হয়গ্ৰীৱ

হয়গ্ৰীৱ (সংস্কৃত ভাষা-हयग्रीव) হিন্দু দেৱতা, বিষ্ণুৰ ঘোঁৰা মূৰৰ অৱতাৰ। এই অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য আছিল হয়গ্ৰীৱ (কাশ্যপ আৰু দনুৰ বংশধৰ) নামৰ এজন দানৱক বধ কৰা, যাৰ মূৰটো ঘোঁৰাৰ মূৰ আৰু শৰীৰটো মানুহৰ আছিল।^১

বৰ্ণনা

হয়গ্ৰীৱ বিষ্ণু দেৱতাৰ অৱতাৰ।^২ তেওঁক জ্ঞান আৰু প্ৰজ্ঞাৰ দেৱতা হিচাপে পূজা কৰা হয়, মানৱ শৰীৰ আৰু ঘোঁৰাৰ মূৰ, উজ্জ্বল বগা ৰঙৰ, বগা কাপোৰ পিন্ধি আৰু বগা পদুমত বহা চতুৰ্ভূজ ৰূপ কল্পনা কৰা হৈছে। প্ৰতীকীভাৱে কাহিনীটোৱে আবেগ আৰু অন্ধকাৰৰ আসুৰিক শক্তিৰ ওপৰত ঈশ্বৰত্বৰ হাতৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বিশুদ্ধ জ্ঞানৰ জয়ক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^৩

বেদান্ত দেশীকাৰ হয়গ্ৰীৱৰ ওপৰত “ধ্যান-শ্লোক’’ৰ হিন্দু মূৰ্তি বিজ্ঞানত এই দেৱতাৰ চিত্ৰণৰ আৰ্হি এনেধৰণৰ:

তেওঁৰ চাৰিখন হাত আছে, জ্ঞান প্ৰদানৰ ধৰণত এখন হাত; আন এখনে জ্ঞানৰ পুস্তক ধাৰণ কৰে, আৰু বাকী দুখনে শংখ আৰু চক্ৰ ধৰি ৰাখে। সতেজ কাটি লোৱা স্ফটিকৰ দৰে তেওঁৰ সৌন্দৰ্য, কেতিয়াও ক্ষয় নোহোৱা এক শুভ উজ্জ্বলতা। মোৰ ওপৰত এনে শীতল অনুগ্ৰহৰ ৰশ্মি বৰষুণ কৰা এই বাক প্ৰভু মোৰ হৃদয়ত চিৰদিনৰ বাবে প্ৰকাশ হওক!^৪

আন কেইবাটাও উৎসত তেওঁ এজন বগা ঘোঁৰা যিয়ে প্ৰতিদিনে পুৱা সূৰ্যক আকাশলৈ টানি আনে। আন কিছুমান, যেনে মহাকাব্য তাৰকা-যুদ্ধত য’ত আন দেৱতাসকলক দানৱসকলৰ ওপৰত পৰি আক্ৰমণ কৰা হয়, বিষ্ণুৱে তেওঁলোকৰ সহায়ৰ বাবে অহাত হয়গ্ৰীৱ নামৰ এজন মহান হিংস্ৰ যোদ্ধা হিচাপে আবিৰ্ভাৱ হয়। ইয়াত লিখা আছে: "হয়গ্ৰীৱ ১০০০ শক্তিশালী ঘোঁৰাৰ দ্বাৰা টানি অনা নিজৰ ৰথত আবিৰ্ভাৱ হয়, তেওঁৰ তলৰ দেৱতাৰ শত্ৰুবোৰক চেপি ধৰে!" সমগ্ৰ মহাভাৰততে হয়গ্ৰীৱৰ আন বহু উল্লেখ আছে।

কোৱা হয় যে, বিষ্ণুৱে মহান আৰু উগ্ৰ ভয়ংকৰ ৰহস্যময় হয়গ্ৰীৱৰ ৰূপত বিজয়ী হিচাপে যুদ্ধৰ পৰা আহিছে:

মহান হয়গ্ৰীৱক বিভিন্ন সাধু আৰু তপস্বীসকলে এইদৰে প্ৰশংসা কৰি মহান বগা ঘোঁৰাৰ মূৰ ধাৰণ কৰে। বেদ [মন্ত্ৰ]ই তেওঁৰ আকৃতি গঠন কৰিছিল, তেওঁৰ শৰীৰ আন সকলো মহান দেৱতাৰে নিৰ্মিত; মূৰৰ মাজত শিৱ, হৃদয়ত ব্ৰহ্মা; সূৰ্য্যৰ ৰশ্মি (মাৰিচি) আছিল তেওঁৰ চুলিৰ গুৰি, সূৰ্য্য আৰু চন্দ্ৰ তেওঁৰ চকু; বসু আৰু সাধ্য তেওঁৰ ভৰি আছিল, সকলো হাড়তে আন দেৱতা আছিল। অগ্নি তেওঁৰ জিভা, দেৱী তেওঁৰ সত্য বাক্য, আনহাতে তেওঁৰ আঁঠু মৰুৎ আৰু বৰুণৰ দ্বাৰা গঠিত। এই ৰূপ ধাৰণ কৰি, দেৱতাসকলৰ বাবে এক ভয়ংকৰ আশ্চৰ্য, তেওঁ অসুৰক পৰাস্ত কৰি, ক্ৰোধত ৰঙা চকুৰে তললৈ পেলাই দিলে।

হিন্দু প্ৰসংগত হয়গ্ৰীৱক প্ৰায় সদায় বহি থকা অৱস্থাত চিত্ৰিত কৰা হয়, বেছিভাগ সময়তে সোঁহাতেৰে হয় ভক্তক আশীৰ্বাদ দিয়া, নহয় শিক্ষাৰ ব্যাখ্যা মুদ্ৰা ভংগীমাত থাকে। সোঁহাততো সাধাৰণতে অক্ষমালা থাকে, যিয়ে তেওঁৰ ধ্যান জ্ঞানৰ সৈতে চিনাক্তকৰণৰ ইংগিত দিয়ে। তেওঁৰ বাওঁফালে এখন কিতাপ আছে, যিয়ে তেওঁৰ শিক্ষক হিচাপে ভূমিকাক সূচায়। তেওঁৰ মুখখন সদায় নিশ্চিন্ত আৰু শান্তিপূৰ্ণ। তেওঁৰ বৌদ্ধৰ দৰে এই দেৱতাৰ হিন্দু চিত্ৰণত ভয়ংকৰ পক্ষৰ কোনো আভাস পোৱা নাযায়।

তিৰুৱন্তীপুৰম দেৱনাথস্বামী মন্দিৰৰ দৰে কেতিয়াবা হয়গ্ৰীৱক ধ্যান-ধাৰণৰ একাকী ভংগীমাত পূজা কৰা হয়। এই ৰূপটো যোগ-হয়গ্ৰীৱ নামেৰে জনাজাত। অৱশ্যে তেওঁৰ পত্নী লক্ষ্মীৰ সৈতে তেওঁক সৰ্বাধিক পূজা কৰা হয় আৰু তেওঁক লক্ষ্মী-হয়গ্ৰীৱ নামেৰে জনা যায়। এই ৰূপত হয়গ্ৰীৱ মহীশূৰৰ পৰকল মঠৰ মূল দেৱতা, যিটো শ্ৰীবৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ এক উল্লেখযোগ্য মঠৰ প্ৰতিষ্ঠান।^৫

কিম্বদন্তি

কিম্বদন্তি অনুসৰি সৃষ্টিৰ কালত দুজন অসুৰ মধু আৰু কৈতভই ব্ৰহ্মাৰ পৰা বেদ চুৰি কৰি লৈছিল আৰু বিষ্ণুৱে সেইবোৰ উদ্ধাৰৰ বাবে হয়গ্ৰীৱ ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল। তথাপি আন এক কিংবদন্তিও আছে যে, সৃষ্টিৰ সময়ত বিষ্ণুৱে হয়গ্ৰীৱ ৰূপ ধাৰণ কৰি বেদ সংকলন কৰিছিল।

ভাগৱত পুৰাণৰ ৪০ নং অধ্যায়ৰ ১০ নং সৰ্গত বিষ্ণুৰ দহটা অৱতাৰৰ ভিতৰত হয়গ্ৰীৱক অন্যতম হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনত অক্ৰূৰৰ প্ৰাৰ্থনাত যমুনাত গা ধুওঁতে দৰ্শন লাভ কৰাৰ সময়ত হয়গ্ৰীৱৰ নাম উল্লেখ আছে।^৬

মহাভাৰততো হয়গ্ৰীৱৰ বিভিন্ন কাহিনী আছে:

অসুৰ হয়গ্ৰীৱ

হয়গ্ৰীৱ অসুৰ কাশ্যপ আৰু দনুৰ পুত্ৰ আছিল। তেওঁ দানৱসকলৰ প্ৰথম শাসক হৈছিল। হিন্দু গ্ৰন্থত উল্লেখ আছে যে বিষ্ণুৱে যেতিয়া বেদ সৃষ্টি কৰি ব্ৰহ্মাক দিছিল তেতিয়া শিৱই মনু আৰু তেওঁৰ পত্নীৰ বাহিৰে মানৱ জাতিক নিঃশেষ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল, কিয়নো বাকী মানুহবোৰে বেদ লাভ কৰি অতি দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত আছিল। হয়গ্ৰীৱে যেতিয়া গম পালে যে মানুহ দানৱতকৈ ডাঙৰ হ’ব, তেতিয়া তেওঁ মানুহক বেদ লাভ কৰাত বাধা দিবলৈ আগবাঢ়িল। ব্ৰহ্মাৰ অনুপস্থিতিত হয়গ্ৰীৱে সত্যলোক ভ্ৰমণ কৰিছিল, আৰু বেদৰ (যিসকল ৪ সন্তানৰ ৰূপত আছিল) মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ ঘোঁৰালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল। তেওঁ তেওঁলোকক সুধিলে যে ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক মনুষ্যত্বৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱাতকৈ কিয় নিজৰ ৰাজ্যলৈ আনিছে? তেওঁলোকৰ কাহিনী শুনাৰ পিছত, হয়গ্ৰীৱই হাঁহিলে আৰু, দেৱতাই সেইবোৰ নিজৰ বাবে ৰাখিব বিচাৰে বুলি উল্লেখ কৰি ব্ৰহ্মৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে তেওঁলোকক প্ৰতাৰণা কৰিলে। তাৰ পিছত বেদবোৰক পৰৱৰ্তী সময়ত অসুৰে জব্দ কৰি ৰাখিছিল। সোনকালে, বিষ্ণুৱে নিজৰ মৎস্য অৱতাৰ ধাৰণ কৰিলে আৰু মনুক নিৰ্দেশ দিলে কেনেকৈ তেওঁ আগন্তুক বানপানীৰ পৰা বাচিব, যিটো বানপানী শিৱই অতি সোনকালে সকলো দুষ্টক পৰাস্ত কৰিবলৈ পঠিয়াব। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে মৎস্য ৰূপত হয়গ্ৰীৱক বধ কৰে আৰু জলপ্লাৱনৰ পিছত বেদক উদ্ধাৰ কৰি মনুক দিলে।^৭৮