সাৰ্বভৌমত্ব

সাৰ্বভৌমত্ব (Sovereignty) ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বময় কৰ্তৃত্বসূচক ক্ষমতাক সাৰ্বভৌমত্ব বোলা হয়। ই ৰাষ্ট্ৰৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আৰু অপৰিহাৰ্য উপাদান। ৰাষ্ট্ৰ আৰু অন্যান্য সামাজিক অনুষ্ঠানৰ মাজত প্ৰভেদ নিৰ্ণয় কৰা হয় সাৰ্বভৌমত্বৰ দ্বাৰা।

সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰকৃত অৰ্থ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা।^১২৩ সাৰ্বভৌমত্ব শব্দটো ইংৰাজী 'ছভাৰেণটি' (Sovereignty) শব্দৰ অসমীয়া ৰূপ। 'ছভাৰেণটি' শব্দটো প্ৰাচীন লেটিন শব্দ 'চুপাৰেনাচ্' (Superanus) শব্দৰ পৰা আহিছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল শ্ৰেষ্ঠ বা সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা। প্ৰতি ৰাষ্ট্ৰৰে এই সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা থাকে। ৰাষ্ট্ৰৰ এই ক্ষমতা অন্য কোনো ক্ষমতাৰ বশীভূত নহয় আৰু ই বৈদেশিক কৱলৰ পৰা মুক্ত। ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো ব্যক্তি বা সংস্থাই এই ক্ষমতাক অমান্য কৰিব নোৱাৰে। এই ক্ষমতাৰ বলতে ৰাষ্ট্ৰই ইয়াৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰত বাস কৰা সকলো মানুহ, অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা বল প্ৰয়োগ কৰি হ'লেও আনুগত্য আদায় কৰিব পাৰে। এই ক্ষমতাৰ লগত ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো শক্তিয়ে ফেৰ মাৰিব নোৱাৰে। ই ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বজনীন অ-বিভাজ্য আৰু চৰম ক্ষমতা।^৪

সাৰ্বভৌমত্বৰ ধাৰণা

সাৰ্বভৌমত্বৰ ধাৰণা সম্পৰ্কে ভিন্ন সংজ্ঞা আৰু ইতিহাসৰ ভিন্ন মতবাদ আছে।^৫৬৭৮বৰ্তমানৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব ধাৰণাটোত চাৰিটা উপাদান আছে: নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড, জনসংখ্যা, কৰ্তৃত্ব আৰু স্বীকৃতি।^৭Stephen D. Krasner ৰ মতে সাৰ্বভৌমত্ব শব্দটো চাৰিটা ভিন্ন ধৰণেও বুজিব পাৰি:

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনী সাৰ্বভৌমত্ব(International Legal Sovereignty)

এখন ৰাষ্ট্ৰক আন ৰাষ্ট্ৰসমূহে স্বতন্ত্ৰ আৰু বৈধ চৰকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়াৰ অধিকাৰ। এই ধাৰণাটো ৰাষ্ট্ৰৰ স্বাধীন অস্তিত্বক স্বীকৃতি দিয়ে।

• ৱেষ্টফেলিয়ান সাৰ্বভৌমত্ব (Westphalian Sovereignty)

অন্য ৰাষ্ট্ৰ বা বাহ্যিক শক্তিৰ হস্তক্ষেপৰ অবিহনে ৰাষ্ট্ৰে নিজৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়সমূহত পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ৰখাৰ অধিকাৰ। ই “non-intervention” নীতিত আধাৰিত।

• ঘৰুৱা সাৰ্বভৌমত্ব(Domestic Sovereignty)

এখন ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰৰ নিজৰ এলেকাত বসবাস কৰা জনগণ আৰু সম্পদৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰাৰ বাস্তৱিক ক্ষমতা।

• আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা সাৰ্বভৌমত্ব(Interdependence Sovereignty)

সীমান্ত পাৰ হৈ লোক, তথ্য, বস্ত্ৰ বা মূলধন যাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা। এই ধাৰণাটো globalization আৰু technology-ৰ যুগত অধিক প্ৰাসংগিক। .^৫

এই চাৰিওটা দিশ প্ৰায় সময়তে একেলগে দেখা পায়, কিন্তু সেইটো সদায় নহয় — এইবোৰ পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, আৰু এনে বহু ঐতিহাসিক উদাহৰণ আছে য’ত কিছুমান ৰাষ্ট্ৰ কোনো এটা দিশত সাৰ্বভৌম নাছিল যদিও আন এটা দিশত সাৰ্বভৌম আছিল।^৫ Immanuel Wallerstein -ৰ মতে, সাৰ্বভৌমত্বৰ আন এটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল — এইটো এটা দাবী, যাৰ অৰ্থ থাকিবলৈ, সেই দাবীক স্বীকৃতি দিয়াটো অত্যাৱশ্যক। তেওঁৰ মতে - সাৰ্বভৌমত্ব হৈছে এটা কাল্পনিক লেনদেন, য’ত দুটা সম্ভাৱ্য (বা বাস্তৱিক) বিপৰীত পক্ষই, শক্তিৰ বাস্তৱ অৱস্থাক মানি লৈ, একে-অন্যৰ দাবীক স্বীকৃতি দিয়ে। ^৯

সাৰ্বভৌমত্বৰ দুটা অতিৰিক্ত উপাদান আছে যিবোৰ আলোচনা কৰাটো উচিত — প্ৰমাণভিত্তিক সাৰ্বভৌমত্ব(empirical sovereignty) আৰু ন্যায়িক সাৰ্বভৌমত্ব (juridical sovereignty)।^১০প্ৰমাণভিত্তিক সাৰ্বভৌমত্বৰই ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ নিয়ন্ত্ৰণত কোন আছে তাৰ বৈধতা আৰু তেওঁলোকে নিজৰ ক্ষমতা কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰে তাৰ বৈধতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে।^১০ ন্যায়িক সাৰ্বভৌমত্ব ৰাষ্ট্ৰখনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্বাধীনভাৱে আৰু অল্প হস্তক্ষেপৰে প্ৰয়োগ কৰাৰ অধিকাৰক অন্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে স্বীকৃতি দিয়াটো গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ব্যাখ্যা কৰে।^১০

বৈশিষ্ট্য

• মৌলিকতা (Originality): সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ'ল ইয়াৰ মৌলিকতা। অৰ্থাৎ, ই নিজে নিজে উৎপন্ন হয়। ইয়াক কোনেও উৎপাদন বা গঠন কৰিব নোৱাৰে। ৰাষ্ট্ৰই যদি আন কাৰোবাৰ ওচৰত এই ক্ষমতাৰ বাবে নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে তেন্তে ই সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা' হ'ব নোৱাৰে। গতিকে সাৰ্বভৌমত্ব মৌলিক আৰু ই নিজে নিজে উৎপন্ন হয়।
• অসীমতা(Absoluteness): ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব অসীম আৰু সৰ্বময়। ইয়াক পৃথিৱীৰ আন কোনো ক্ষমতাই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে। সাৰ্বভৌম কৰ্তৃপক্ষই সীমাহীন ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ৰাষ্ট্ৰৰ অভ্যন্তৰীণ আৰু বহিঃ ক্ষেত্ৰত ই কাৰো নিয়ন্ত্ৰণ বা নিৰ্দেশ মানি চলিবলৈ বাধ্য নহয়। ই নিজেই নিজৰ ক্ষমতাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। অৱশ্যে, সাৰ্বভৌম ক্ষমতা অসীম হ'লেও বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা আহি পৰে। দেশৰ অভ্যন্তৰীণ ক্ষেত্ৰত ই জনমতক মানি চলিবলৈ বাধ্য।
• সৰ্বজনীনতা (Universality): ৰাষ্ট্ৰৰ অন্তৱৰ্তী সকলোৰে ওপৰত সাৰ্বভৌম ক্ষমতা সমানভাৱে আৰু ব্যতিক্ৰম নোহোৱাকৈ ব্যৱহৃত হয়। ৰাষ্ট্ৰৰ সীমাৰ ভিতৰত থকা সকলো ব্যক্তি, অনুষ্ঠান আৰু সংস্থাৰ ওপৰত ইয়াৰ কৰ্তৃত্ব আৰোপ হয়। কোনেও ইয়াৰ বাহিৰত থাকিব নোৱাৰে। ৰাষ্ট্ৰীয় এলেকাৰ আয়তনৰ সৈতে সাৰ্বভৌমত্ব নিবিড়ভাৱে সম্পৰ্কযুক্ত।
• স্থায়িত্ব(Permanence): ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব স্থায়ী। যেতিয়ালৈকে ৰাষ্ট্ৰৰ স্থায়িত্ব থাকিব তেতিয়ালৈকে সাৰ্বভৌম ক্ষমতাও জীৱিত থাকিব। চৰকাৰৰ পৰিৱৰ্তনে যেনেকৈ ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিব নোৱাৰে সেইদৰে সাৰ্বভৌমত্বৰো কোনো পৰিৱৰ্তন সাধন কৰিব নোৱাৰে।
• অ-বিভাজ্যতা (Indivisibility): সাৰ্বভৌমত্ব এক সামগ্ৰীক ধাৰণা। ই অ-বিভাজ্য। ইয়াক সৰু সৰু অংশত ভাগ-বতৰা কৰিব নোৱাৰি। এখন ৰাষ্ট্ৰত মাথোঁ এটাহে সাৰ্বভৌম কৰ্তৃপক্ষ থাকিব পাৰে। এখন ৰাষ্ট্ৰত এটাতকৈ অধিক সাৰ্বভৌম কৰ্তৃপক্ষ থাকিলে এটাই আনটোৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সাৰ্বভৌমত্ব যিহেতু চৰম আৰু সীমাহীন, ই অ-বিভাজ্যও।
• অ-হস্তান্তৰযোগ্যতা (Inalienability): সাৰ্বভৌমত্বক কোনোধৰণে হস্তান্তৰ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াক হস্তান্তৰ কৰিব বিচৰা মানে বিনাশ কৰা। মানুহে যেনেকৈ নিজৰ অস্তিত্ব থকা পৰ্যন্ত ব্যক্তিত্ব আৰু জীৱন আনক হস্তান্তৰ কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ ৰাষ্ট্ৰ এখন ধ্বংস নোহোৱাকৈ তাৰ সাৰ্বভৌমত্বক আন ৰাষ্ট্ৰক দিব পৰা নাযায়। সাৰ্বভৌমত্বক হস্তান্তৰ কৰিলে ৰাষ্ট্ৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। সাৰ্বভৌমত্ব ৰাষ্ট্ৰৰ এটা অপৰিহাৰ্য্য উপাদান আৰু সেয়ে ইয়াক হস্তান্তৰ কৰিব পৰা নাযায়।
• অ-বিনাশী (Imprescriptibility): সাৰ্বভৌমত্বৰ বিনাশ নাই; ই অবিনাশী, অৰ্থাৎ,সময় অতিবাহিত হোৱাৰ লগে লগে সাৰ্বভৌম ক্ষমতাৰ স্বত্ব লোপ নাপায় বা ই শেষ হৈ নাযায়। ইয়াৰ কোনো দিনে বিনাশ নহয়। এখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ কোনো কাৰণে বিদেশী ৰাষ্ট্ৰ এখনৰ তলতীয়া হ'লে সেই ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌম ক্ষমতা কিছুদিনৰ কাৰণে নাইকিয়া হয় কিন্তু সাৰ্বভৌম ক্ষমতাৰ কিছুদিন প্ৰয়োগ নথকা কাৰণেই বিনাশ নহয়।^১১