সবুজ বুৰ্জ

সবুজ বুৰ্জ (Sabz Burj) (শাব্দিক অৰ্থ: ‘সেউজীয়া টাৱাৰ’) দিল্লীৰ নিজামুদ্দিন কমপ্লেক্সৰ ওচৰত, হুমায়ুনৰ সমাধিৰ পশ্চিমে মথুৰা ৰোডৰ এটা সংযোগস্থলত অৱস্থিত অষ্টভুজাকাৰ মোগল যুগৰ এটা সমাধি-স্থাপত্য। ১৫৩০ৰ দশকত নিৰ্মিত এই স্থাপত্যটো মোগল সাম্ৰাজ্য যুগৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন অট্টালিকাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ইয়াত মধ্য এছিয়াৰ টামুৰীয় স্থাপত্যৰদ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত বিৰল অলংকৰণৰ নক্সা দেখা যায়। ^১২এই সমাধিটোৰ নিৰ্মাতা কোন আছিল আৰু ইয়াত কাক সমাধিস্থ কৰা হৈছিল, সেই কথা নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়। ^৩ ইয়াৰ ছাদত বিশুদ্ধ সোণ আৰু লাপিছ লাজুলি ব্যৱহাৰ কৰি চিত্ৰাংকন কৰা হৈছিল। এই ছাদৰ চিত্ৰকলাক ভাৰতৰ কোনো মোগল স্থাপত্যত পোৱা আটাইতকৈ প্ৰাচীন ৰঙীন ছাদৰ উদাহৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়। পৃথিৱীৰ আন কোনো ঠাইত ইয়াৰ অনুৰূপ উদাহৰণ আজিলৈকে সংৰক্ষিত হৈ থকা নাই।

নামৰ উৎপত্তি

সবুজ বুৰ্জ নামটোৰ অৰ্থ হৈছে “সেউজীয়া বুৰ্জ” বা “Green Tower”। স্মৃতিসৌধটোৰ বৰ্তমানৰ নামটো ইয়াৰ গম্বুজৰ ড্ৰাম, পিঁয়াজ আকৃতিৰ গম্বুজ আৰু শীৰ্ষ অলংকাৰত ব্যৱহৃত সেউজীয়া চকচকে টাইলছৰপৰা আহিছে।

১৯৮০ৰ দশকলৈকে বাহিৰৰ অংশত থকা অধিকাংশ মূল টাইলছ খহি পৰিছিল। সেই সময়ত ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগ (ASI)-এ ভুলবশতঃ সেইবোৰৰ ঠাইত আধুনিক নীলা টাইলছ লগাইছিল। ২০২১ চনত সম্পন্ন কৰা পুনৰুদ্ধাৰ কাৰ্যৰ সময়ত এই নীলা টাইলছসমূহ আঁতৰাই পেলোৱা হয়।

সবুজ বুৰ্জক ইয়াৰ ওচৰতে থকা আন এটা স্মৃতিসৌধ নীলা গম্বুজ (Nila Gumbad)-ৰ সৈতে প্ৰায়ে ভুল কৰা হয়। ইয়াক “নীলী ছত্ৰী” (Neeli Chattri) বুলিও কোৱা হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে “নীলা ছাতি”।^১

ইতিহাস

দিল্লী চুলতানাত শাসন কৰা লোদী বংশক ১৫২৬ চনত প্ৰথম পানীপথৰ যুদ্ধত বাবৰৰ নেতৃত্বাধীন বাহিনীয়ে পৰাস্ত কৰে। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় উপমহাদেশত মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা হয়। ^৪ ১৫৩০ৰ দশকত নিৰ্মাণ কৰা বুলি ধাৰণা কৰা সবুজ বুৰ্জ হুমায়ূনৰ সমাধিতকৈ পুৰণি আৰু ইয়াক মোগল যুগৰ অন্যতম প্ৰাৰম্ভিক স্থাপত্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৫

সমাধিটোত কোনো শিলালিপি বা ইয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কোনো ঐতিহাসিক নথি বৰ্তমানলৈকে পোৱা হোৱা নাই। সেয়েহে ইয়াৰ তলত সমাধিস্থ ব্যক্তিজনৰ পৰিচয় নিশ্চিতভাৱে জনা নাযায়। অৱশ্যে ইয়াৰ ছাদত থকা সমৃদ্ধিশালী সোণালী অলংকৰণ আৰু ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ সুফী সাধক হজৰত নিজামুদ্দিন আউলিয়াৰ দৰগাহৰ ওচৰত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব থকা বুলি ধাৰণা কৰা হয়। সম্ভৱতঃ ইয়াত কোনো মোগল শাসকৰ ঘনিষ্ঠ সহায়ক অথবা কোনো মোগল ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্যক সমাধিস্থ কৰা হৈছিল।^৬৭১

এই তথ্যসমূহৰ ভিত্তিত মোগল সাম্ৰাজ্য ইতিহাসবিদ এব্বা কখ (Ebba Koch)-এ সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে এই সমাধিটো দ্বিতীয় মোগল সম্ৰাট হুমায়ূনে তেওঁৰ মাতৃ মাহাম বেগমৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰিছিল। ^৮

মূলতঃ এটা এখন এটা আবদ্ধ বাগিছাৰ ভিতৰত অৱস্থিত আছিল। ^৯ বৰ্তমান স্মৃতিসৌধটো এটা যান-বাহন চলাচলৰ মাজৰ দ্বীপত (traffic island) অৱস্থিত। ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ইয়াক আৰক্ষী চকী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সেই সময়ত পৃষ্ঠত চিমেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত ভিতৰৰ চিত্ৰিত অলংকৰণসমূহ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ১৯৮০ৰ দশকত গম্বুজৰ তলৰ অংশ (drum) আৰু গম্বুজত কৰা ভুল মেৰামতিয়ে স্থাপত্যটোৰ অধিক ক্ষতি সাধন কৰে। ^৯৭

পুনৰুদ্ধাৰ

সবুজ বুৰ্জৰ ২০১৮ চনৰপৰা ২০২১ চনৰ ভিতৰত সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম কৰা হয়। বহু বছৰ ধৰি অযত্ন, অব্যৱহাৰ আৰু ভুল মেৰামতিৰ ফলত স্থাপনাটো জৰাজীৰ্ণ অৱস্থাত পৰি আছিল। আগা খান সাংস্কৃতিক ন্যাস (এ কে টি চি) আৰু ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগে (এ এছ আই) হেভেলছ ইণ্ডিয়াৰ অৰ্থসাহায্যত এই সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম সম্পন্ন কৰে। ^১০২

পুনৰুদ্ধাৰৰ কামৰ বাবে ২০ শতিকাত সংযোজন কৰা চিমেণ্টৰ প্লাষ্টাৰৰ স্তৰ, টেৰাকোটা টাইলছ আৰু লোহাৰ জালিসমূহ আঁতৰাবলগীয়া হৈছিল। সেইবোৰৰ সলনি ১৬ শতিকাত ব্যৱহাৰ কৰা টাইলছৰ সৈতে যথাসম্ভৱ মিল থকা চকচকে কোৱাৰ্টজ টাইলছ আৰু বেলেপাথৰৰ জালি স্থাপন কৰা হয়। স্মৃতিসৌধটোৰ সন্মুখভাগত খোদিত প্লাষ্টাৰৰ কামেৰে নিৰ্মিত ফুল আৰু জ্যামিতিক অলংকৰণসমূহো পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়। এই কামত অৱশিষ্ট অলংকৰণৰ খণ্ডসমূহ পৰীক্ষা কৰি মূল নক্সাসমূহ চিনাক্ত কৰা হয় আৰু সেই নক্সাসমূহ সম্পূৰ্ণ ৰূপত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ^৭৯ সকলো মেৰামতিৰ কামত চূণৰ গাঁথনিৰ দৰে পৰম্পৰাগত নিৰ্মাণ সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সংৰক্ষণৰ কামত দক্ষ কাৰিকৰসকলে হাতৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। হুমায়ূনৰ সমাধিৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ সময়ত পুনৰজীৱিত কৰা চকচকে টাইলছৰ কাৰুকাৰ্যৰ দৰে পৰম্পৰাগত কাৰুশিল্প ব্যৱহাৰ কৰি সবুজ বুৰ্জৰ টাইলছৰ কামসমূহো পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। ^৯

সংৰক্ষণৰ কামৰ সময়ত যেতিয়া ছাদত থকা ১৬ শতিকাৰ মূল চিত্ৰকলাসমূহ পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰা হয়, ^১১ তেতিয়া আগা খান সাংস্কৃতিক ন্যাসে ভাৰতীয় পুৰাতত্ত্ব জৰীপ বিভাগক ১৯৮০ৰ দশকত কৰা ভুল পুনৰুদ্ধাৰৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰা চিমেণ্ট আৰু টাইলছসমূহ আঁতৰাবলৈ অনুৰোধ জনায়,^১২ যাতে চিত্ৰকলাসমূহ পৰিষ্কাৰ কৰি সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যায়। চিত্ৰকলাসমূহৰ পুনৰ আৱিষ্কাৰ, লগতে ইয়াৰ বিৰলতা আৰু জটিলতাই সংৰক্ষণ বিশেষজ্ঞসকলকো আচৰিত কৰি তুলিছিল। প্লাষ্টাৰৰ স্তৰসমূহ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে পৰিষ্কাৰ কৰি তলত সংৰক্ষিত হৈ থকা চিত্ৰকলাসমূহ উন্মোচন কৰিবলৈ তিনি বছৰ সময় লাগিছিল। ^৯

পুনৰুদ্ধাৰৰ ফলত প্ৰায় ১০০ বছৰৰ পাছত ৰং কৰা চিলিংখন পুনৰ দেখা পোৱাটো নিশ্চিত হৈছিল ^৭ আৰু বৰষুণৰ পানী ছিটিকি পৰাৰ দৰে সমস্যাৰপৰা গঠনটোৰ অধিক ক্ষতি হোৱাটো গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হৈছিল। ২০২১ চনৰ ভিতৰত পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম সম্পূৰ্ণ হৈছিল ^{১৩১২১১} এতিয়া এইটো ভাৰতীয় পূৰাতাত্ত্বিক সৰ্বেক্ষণৰ (ASI) সংৰক্ষিত স্মৃতিসৌধ আৰু ইয়াক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ স্মৃতিসৌধৰ তালিকাত যোগ কৰা হৈছে। ^১৪

স্থাপত্য

সবুজ বুৰ্জ এটা অষ্টভুজাকাৰ গম্বুজযুক্ত সমাধিসৌধ, যাৰ গম্বুজটো মূলতঃ নীলা ৰঙৰ টাইলছেৰে আৱৃত (যদিও Subz শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “সেউজীয়া”)। ইয়াৰ নিৰ্মাণশৈলীত মধ্য এছীয় স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট, আৰু ইয়াত বহল আৰু ঠেক কাষসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে সজোৱা হৈছে। বহল কাষসমূহত প্ৰৱেশদ্বাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে, আনহাতে ঠেক কাষসমূহত খোদিত প্লাষ্টাৰ, ৰং বা চকচকে টাইলছৰ নক্সাৰে অলংকৃত কৰা হৈছে।^১৫

ধাৰণা

সবুজ বুৰ্জ প্ৰাৰম্ভিক মোগল সাম্ৰাজ্য স্থাপত্যৰ এক উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন। ইয়াত মধ্য এছিয়াৰ তিমুৰীয় স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ পৰিলক্ষিত হয়। এই সমাধিসৌধটোৱে মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় শিল্পৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰিছে, কিয়নো ইয়াত অষ্টভুজীকৃত বৰ্গাকাৰ পৰিকল্পনা আৰু উচ্চ পিঁয়াজাকৃতিৰ গম্বুজ এই দুয়োটা স্থাপত্য বৈশিষ্ট্য পূৰ্ণাংগ ৰূপত প্ৰথমবাৰৰ বাবে দেখা যায়। সেইবাবে এই ভৱনটো বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।^১৬

সমাধিসৌধটোৰ দ্বৈত গম্বুজ, যাক ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি দ্বৈত গম্বুজ বুলি ধৰা হয়, চকচকে টাইলছৰ সহায়ত নিৰ্মিত জ্যামিতিক নক্সাৰে সজ্জিত। ইয়াৰ গম্বুজ আৰু জ্যামিতিক নক্সাসমূহ বৰ্তমানৰ উজবেকিস্তানৰ গুৰ-ই-আমিৰৰ গম্বুজ আৰু নক্সাৰ সৈতে সাদৃশ্যপূৰ্ণ। ইয়াৰপৰা প্ৰাৰম্ভিক মোগল স্থাপত্যত তিমুৰীয় স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ সুস্পষ্ট হোৱা দেখা যায়।^১৭

বৈশিষ্ট্য আৰু সজ্জা

সমাধিটোৰ ড্ৰাম, গম্বুজ আৰু শীৰ্ষ অলংকাৰত জ্যামিতিক নক্সাযুক্ত টাইলৰ কাম দেখা যায়। ইয়াৰ দুৱাৰমুখসমূহত বেলেপাথৰৰ জালি আৰু ছাদত খোদিত প্লাষ্টাৰৰ অলংকৰণ আছে। ইয়াৰ আঠটা মুখমণ্ডলৰ প্ৰতিটোতে বেলেগ বেলেগ খোদিত প্লাষ্টাৰৰ নক্সা আছে, যিটো ইছলামীয় স্মৃতিসৌধসমূহৰ ক্ষেত্ৰত এক ব্যতিক্ৰমী বৈশিষ্ট্য।^৭সমাধিটোৰ চিত্ৰাংকিত ছাদক ইয়াৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াক যিকোনো মোগল স্থাপত্যৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন চিত্ৰাংকিত ছাদ বুলি ধৰা হয়। আনকি ই মোগল ক্ষুদ্ৰচিত্ৰ (Mughal miniature painting)ৰ দৰে পিছৰ চিত্ৰকলাৰ ধাৰাসমূহৰো পূৰ্বৱৰ্তী। ^১১৮ চিত্ৰাংকিত ছাদৰ বিষয়ে মোগল স্থাপত্যৰ ইতিহাসবিদ এব্বা কখে (Ebba Koch) লক্ষ্য কৰিছিল যে: ^৯

ইমান উচ্চমাত্ৰাত সজ্জিত, লাজৱৰ্দ পাথৰ (lapis lazuli) আৰু সোণ ব্যৱহাৰ কৰা গম্বুজাকাৰ ছাদ বা ভল্ট তিমুৰীয় স্থাপত্যৰ ৰাজকীয় অট্টালিকাসমূহত দেখা যায়; কিন্তু সেইবোৰৰ অলংকৰণ সাধাৰণতে বিভিন্ন পৃথক অংশত সুশৃংখলভাৱে বিন্যস্ত থাকে। সবুজ বুৰ্জত দেখা পোৱাৰ দৰে এক সুসংহত আৰু ঐক্যবদ্ধ অলংকৰণ-ব্যৱস্থা তুলনামূলকভাৱে বিৰল।

মূলতঃ ৰং কৰা চিলিঙৰ লগতে ভিতৰৰ কোঠাটোৰ বেৰবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে চিত্ৰৰে আবৃত আছিল। এইবোৰ অৱশ্যে হেৰাই গৈছে আৰু আজিও মূল চিত্ৰসমূহৰ সৰু সৰু টুকুৰাহে জীয়াই আছে। ^৯

তথ্যৰ উৎস

গ্ৰন্থতালিকা

• Nath, Ram. (1982). History Of Mughal Architecture Vol.1. Abhinav Publications. ISBN 9788170171591
• Hartel, Herbert. (1997). The Last Great Muslim Empires. Brill. পৃ. 262–263. ISBN 90-04-02104-3