হলুদ বিহাৰ

বাংলাদেশৰ নাওগাঁও জিলাৰ পাহাপুৰত বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ সোমাপূৰা মহাবিহাৰৰপৰা ১৪.৫ কিলোমিটাৰ (৯.০ মাইল) দক্ষিণে হলুদ বিহাৰ অৱস্থিত। এই স্থানৰ মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে "পূব-পশ্চিম দিশত ৬৫ মিটাৰ (২১৩ ফুট) আৰু উত্তৰ-দক্ষিণ দিশত ৪০ মিটাৰ (১৩০ ফুট) বিস্তৃত এটা বৃহৎ টিলা।" ইয়াৰ উচ্চতা ১০ মিটাৰ (৩৩ ফুট)।^১২ টিলাটোৰ ওপৰত এটা ইটাৰ গঠন আৱিষ্কৃত হৈছে যিটো যেন এটা বৃহৎ হলৰ অৱশিষ্ট। টিলাটোৰ পূব ঢালত চিৰিৰ এটা উৰণ খনন কৰা হৈছে।^২ ইটাৰ গঠনৰ আন টিলা আৰু অৱশিষ্ট আছে। ঠাইখনৰপৰা কিছুমান ভাস্কৰ্য আঁতৰোৱা হৈছে; স্থানীয় বাসিন্দাসকলে পুনৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে ইটা আঁতৰাই নিয়াৰ বাবেও যথেষ্ট ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে। ই হলুদ বিহাৰা গাঁৱত অৱস্থিত, যাক স্থানীয়ভাৱে দ্বীপগঞ্জ বুলিও কোৱা হয়।^৩ খননৰপৰা দেখা যায় যে, ই আছিল একে সময়ৰ সোমাপূৰা মহাবিহাৰ আৰু দিনাজপুৰ জিলাৰ নবাবগঞ্জ উপজিলাৰ সীতাকোট বিহাৰলৈকে প্ৰাচীন মধ্যযুগীয় বৌদ্ধ ধৰ্মৰ স্থান।^৩৪

ইতিহাস

বিভিন্ন সময়ত কেইবাজনো পুৰাতত্ত্ববিদ আৰু সংগঠনে হলুদ বিহাৰ ভ্ৰমণ কৰি অঞ্চলটোৰ বিষয়ে যথেষ্ট তথ্য আগবঢ়াইছে। ১৯৩০ বা ১৯৩১ চনত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ববিদ জি.চি. দত্তই ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপৰ অধীনত এই স্থান পৰিদৰ্শন কৰে। তেওঁৰ প্ৰতিৱেদনত তেওঁ উল্লেখ কৰে যে সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ জোখ পূবৰপৰা পশ্চিমলৈ ৬৪.৫ মিটাৰ আৰু উত্তৰৰপৰা দক্ষিণলৈ ৪০.৫ মিটাৰ, আৰু ঠাইখনৰ উচ্চতা চাৰিওফালৰ ভূমিৰপৰা প্ৰায় ১০.৫ মিটাৰ। এই সময়ছোৱাত গাঁওখনৰ এটা স্থানত প্ৰায় ১ মিটাৰ উচ্চতাৰ গণেশৰ ব্ৰঞ্জৰ প্ৰতিমূৰ্তি আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। বিশ্বাস কৰা হয় যে এই মূৰ্তিটো অষ্টম বা নৱম শতিকাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^৫

প্ৰত্নতত্ত্ববিদ কাজী মহম্মদ মেছেৰে ৰাজশ্বাহীৰ ইতিহাস শীৰ্ষক গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছে যে ১৯৬৩ চনত হলুদ বিহাৰৰ টিলাৰপৰা বুদ্ধৰ ক’লা শিলৰ প্ৰতিমূৰ্তি, কেইবাখনো টেৰাকোটা ফলক, আৰু কিছুমান প্ৰাচীন মুদ্ৰা আৱিষ্কাৰ হৈছিল। বাংলাদেশ প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছত বাংলাদেশৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে ১৯৭৪ চনত এই স্থানৰ তদন্তৰ বাবে প্ৰাক্তন অধীক্ষক হাৰুণ-অৰ-ৰছিদক পঠিয়াইছিল। তেওঁৰ প্ৰতিৱেদনত তেওঁ এই অঞ্চলত প্ৰাচীন সভ্যতাৰ বিভিন্ন অৱশিষ্ট দেখা পোৱাৰ কথাও উল্লেখ কৰিছে, য'ত টেৰাকোটাৰ ফলক আৰু শিলৰ ভাস্কৰ্যও আছিল।^৬

পিছলৈ ১৯৭৬ চনত বাংলাদেশৰ পুৰাতত্ত্ব বিভাগে আনুষ্ঠানিকভাৱে এই স্থানক প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান হিচাপে পঞ্জীয়ন কৰে আৰু ১৯৮৪ আৰু ১৯৯৩ চনত দুটা খনন কৰে।^৭

বিশ্ব ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদা

এই ঠাইখন ১৯৯৯ চনৰ ১৭ ফেব্ৰুৱাৰীত ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ আংশিক তালিকাত সাংস্কৃতিক শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^১২