰাচীন সমাধিসমূহৰ বৰ্ণনা কৰিছিল, য'ত 'চাৰ্চ অৱ দ্য হলি চেপালচাৰ'ৰ (Church of the Holy Sepulchre) ইষ্টাৰৰ "পুতলা নাচ"ৰ বিপৰীতে "বিস্মৃতিৰ ক'লা আৱৰণ"ৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল, আৰু লগতে দৰ্শাইছিল যে পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ খ্ৰীষ্টান বিশ্বাসসমূহ পৌত্তলিক (heathen) অন্ধবিশ্বাসৰ ওপৰত আধাৰিত আৰু তাৰ সৈতে প্ৰায় একে আছিল। এটা প্ৰাচীন ইজিপ্তীয় সমাধিৰ বৰ্ণনা দি তেওঁ লিখিছিল, "তেওঁৰ জীৱন আৰু মৃত্যু আমাৰ সৈতে কিমান মিলি যায়!... তেওঁক আমাৰ সময়ৰ এজন অৱসৰপ্ৰাপ্ত নৌসেনা বিষয়াৰ সৈতে তুলনা কৰক যি গাঁৱৰ এজন ভদ্ৰলোকলৈ পৰিণত হৈছে, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত অমিলতকৈ মিলহে বেছি দেখা যায়!" কিতাপখনৰ "ধৰ্মবিৰোধী প্ৰৱণতা" (infidel tendency) প্ৰকাশক জন মাৰেৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য নাছিল, যাৰ বাবে তেওঁ ইয়াক প্ৰকাশ কৰিবলৈ নাকচ কৰিছিল। মাৰ্টিনোৰ জীৱনীকাৰ ফ্লৰেন্স ফেনৱিক মিলাৰে লিখিছিল যে এই গ্ৰন্থখনৰ "কোনোবা নহয় কোনোবা পৃষ্ঠাত তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ নৈতিক আৰু বৌদ্ধিক সামৰ্থ্যসমূহ প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট হৈ পৰে।"[62] 'ইষ্টাৰ্ণ লাইফ, প্ৰেজেণ্ট এণ্ড পাষ্ট' (Eastern Life, Present and Past) গ্ৰন্থখনে মাৰ্টিনোৰ জীৱনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়ৰ সূচনা কৰিছিল কাৰণ ই ইউনিটেৰিয়ানিজমৰ (Unitarianism) পৰা নাস্তিকতাবাদৰ দিশে তেওঁৰ যাত্ৰাক লিপিবদ্ধ কৰিছিল, যি যাত্ৰা অৱশ্যে কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ হোৱা নাছিল। চেমুৱেল টেইলৰ কলৰিজৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈ বাইবেলৰ আক্ষৰিক ব্যাখ্যাৰ ওপৰত কৰা তেওঁৰ সমালোচনা আৰু পৱিত্ৰ স্থানসমূহৰ ঐতিহাসিক ধাৰণা লাভ কৰাৰ আশাত কৰা ভ্ৰমণৰ নিৰ্দেশনাত ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ এই পৰিৱৰ্তন আটাইতকৈ ভালদৰে প্ৰতিফলিত হয়। ঐতিহাসিক দিশৰ পৰাও 'ইষ্টাৰ্ণ লাইফ, প্ৰেজেণ্ট এণ্ড পাষ্ট' (Eastern Life, Present and Past) গ্ৰন্থখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ বিলি মেলমেনে উল্লেখ কৰা অনুসৰি ই আছিল "প্ৰথমখন প্ৰকৃত নাৰী ভ্ৰমণকাহিনী যি কোনো তীৰ্থযাত্ৰাৰ বিৱৰণ নাছিল।" এনে কৰাৰ জৰিয়তে, মাৰ্টিনোৰ তথাকথিত "তীৰ্থযাত্ৰা-বিৰোধী" (anti-pilgrimage) যাত্ৰা নাৰী শিক্ষায়তনিক ক্ষেত্ৰৰ বিকাশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈ পৰাৰ লগতে ক্ৰমবিকাশমান ইজিপ্ততত্ত্ব (Egyptology) ক্ষেত্ৰখনলৈও এক নতুন সংযোজন হৈ পৰিছিল।

নাৰী শিক্ষাৰ অৱস্থাক লৈ খেদ প্ৰকাশ কৰি মাৰ্টিনোৱে ১৮৪৮ চনত 'হাউচহোল্ড এডুকেশ্যন' (Household Education) ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে মাতৃত্বৰ প্ৰতি নাৰীৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা থাকে আৰু লগতে বিশ্বাস কৰিছিল যে এক সঠিক, সৰ্বাঙ্গীন শিক্ষাৰ বাবে ঘৰুৱা কাম-কাজ আৰু শিক্ষায়তনিক জ্ঞান একেলগে আগবঢ়া উচিত। তেওঁ কৈছিল, "কম বয়সৰ পৰাই ছোৱালীৰ বাবে ঘৰুৱা কাম-কাজৰ পুংখানুপুংখ অনুশীলন বিচৰাৰ ক্ষেত্ৰত... মই বেছিভাগ মানুহতকৈ এঢাপ আগবাঢ়ি যাওঁ।" তেওঁ প্ৰস্তাৱ দিছিল যে আদেশ আৰু আজ্ঞাপালনৰ পৰিৱৰ্তে স্বাধীনতা আৰু যুক্তিবাদহে হৈছে শিক্ষাৰ আটাইতকৈ কাৰ্যকৰী আহিলা।

শিক্ষাৰ পদ্ধতিসমূহৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ আগ্ৰহে তেওঁক এলানি বক্তৃতা আৰম্ভ কৰিবলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল, যি প্ৰথমে এম্বলচাইডৰ (Ambleside) স্কুলীয়া ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ উদ্দেশ্যে প্ৰদান কৰা হৈছিল, কিন্তু পিছলৈ প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ অনুৰোধমৰ্মে তেওঁলোকৰ পিতৃ-মাতৃলৈকো ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰা হৈছিল। এই বক্তৃতাসমূহৰ বিষয়বস্তু আছিল স্বাস্থ্য-অনাময় নীতি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ, ইংলেণ্ড আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ ইতিহাস, আৰু তেওঁৰ প্ৰাচ্য ভ্ৰমণৰ দৃশ্যসমূহ। প্ৰকাশক চাৰ্লছ নাইটৰ অনুৰোধমৰ্মে, তেওঁ ১৮৪৯ চনত 'দ্য হিষ্ট্ৰী অৱ দ্য থাৰ্টি ইয়েৰ্ছ পিচ, ১৮১৬-১৮৪৬' (The History of the Thirty Years' Peace, 1816–1846) ৰচনা কৰিছিল, যিখন আছিল এগৰাকী "দাৰ্শনিক ৰেডিকেল"ৰ (philosophical Radical) দৃষ্টিকোণৰ পৰা লিখা এখন উৎকৃষ্ট জনপ্ৰিয় ইতিহাস। মাৰ্টিনোৱে তেওঁৰ লিখনিত বিভিন্ন ধৰণৰ বিষয়বস্তু সামৰি লৈছিল আৰু সেই সময়ৰ মহিলাসকলৰ পৰা আশা কৰাতকৈ অধিক দৃঢ়তাৰে তেওঁ এই কাম কৰিছিল। তেওঁক "মূলতঃ পুৰুষসুলভ প্ৰকৃতিৰ" (essentially masculine nature) অধিকাৰী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। সেই সময়ত সাধাৰণতে এইবুলি ধাৰণা কৰা হৈছিল যে এগৰাকী "প্ৰগতিশীল" মহিলাই অনুচিতভাৱে এজন পুৰুষৰ গুণাৱলী অনুকৰণ কৰে।

মাৰ্টিনোৰ সাহিত্যকৰ্মৰ ভিতৰত 'লেক ডিষ্ট্ৰিক্ট'ৰ (Lake District) এখন বহুলভাৱে ব্যৱহৃত নিৰ্দেশিকা গ্ৰন্থও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল; 'এ কমপ্লিট গাইড টু দ্য ইংলিছ লেকছ' (A Complete Guide to the English Lakes) নামৰ এই গ্ৰন্থখন ১৮৫৫ চনত প্ৰকাশ হৈছিল আৰু ১৮৭৬ চনৰ ভিতৰত ইয়াৰ চতুৰ্থ সংস্কৰণ প্ৰকাশ পাইছিল। ^{২২ ২৩}এইখনে ২৫ বছৰ ধৰি অঞ্চলটোৰ মূল নিৰ্দেশিকা গ্ৰন্থ হিচাপে কাম কৰিছিল, যিয়ে কাৰ্যতঃ উইলিয়াম ৱৰ্ডছৱৰ্থৰ ১৮১০ চনৰ 'গাইড টু দ্য লেকছ' (Guide to the Lakes) গ্ৰন্থখনক প্ৰতিষ্ঠাপন কৰিছিল, আৰু ১৮৮০ চনত এম. জে. বি. বেডেলীৰ (M. J. B. Baddeley) 'থ'ৰ' গাইড টু দ্য ইংলিছ লেক ডিষ্ট্ৰিক্ট' (Thorough Guide to the English Lake District) প্ৰকাশ নোহোৱালৈকে ইয়াৰ সাধাৰণ ব্যৱহাৰ অব্যাহত আছিল।

মাৰ্টিনোৱে ১৮৫১ চনৰ মাৰ্চ মাহত প্ৰকাশিত 'লেটাৰ্ছ অন দ্য লজ অৱ মেনছ নেচাৰ এণ্ড ডেভেলপমেণ্ট' (Letters on the Laws of Man's Nature and Development) নামৰ পত্ৰাৱলীৰ এটি খণ্ড সম্পাদনা কৰিছিল। ইয়াৰ পত্ৰশৈলীৰ ৰূপটো তেওঁ আৰু স্বঘোষিত বিজ্ঞানী হেনৰী জি. এটকিনছনৰ মাজত হোৱা চিঠিপত্ৰৰ আদান-প্ৰদানৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। তেওঁ দাৰ্শনিক নাস্তিকতাবাদৰ মতবাদটোৰ ব্যাখ্যা দাঙি ধৰিছিল, যাক তেওঁ মানৱীয় বিশ্বাসৰ এক প্ৰৱণতা বুলি ভাবিছিল। তেওঁ মূল কাৰণটো (first cause) অস্বীকাৰ কৰা নাছিল কিন্তু ইয়াক অজ্ঞেয় বুলি ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁ আৰু এটকিনছনে ভাবিছিল যে তেওঁলোকে মানুহৰ নৈতিক বাধ্যবাধকতাক নিশ্চিত কৰিছে। এটকিনছন মেছমেৰিজমৰ (mesmerism/সন্মোহন বিদ্যা) এজন প্ৰবল সমৰ্থক আছিল। মেছমেৰিজম আৰু অতীন্দ্ৰিয় দৃষ্টিৰ (clairvoyance) দৰে বিষয়বোৰক দিয়া প্ৰাধান্যই কিতাপখনৰ প্ৰতি থকা সাধাৰণ অসন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰিছিল। লণ্ডনৰ সাহিত্যিক মহল ইয়াৰ মেছমেৰিক বিৱৰ্তনীয় নাস্তিকতাবাদৰ বাবে ক্ষুব্ধ হৈ পৰিছিল, আৰু এই কিতাপখনে মাৰ্টিনো, ইউনিটেৰিয়ান ধৰ্মযাজক হৈ পৰা তেওঁৰ মৰমৰ ভাতৃ জেমছ, আৰু তেওঁৰ কেইজনমান বন্ধুৰ মাজত এক স্থায়ী বিভাজনৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

৮৫২ চনৰ পৰা ১৮৬৬ চনলৈ তেওঁ 'দ্য ডেইলী নিউজ' (The Daily News) কাকতলৈ নিয়মীয়াকৈ লিখিছিল, কেতিয়াবা সপ্তাহত ছটাকৈ সম্পাদকীয়ও (leaders) ৰচনা কৰিছিল। কাকতখনৰ বাবে তেওঁ সৰ্বমুঠ ১৬০০-ৰো অধিক প্ৰবন্ধ লিখিছিল।[1] ১৮৫২ চনৰ গ্ৰীষ্মকালত আয়াৰলেণ্ড ভ্ৰমণৰ সময়ত লিখা তেওঁৰ 'লেটাৰ্ছ ফ্ৰম আয়াৰলেণ্ড' (Letters from Ireland)-ও এই কাকতখনেই প্ৰকাশ কৰিছিল। ^{৮ ২৪} হু বছৰ ধৰি তেওঁ 'ৱেষ্টমিনষ্টাৰ ৰিভিউ'লৈ (Westminster Review) নিয়মীয়াকৈ লেখা আগবঢ়াইছিল; ১৮৫৪ চনত এই কাকতখন বন্ধ হৈ যোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা আৰ্থিক সমৰ্থকসকলৰ ভিতৰত তেৱোঁ অন্যতম আছিল।

মাৰ্টিনোৱে বিশ্বাস কৰিছিল যে তেওঁ মনোদৈহিক (psychosomatic) লক্ষণৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু পিছলৈ মেছমেৰিজমৰ (mesmerism/সন্মোহন বিদ্যা) পৰা সুফল লাভ কৰিছিল; সেই সময়ৰ চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিশ্বাস অনুসৰি জৰায়ুক আৱেগ আৰু হিষ্টেৰিয়াৰ (hysteria) সৈতে সম্পৰ্কিত কৰা হৈছিল। তেওঁৰ সোৱাদ আৰু ঘ্ৰাণশক্তি হেৰাই যোৱাটো তেওঁৰ হিষ্টেৰিয়াৰ লক্ষণ আছিল। সমগ্ৰ জীৱন জুৰি থকা তেওঁৰ আংশিক বধিৰতায়ো তেওঁৰ এই সমস্যাবোৰত অৰিহণা যোগাইছিল হ'ব পাৰে। লিগিৰী, তেওঁৰ ভাতৃ,[1] আৰু স্পেন্সাৰ টি. হলৰ (এজন প্ৰসিদ্ধ মেছমেৰিষ্ট বা সন্মোহনবিদ) দৰে বিভিন্ন ব্যক্তিয়ে তেওঁৰ ওপৰত মেছমেৰিজম প্ৰয়োগ কৰিছিল। ^২৫ একাংশ ইতিহাসবিদে তেওঁৰ লক্ষণসমূহৰ পৰা হোৱা আপাত আৰোগ্য লাভৰ কাৰণ হিচাপে তেওঁৰ টিউমাৰৰ স্থান পৰিৱৰ্তন হোৱাটোক দায়ী কৰে, যাৰ ফলত ই আন অংগবোৰত আৰু কোনো বাধাৰ সৃষ্টি কৰা নাছিল। যিহেতু এই শাৰীৰিক উন্নতিবোৰ আছিল যোৱা পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত তেওঁৰ আৰোগ্য লাভৰ প্ৰথম লক্ষণ আৰু এইবোৰ তেওঁৰ প্ৰথম মেছমেৰিক চিকিৎসাৰ সময়তে দেখা গৈছিল, সেয়েহে মাৰ্টিনোৱে গোপনীয়ভাৱে মেছমেৰিজমকেই (সন্মোহন বিদ্যা) তেওঁৰ "আৰোগ্য"ৰ বাবে কৃতিত্ব দিছিল।^২

১৮৫০-ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰু ১৮৬০-ৰ দশকত তেওঁ নিজৰ ৰাজনৈতিক সক্ৰিয়তা অব্যাহত ৰাখিছিল। তেওঁ 'বিবাহিতা মহিলাৰ সম্পত্তি বিধেয়ক' (Married Women's Property Bill) সমৰ্থন কৰিছিল আৰু ১৮৫৬ চনত বাৰবাৰা বডিচনে আয়োজন কৰা এই বিধেয়কৰ সপক্ষে এখন আৱেদনপত্ৰত স্বাক্ষৰ কৰিছিল। তেওঁ অনুজ্ঞাপ্ৰাপ্ত বেশ্যাবৃত্তি আৰু মহিলাসকলৰ পৰিৱৰ্তে গ্ৰাহকসকলৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা আইনৰ বাবেও দাবী জনাইছিল। তেওঁ নাৰীৰ ভোটাধিকাৰকো সমৰ্থন কৰিছিল[1] আৰু ১৮৬৬ চনত ইয়াৰ সপক্ষে থকা বডিচনৰ আৱেদনপত্ৰত স্বাক্ষৰ কৰিছিল। ^২৬

১৮৫৫ চনৰ প্ৰথমভাগত মাৰ্টিনো হৃদৰোগত ভুগি আছিল। নিজৰ জীৱনৰ অৱসান ঘটিব বুলি ভাবি তেওঁ নিজৰ আত্মজীৱনী লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তিনি মাহৰ ভিতৰত কিতাপখন লিখি সম্পূৰ্ণ কৰি, তেওঁ নিজৰ মৃত্যু নোহোৱালৈকে ইয়াৰ প্ৰকাশ স্থগিত ৰাখিছিল, আৰু তাৰ পিছতো তেওঁ আৰু দুটা দশক জীয়াই আছিল। ১৮৭৭ চনত গ্ৰন্থখন মৰণোত্তৰভাৱে প্ৰকাশ পাইছিল।

যেতিয়া ১৮৫৯ চনত ডাৰউইনৰ গ্ৰন্থ 'দ্য অৰিজিন অৱ স্পিচিচ' (The Origin of Species) প্ৰকাশ হৈছিল, তেতিয়া তেওঁৰ ভাতৃ ইৰাছমাছে ইয়াৰ এটা প্ৰতিলিপি হেৰিয়েট মাৰ্টিনোলৈ পঠিয়াইছিল। ৫৮ বছৰ বয়সতো তেওঁ লেক ডিষ্ট্ৰিক্টত থকা তেওঁৰ ঘৰৰ পৰা গ্ৰন্থ পৰ্যালোচনাৰ কাম কৰি আছিল। তেওঁৰ "বৰফাচ্ছাদিত প্ৰাকৃতিক দৃশ্য"ৰ (snow landscape) মাজৰ পৰা মাৰ্টিনোৱে ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিছিল, আৰু লগতে এই কথাও যোগ দিছিল যে তেওঁ পূৰ্বতেও প্ৰশংসা কৰিছিল-

the quality & conduct of your brother's mind, but it is an unspeakable satisfaction to see here the full manifestation of its earnestness & simplicity, its sagacity, its industry, & the patient power by which it has collected such a mass of facts, to transmute them by such sagacious treatment into such portentous knowledge. I should much like to know how large a proportion of our scientific men believe he has found a sound road.

মাৰ্টিনোৱে ডাৰউইনৰ তত্ত্বক সমৰ্থন কৰিছিল কাৰণ ই ধৰ্মতত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত নাছিল। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ হকে প্ৰচেষ্টা চলাই মাৰ্টিনোৱে কৈছিল, "ধৰ্মীয় জগতখনৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থাত, ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিকাশ ঘটা উচিত। তেতিয়া কিমান যে পাপ আৰু দুখ-কষ্টৰ অৱসান ঘটিব পাৰে আৰু ঘটিব।" ^২৭ তেওঁ তেওঁৰ সতীৰ্থ মালথাছিয়ান (আৰু নাস্তিক) জৰ্জ হলিঅ'কলৈ উৎসাহেৰে লিখিছিল, "কি যে এখন কিতাপ! – যিয়ে (যদি সঁচা হয়) এফালে প্ৰকাশিত ধৰ্মক (revealed Religion) আৰু আনফালে প্ৰাকৃতিক ধৰ্মক (যিমান দূৰ চূড়ান্ত কাৰণ আৰু আৰ্হিৰ প্ৰশ্ন আহে) ওফৰাই পেলাইছে। ইয়াৰ জ্ঞানৰ পৰিসৰ আৰু বিশালতাই মানুহক বাকৰুদ্ধ কৰি তোলে।" ফেনী ৱেজউডলৈ (হেনছলে ৱেজউডৰ পত্নী) তেওঁ লিখিছিল-

I rather regret that C.D. went out of his way two or three times to speak of "The Creator" in the popular sense of the First Cause.... His subject is the "Origin of Species" & not the origin of Organization; & it seems a needless mischief to have opened the latter speculation at all – There now! I have delivered my mind.

অৰ্থনীতি আৰু সমাজ বিজ্ঞান

হেৰিয়েট মাৰ্টিনোৱে 'ইলাষ্ট্ৰেশ্যনছ অৱ পলিটিকেল ইকনমি' (Illustrations of Political Economy) গ্ৰন্থত ৰাজনৈতিক অৰ্থনৈতিক তত্ত্বসমূহ দাঙি ধৰিছে। "যি সময়ত কল্পকাহিনিয়ে আৱেগিক জ্ঞানৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব দাবী কৰিছিল, আনহাতে অৰ্থনীতিয়ে অভিজ্ঞতাভিত্তিক জ্ঞানৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব দাবী কৰিছিল", তেনে এক সময়ছোৱাত কল্পকাহিনী আৰু অৰ্থনীতিক একত্ৰিত কৰা এগৰাকী অগ্ৰণী ব্যক্তি হিচাপে তেওঁক গণ্য কৰা হয়। ^২৮ তদুপৰি, মাৰ্টিনোৰ লেখাই মহিলাসকলৰ বাবে অৰ্থনীতিত প্ৰৱেশ কৰাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, লানা ডেলীয়ে ব্যাখ্যা কৰিছে যে "ঘৰুৱা অৰ্থনীতিৰ বিষয়টোক ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ লগত সাঙুৰি মাৰ্টিনোৱে মহিলাসকলক অৰ্থনৈতিক তত্ত্ব আৰু অনুশীলনৰ অধিক কেন্দ্ৰবিন্দুত স্থান দিছে। এই প্ৰেক্ষাপটত, মহিলাসকলক – 'ইলাষ্ট্ৰেশ্যনছ'ৰ (Illustrations) পাঠক হিচাপে আৰু কাহিনীবোৰৰ চৰিত্ৰ হিচাপে – কেৱল বৃহৎ পৰিসৰৰ অৰ্থনীতিৰ এক অংশ হিচাপেই গঢ়ি তোলা হোৱা নাই, বৰঞ্চ (তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণৰ বাবে) ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতিৰ নীতিসমূহ শিকিবলৈও উৎসাহিত কৰা হৈছে।"^১৮

১৮৩১ চনৰ দৰে আগতীয়া সময়তেই মাৰ্টিনোৱে "ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি" (Political Economy) বিষয়ত লিখিছিল (সেই সময়ত অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰখনক এই নামেৰেই জনা গৈছিল)। তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল 'লেছেজ-ফেয়াৰ' (laissez-faire) বা অবাধ পুঁজিবাদৰ নীতিসমূহ জনপ্ৰিয় কৰি তোলা আৰু উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা, যদিও তেওঁ নিজে কোনো মৌলিক তত্ত্ব উদ্ভাৱন কৰা বুলি দাবী কৰা নাছিল।

১৮৩৭ চনত প্ৰকাশিত 'চ'ছাইটি ইন আমেৰিকা' (Society in America) গ্ৰন্থত কৰা মাৰ্টিনোৰ চিন্তা-চৰ্চাসমূহ তেওঁৰ সমাজতাত্ত্বিক পদ্ধতিসমূহৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। এই ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ধাৰণাসমূহ ১৮৩৮ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ 'হাও টু অবজাৰ্ভ মৰেলছ এণ্ড মেনাৰ্ছ' (How to Observe Morals and Manners) নামৰ গ্ৰন্থখনত উপস্থাপন কৰা হৈছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে কিছুমান অতি সাধাৰণ সামাজিক নিয়মে যিকোনো সমাজৰ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰে, যাৰ ভিতৰত প্ৰগতিৰ নীতি, মানৱ বৌদ্ধিক প্ৰচেষ্টাৰ আটাইতকৈ উন্নত ফচল হিচাপে বিজ্ঞানৰ উত্থান, আৰু লগতে জনসংখ্যাৰ গতিশীলতা তথা প্ৰাকৃতিক ভৌতিক পৰিৱেশৰ গুৰুত্ব অন্যতম।

অগাষ্ট ক'টে 'সমাজতত্ত্ব' (sociology) শব্দটোৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল আৰু ১৮৩৯ চনত 'ক'ৰ্ছ ডি ফিল'ছফী পজিটিভ' (Cours de Philosophie Positive) শীৰ্ষক নামেৰে এক সুদীৰ্ঘ ব্যাখ্যা প্ৰকাশ কৰিছিল। মাৰ্টিনোৱে ইয়াৰ এক সংক্ষিপ্ত অনুবাদৰ কাম হাতত লৈছিল, যি ১৮৫৩ চনত দুটা খণ্ডত 'দ্য পজিটিভ ফিল'ছফী অৱ অগাষ্ট ক'ট (হেৰিয়েট মাৰ্টিনোৰ দ্বাৰা মুক্তভাৱে অনূদিত আৰু সংক্ষিপ্ত কৰা)' [The Positive Philosophy of Auguste Comte (freely translated and condensed by Harriet Martineau)] হিচাপে প্ৰকাশ পাইছিল। এইটো আছিল এক উল্লেখনীয় আৰু সফল কৃতিত্ব; ক'টে তেওঁৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক নিজৰ গ্ৰন্থৰ পৰিৱৰ্তে মাৰ্টিনোৰ খণ্ডসমূহ পঢ়িবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। একাংশ লেখকে মাৰ্টিনোক প্ৰথমগৰাকী মহিলা সমাজতত্ত্ববিদ হিচাপে গণ্য কৰে। ইংৰাজী ভাষী জগতখনৰ সৈতে ক'টৰ পৰিচয় কৰাই দিয়াৰ তেওঁৰ প্ৰয়াস আৰু তেওঁৰ মৌলিক লেখাসমূহত থকা সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ উপাদানসমূহে এগৰাকী সমাজতত্ত্ববিদ হিচাপে তেওঁৰ কৃতিত্বক সবল সমৰ্থন আগবঢ়ায়। ^২৯

মৃত্যু

১৮৭৬ চনৰ ২৭ জুনত ৭৪ বছৰ বয়সত "দ্য নল"ত (The Knoll) ব্ৰংকাইটিছ ৰোগত আক্ৰান্ত হৈ হেৰিয়েট মাৰ্টিনোৰ মৃত্যু হয়। মৰণোত্তৰ পৰীক্ষাত তেওঁৰ ডিম্বাশয়ত এটা চিষ্ট (ovarian cyst) ধৰা পৰিছিল, যাৰ ব্যাস বাৰ ইঞ্চিলৈকে বৃদ্ধি পাইছিল। ^৩০ তেওঁক বাৰ্মিংহামৰ হকলিৰ কী হিল চিমেট্ৰীত (Key Hill Cemetery) তেওঁৰ মাতৃৰ কাষতে সমাধিস্থ কৰা হৈছিল। তাৰ পিছৰ এপ্ৰিল মাহত, তেওঁৰ খুৰাকৰ সম্পত্তি 'ব্ৰাকনডেল'ত (Bracondale), মাৰ্টিনোৰ বিশাল শিল্পকৰ্মৰ সংগ্ৰহৰ অধিকাংশ নিলামত বিক্ৰী কৰা হৈছিল।^৩১

মাৰ্টিনোৱে কৈছিল, "...মই মৃত্যুৰ প্ৰতি কোনো ভয় বা বিতৃষ্ণা আহৰণ কৰা নাই; বৰঞ্চ মই জীৱনৰ প্ৰথমবাৰৰ বাবে জীৱনৰ প্ৰতি এক গভীৰ আৰু নিৰন্তৰ আসক্তি অনুভৱ কৰিছো।" (হেৰিয়েট ৪৮৩)। তেওঁ ব্যাখ্যা কৰিছিল যে, যিহেতু তেওঁ জানিছিল যে মৃত্যু ওচৰ চাপি আহিছে, সেয়েহে দিনে দিনে তেওঁ ইয়াক লৈ ভীত বা শংকিত হোৱা নাছিল, আনকি তেওঁ বৰ্ণনা কৰিছিল যে কেনেকৈ তেওঁ এই কথাটোক তেওঁৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ কাম-কাজত প্ৰভাৱ পেলাবলৈ দিয়া নাছিল।