ম'হৰ শিঙৰ পেঁপা

ম’হৰ শিঙৰ পেঁপা অসমীয়াসকলৰ জনজীৱন-নিৰ্ভৰ সুৰ-বাদ্যযন্ত্ৰ, যাৰ মূল স্বৰধ্বনি শিঙৰ বেঁকা বায়ুস্তম্ভত অনুনাদ হৈ ডাঙৰকৈ শোন যায়। অসমীয়া সংস্কৃতিত পেঁপাৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে; বিশেষকৈ বিহুৰ বাদ্যযন্ত্ৰ-ৰ পৰম্পৰাত ই এক প্ৰধান সুৰ-উৎপাদক যন্ত্ৰ হিচাপে পৰিচিত। ঢোল-তাল-গগনাৰ তালে তালে পেঁপাৰ সুৰ বিহুৰ পৰিবেশ নিৰ্মাণত সহায় কৰে, আৰু আজিকালি বিভিন্ন সাংস্কৃতিক তথা মঞ্চ অনুষ্ঠানতো ইয়াক বজোৱা দেখা যায়।

পৰিচয় আৰু ব্যৱহাৰ

পেঁপা ফুঁ দি বজোৱা যন্ত্ৰ। ই সাধাৰণতে বিহুত ঢোল, তাল আৰু গগনা-ৰ সৈতে সংগত কৰি বজোৱা হয়। ইয়াৰ উপৰিও—

• বিয়া আৰু অন্যান্য আনন্দোৎসৱত পেঁপাৰ ব্যৱহাৰ দেখা যায়
• চহৰীয়া বা মঞ্চ বিহুত পেঁপাবাদকৰ সুৰত নাচনীয়ে যোৰ পাতি নচা দৃশ্যো দেখা যায়

পেঁপা বজাবলৈ জোৰে ফুঁ মৰাৰ প্ৰয়োজন হয় বুলি উল্লেখ আছে। ফুঁ মৰাৰ শক্তি বঢ়া-কমা, আঙুলিৰ বিন্যাস সলনি কৰা আৰু ফুঁ-ছন্দৰ ভিন্নতাৰে বিভিন্ন সুৰ তোলা হয়। গৰপৰ ফুটাত আঙুলি দি বজোৱাৰ সময়ত “টিহিটি টিলৌ” ধাঁচৰ ছন্দত ধ্বনি হোৱা বুলি উল্লেখ আছে।

গঠন আৰু অংশসমূহ

ম’হৰ শিঙৰ পেঁপাৰ অনুনাদ সৃষ্টিৰ মুখ্য অংশ ম’হৰ শিঙেৰে নিৰ্মিত। বজোৱা অংশ ‘চুপহী’ আৰু কিছুমান অংশ বাঁহেৰে সাজে। যন্ত্ৰটোৰ প্ৰধান অংশসমূহ—

• শিঙ (ম’হৰ শিঙ): পেঁপাৰ মূল অনুনাদক অংশ; বেঁকা বায়ুস্তম্ভত ধ্বনি অনুনাদ হৈ শব্দ ডাঙৰ হয়
• কৰধনি/আঙঠি: বাঁহৰ সৰু নলী; এক মূৰত চুপহী থাকে, আন মূৰত শিঙৰ সৈতে সংযোগ হয়। চুপহীৰ পৰা ওলোৱা বতাহ কৰধনি হৈ শিঙলৈ প্ৰৱেশ কৰে
• গৰপ: শুকান বুঢ়া বাঁহৰ আগৰ পৰা বনোৱা অংশ; শিঙ-চুপহীৰ সৈতে সংযোগ আৰু সুৰ-ফুটাৰ বাবে মধ্যৱৰ্তী গাঁথনি
• বেহু: মুখ দি বজোৱা অংশ; সৰু বাঁহৰ নলী। ই চুপহীক আৱৰি গৰপত সংযোগ কৰে
• চুপহী: পাতলকৈ চাঁচি লোৱা বাঁহ/ইকৰাৰ এমুখ বন্ধ চুঙা; চুপহীত কটা ‘জিভা’ (reed) কম্পন কৰি শব্দ সৃষ্টি কৰে
• সুৰ-ফুটা: সুৰ সলনি কৰিবলৈ পেঁপাৰ গাত সাধাৰণতে ৪টা বা ৫টা ফুটা কৰা হয়; বজাওঁতে বাদকে এই ফুটাত আঙুলি দি সুৰ সৃষ্টি কৰে

কেতিয়াবা সৌন্দৰ্য বৃদ্ধিৰ বাবে শিঙত পিতলৰ আৱৰণ/বাও দিয়া হয় বুলি উল্লেখ আছে।

প্ৰকাৰ

পেঁপাৰ প্ৰকাৰ দুটা বুলি উল্লেখ আছে—গুটীয়া/গোৱাল পেঁপা আৰু যুৰীয়া পেঁপা।

গুটীয়া (গোৱাল) পেঁপা

গুটীয়া পেঁপা এটা ম’হৰ এটা শিঙেৰে তৈয়াৰ কৰা একক পেঁপা। ম’হ পালকসকলে এই ধৰণৰ পেঁপা সাজিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ম’হ পালকৰ মাজত অধিক প্ৰচলিত বাবে ইয়াক ‘গোৱাল পেঁপা’ নামেও জনা যায়।

যুৰীয়া পেঁপা

যুৰীয়া পেঁপাত দুটা সমান জোখৰ পেঁপা সমান্তৰালকৈ বান্ধি একেলগে বজোৱা হয়। ইয়াত—

• শিঙা, নলিচা, থুৰি—দুটাকৈ থাকে
• চুপহী এটা মাত্র থাকে

যুৰীয়া পেঁপাৰ বাওঁফালৰ শিং ‘খংশিঙা’ আৰু সোঁফালৰ শিং ‘ৰংশিঙা’ নামেৰে চিহ্নিত বুলি উল্লেখ আছে। (বিতৰ্কিত) এক মতে যুৰীয়া পেঁপাৰ মিঠা ধ্বনি দুটা ভিন্ন কম্পনাংকৰ চুপহীৰ মিলিত শব্দৰ ফল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; যদিও একে সময়তে টোকাত যুৰীয়া পেঁপাত চুপহী এটা মাত্র থাকে বুলি উল্লেখ থাকাত এই ব্যাখ্যা সম্পূৰ্ণৰূপে একমত নহ’বও পাৰে।

প্ৰস্তুত প্ৰণালী আৰু কাৰিগৰী

পেঁপা সাজিবলৈ মৰা ম’হৰ শিং কাটি আনি প্ৰস্তুত কৰা হয়। শিং প্ৰস্তুতৰ কিছুমান উল্লেখিত ধাপ—

• ম’হ মৰাৰ পাছত শিং কাটি গোবৰৰ ভেঁৰত ৰ’দ পৰা ঠাইত প্ৰায় ৬ মাহ পুতি কোমল কৰা হয়
• শিং কোমল কৰিবলৈ কিছুমানে কলগছৰ টুকুৰাত খুচি থয়; কলগছ পচি শিং কোমল কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে
• শিঙৰ বাহিৰভাগ ভগা আইনাৰ টুকুৰা/ব্লেড/চোকা চুৰিকটাৰীৰে সমভাবে চাঁচি লোৱা হয়; সূক্ষ্মতা-দক্ষতা কম হ’লে ধ্বনি নষ্ট হ’ব পাৰে বুলি উল্লেখ আছে
• শিং সম্পূৰ্ণ ঘূৰণীয়া নহ’ব পাৰে; ঘূৰণীয়া কৰিবলে গৰম পানীত সিজাই কোমল কৰা হয়
• কোমল শিঙৰ ভিতৰত মৰণীয়া/ভেলেউ/চটিয়না আদি কাঠৰ ঘোৰ জোখমতে কাটি ভৰাই কেইদিন ৰাখি আকৃতি ঠিক কৰা হয়
• শিঙৰ সৰু আগটো জোখমতে ফুটাই গৰপ লগোৱা হয়; এই ফুটা কৰিবলৈ ড্ৰিল বা জুইত ৰঙা কৰা লোৰ শলা ব্যৱহাৰ কৰা হয়
• শিঙৰ আগফালৰ লিটিকা অংশত কৰধনি কটা হয়

গৰপ আৰু সুৰ-ফুটাৰ সাজনি

গৰপ শুকান বুঢ়া বাঁহৰ আগৰ পৰা বনোৱা হয়। গৰপৰ দৈৰ্ঘ্য চাৰে ৪ ইঞ্চি বুলি উল্লেখ আছে। গঠনত—

• গৰপৰ ভিতৰৰ ফাল চুপহী সোমাবৰ জোখ, বাহিৰৰ ফাল শিঙত সোমাবৰ জোখত ৰখা হয়
• গৰপৰ বজোৱা ফালে ৪৫° মান কোণত গৰম লোৰ শলাৰে ফুটা কৰা হয়
• গৰপৰ আগফালৰ পৰা প্ৰায় আধা ইঞ্চি এৰি ৪টা বা ৫টা ফুটা কৰা হয়
• গৰপত ফু দিলেই সুহুৰিৰ দৰে ধ্বনি ওলাব লাগে বুলি উল্লেখ আছে
• শিং-চুপহীৰ সৈতে মিলাবলৈ একে ধৰণৰ বহু গৰপ সাজি পৰীক্ষা কৰা হয়

চুপহীৰ নিৰ্মাণ আৰু বাছনি

চুপহী খাগৰি/বজাল বাঁহৰ জেং বা অনুৰূপ সৰু বাঁহেৰে তৈয়াৰ কৰা হয়। চুপহীৰ দীঘ প্ৰায় ১–১.৫ ইঞ্চি আৰু ব্যাস প্ৰায় ১/৮ ইঞ্চি বুলি উল্লেখ আছে। নিৰ্মাণৰ সময়ত—

• বন্ধ মূৰত গাঁঠি ৰাখি বিপৰীত ফালে ব্লেড/চোকা চুৰিকটাৰীৰে জিভা কটা হয়
• বজাওঁতে চুপহীত ‘কলা’ লাগিলে চুলিৰ ডাল জিভাৰ ফাকত ভৰাই দিয়া হয় বুলি উল্লেখ আছে
• উপযুক্ত চুপহী বাছনিৰ বাবে কেইবাটাও কাটি-বজাই গৰপৰ সৈতে মিলাই চোৱা হয়
• চুপহী গৰম তেলত জুবুৰিয়ালে স্থিৰতা আৰু দীৰ্ঘস্থায়িত্ব বাঢ়ে বুলি উল্লেখ আছে
• বিভিন্ন পিচ্‌ৰ বাবে কেইবাটাও চুপহী ৰখা হয়

বাদন-পদ্ধতি

পেঁপা বজাওঁতে বাদকে মুখেৰে বেহুত ফুঁ মাৰে আৰু আঙুলিৰে গৰপৰ ফুটা ঢাকি-খুলি সুৰ সলনি কৰে। জোৰে ফুঁ মৰাৰ ক্ষমতা, দীঘল সময় ধৰি শ্বাস-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু আঙুলিৰ নিখুঁত বিন্যাস—এইবোৰে পেঁপাবাদনৰ মূল কৌশল। দক্ষ পেঁপাবাদকে দীঘল সময় ধৰি বজাই দৰ্শকক আকৰ্ষিত কৰি ৰাখিব পাৰে বুলি উল্লেখ আছে।

তাৎপৰ্য

ম’হৰ শিঙৰ পেঁপা অসমীয়া লোকসংগীত-নৃত্য পৰম্পৰাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত এক সুৰ-বাদ্যযন্ত্ৰ। ম’হৰ শিঙৰ দৰে জনজীৱনৰ সামগ্ৰীৰে নিৰ্মিত এই যন্ত্ৰই গ্ৰাম্য জীৱন, পশুপালন-আশ্ৰিত অভ্যাস আৰু উৎসৱ-অনুষ্ঠানৰ সংগীতচৰ্চাক একেলগে প্ৰতিফলিত কৰে; একে সময়তে আধুনিক মঞ্চ-অনুষ্ঠানত ইয়াৰ উপস্থিতিয়ে পৰম্পৰা আৰু নতুন পৰিবেশৰ সংযোগো দেখুৱায়।

আৰু চাওক

• বিহুৰ বাদ্যযন্ত্ৰ
• ঢোল
• তাল
• গগনা
• অসমীয়া জাতি