ভূটানত শিক্ষা

ভূটানত শিক্ষা বুলি ক'লে ভূটানৰ শিক্ষা-ব্যৱস্থাক বুজায়। উগিয়েন ৱাংচুকৰ (২০০৭–২৫) ৰাজত্বকালত ভূটানত পশ্চিমীয়া শৈলীৰ শিক্ষাৰ প্ৰচলন হৈছিল।^১ ১৯৫০ চনলৈকে হা আৰু বুমথাঙৰ ব্যক্তিগত বিদ্যালয়ৰ বাহিৰে ভূটানৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে একমাত্ৰ আনুষ্ঠানিক শিক্ষা আছিল বৌদ্ধ মঠ।^১ ১৯৫০ চনত চৰকাৰী সহায় অবিহনে কেইবাখনো ব্যক্তিগত ধৰ্মনিৰপেক্ষ বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয় আৰু চৰকাৰী সমৰ্থনত ডাঙৰ ডাঙৰ জিলা চহৰসমূহত আন কেইবাখনো বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়।^১ ১৯৫০ চনৰ শেষৰফালে উনবিংশখন চৰকাৰী আৰু ত্ৰিছখন ব্যক্তিগত প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছিল যদিও মাত্ৰ প্ৰায় ২৫০০ শিশুৱেহে নামভৰ্তি কৰিছিল।^১ মাধ্যমিক শিক্ষা কেৱল ভাৰততেহে উপলব্ধ আছিল। ^১ অৱশেষত ব্যক্তিগত বিদ্যালয়সমূহক চৰকাৰী তত্ত্বাৱধানত লোৱা হয় যাতে প্ৰদান কৰা শিক্ষাৰ মান বৃদ্ধি পায়। ^১ যদিও দুৰ্গম অঞ্চলৰ কিছুমান প্ৰাথমিক বিদ্যালয় কম উপস্থিতিৰ বাবে বন্ধ কৰিবলগীয়া হৈছিল, শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য আধুনিক উন্নয়ন প্ৰথম উন্নয়ন পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱাত (১৯৬১–৬৬) হৈছিল, যেতিয়া প্ৰায় ১০৮খন বিদ্যালয় চলি আছিল আৰু ১৫,০০০ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নামভৰ্তি কৰিছিল। ^১

মানৱ অধিকাৰ জোখা পদক্ষেপ (HRMI) অনুসৰি ভূটানে দেশৰ আয়ৰ স্তৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শিক্ষাৰ অধিকাৰৰ বাবে যিখিনি পূৰণ কৰিব লাগে তাৰ মাত্ৰ ৭৩.১%হে পূৰণ কৰিছে। ^২ এইচ আৰ এম আয়ে প্ৰাথমিক শিক্ষা আৰু মাধ্যমিক শিক্ষা দুয়োটাৰে অধিকাৰ ভাগ কৰি মাপকাঠী নিৰ্ধাৰণ কৰে। ভূটানৰ আয়ৰ স্তৰ বিবেচনাত লৈ প্ৰাথমিক শিক্ষাত দেশটোৱে সম্ভৱ স্তৰৰ ৭৩.৮% আৰু মাধ্যমিক শিক্ষাত ৭২.৫% লাভ কৰিছে। ^২

ৰয়েল থিম্ফু কলেজ

ঙাবিফুৰ ২৫ একৰ অঞ্চল সামৰি লোৱা আৰ টি চি কেম্পাছটোৱে এক নিৰাপদ আৰু সুখদায়ক জীৱন পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰে। থিম্ফু চহৰৰ মাজ-মজিয়াৰপৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত এক্সপ্ৰেছৱেত প্ৰায় ২৫ মিনিটৰ ড্ৰাইভত এই কেম্পাছটো অৱস্থিত। দেশৰ একমাত্ৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰটো পাৰো কলেজৰপৰা প্ৰায় ১ ঘণ্টাৰ ড্ৰাইভত। কেম্পাছটো ৩৪টা মূল অট্টালিকাৰে গঠিত। বিভিন্ন আন্তঃগাঁথনিৰ ভিতৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে হোষ্টেল, কেণ্টিন, ডাইনিং হল, কৃত্ৰিম টাৰ্ফৰ সৈতে ফুটবল খেলপথাৰ, আউটড’ৰ বাস্কেটবল ক’ৰ্ট, আউটড’ৰ ফুটছাল ক’ৰ্ট, ইনড’ৰ বাস্কেটবল আৰু বেডমিণ্টন ক’ৰ্ট থকা বহুমুখী হল, সুসজ্জিত জিমনেছিয়াম, অডিটৰিয়াম, কনফাৰেন্স চেণ্টাৰ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।^৩

পাঁচবছৰীয়া পৰিকল্পনা

প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাত কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা কৰ্তৃপক্ষৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল—১৯৬১ চনত নিযুক্তি পোৱা শিক্ষা সঞ্চালকৰ ৰূপত—আৰু বিনামূলীয়া আৰু সৰ্বজনীন প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ সৈতে সংগঠিত, আধুনিক বিদ্যালয় ব্যৱস্থাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^১ সেই সময়ৰপৰাই চাৰি বছৰ বয়সৰপৰা আৰম্ভ হোৱা প্ৰিস্কুলৰ এবছৰৰ পাছত শিশুসকলে প্ৰাথমিক শ্ৰেণীত স্কুলত পঢ়িছিল‌ এক বছৰৰপৰা পাঁচ বছৰলৈকে।^১ জুনিয়ৰ হাইস্কুল পৰ্যায়ত ষষ্ঠৰপৰা অষ্টম শ্ৰেণী আৰু হাইস্কুল পৰ্যায়ত নৱমৰপৰা এঘাৰ শ্ৰেণীৰ সমতুল্য শিক্ষা অব্যাহত আছিল।^১ শিক্ষা বিভাগে বিদ্যালয়ৰ এটা স্তৰৰপৰা আন এটা স্তৰলৈ পদোন্নতি নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ দেশজুৰি সৰ্বভূটান পৰীক্ষা পৰিচালনা কৰিছিল।^১ দশম শ্ৰেণীৰ পৰ্যায়ৰ পৰীক্ষাসমূহ ভাৰতীয় বিদ্যালয়ৰ প্ৰমাণ-পত্ৰ পৰিষদে অনুষ্ঠিত কৰিছিল।^১ শিক্ষা বিভাগৰ দায়িত্বও আছিল পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুত কৰাৰ; শিক্ষকৰ বাবে পাঠ্যক্ৰমৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু চাকৰিৰ সময়ত প্ৰশিক্ষণ প্ৰস্তুত কৰা; বিদেশত প্ৰশিক্ষণ আৰু অধ্যয়নৰ ব্যৱস্থা কৰা; আন্তঃবিদ্যালয় প্ৰতিযোগিতা আয়োজন কৰা; শিক্ষা কাৰ্যসূচীৰ বাবে বিদেশী সাহায্য লাভ কৰা; আৰু অন্যান্য কৰ্তব্যৰ লগতে শিক্ষক নিযুক্তি, পৰীক্ষা, আৰু পদোন্নতি দিয়া।^১

ৰাষ্ট্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা ব'ৰ্ডে নিৰ্ধাৰণ কৰা মূল পাঠ্যক্ৰমত ইংৰাজী, গণিত, আৰু জোংখা আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।^১ যদিও সমগ্ৰ জুনিয়ৰ হাইস্কুল আৰু হাইস্কুল ব্যৱস্থাত ইংৰাজী ভাষাক শিক্ষাৰ ভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, ডোংখা, আৰু ১৯৮৯ চনলৈকে দক্ষিণ ভূটানত নেপালী ভাষা বাধ্যতামূলক বিষয় আছিল।^১ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ইংৰাজী সাহিত্য, সমাজ অধ্যয়ন, ইতিহাস, ভূগোল, সাধাৰণ বিজ্ঞান, জীৱবিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান, পদাৰ্থ বিজ্ঞান আৰু ধৰ্ম আদিও অধ্যয়ন কৰিছিল।^১ ঐতিহাসিক অধ্যয়নৰ দৰেই পাঠ্যক্ৰমৰ বিকাশ প্ৰায়ে বাহ্যিক শক্তিৰপৰাই হৈছে।^১ ভূটানৰ বেছিভাগ ইতিহাস লিখিত ইতিহাস বা প্ৰশাসনিক তথ্যৰ ওপৰত নহয়, মৌখিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে।^১ ইউনেস্কো আৰু লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৃষ্ঠপোষকতাত এটা প্ৰকল্পই দহটা মডিউলৰ পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰে, য'ত ভূটানৰ ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ চাৰিটা পাঠ্যক্ৰম আৰু ভাৰতীয় আৰু বিশ্ব ইতিহাস আৰু ৰাজনৈতিক ধাৰণাসমূহৰ ওপৰত ছটা পাঠ্যক্ৰম অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^১ তাৎক্ষণিক ব্যাৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ বিষয়, যেনে প্ৰাথমিক কৃষি, পশুপালন, বনানিকৰণ আদিও শিকোৱা হৈছিল।^১

১৯৮৮ চনত ভূটানৰ সহশিক্ষামূলক বিদ্যালয় ব্যৱস্থাই ১৫০খন প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত ৪২,৪৪৬ জন ছাত্ৰ আৰু ১,৫১৩ জন শিক্ষক, ২১খন কনিষ্ঠ হাইস্কুলত ১১,৮৩৫ জন ছাত্ৰ আৰু ৪৪৭ জন শিক্ষক, আৰু ৯খন হাইস্কুলত ৪,৫১৫ জন ছাত্ৰ আৰু ২৪৮ জন শিক্ষকক সামৰি লৈছিল।^১ প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিকৰ সকলো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ভিতৰত ৬৩ শতাংশ পুৰুষ।^১ এই স্তৰৰ বেছিভাগ শিক্ষক—৭০ শতাংশ—ও পুৰুষ আছিল।^১ ১৯৮৮ চনত কাৰিকৰী, বৃত্তিমূলক আৰু বিশেষ বিদ্যালয়তো ১,৭৬১ জন ছাত্ৰ আৰু ১৫০ জন শিক্ষক আছিল।

১৯৮১ চনত ৩৬,৭০৫ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰপৰা ১৯৮৮ চনত ৫৮,৭৯৬ জনলৈ বৃদ্ধি পোৱা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তি বৃদ্ধি পোৱাৰ পিছতো শিক্ষা বাধ্যতামূলক নাছিল।^১ ১৯৮৮ চনত প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ বয়সৰ প্ৰায় ২৫ শতাংশ শিশুৱেহে স্কুলত পঢ়িছিল, যিটো সকলো মানদণ্ডৰে অতি কম শতাংশ।^১ যদিও চৰকাৰে হাইস্কুলৰ বাবে নামভৰ্তিৰ কোটা নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল, কোনো কাৰণতে ১৯৮০ চনত সেইবোৰ পূৰণৰ ওচৰ চাপিব পৰা নাছিল।^১ ১৯৮৮ চনত জুনিয়ৰ হাইস্কুলীয়া বয়সৰ প্ৰায় ৮ শতাংশ আৰু হাইস্কুলীয়া বয়সৰ ৩ শতাংশতকৈ কম শিশুৱেহে নামভৰ্তি কৰিছিল।

ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে ১৯৯০ চনৰ আৰম্ভণিতে ভূটানৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ পুৰুষৰ ৩০ শতাংশ আৰু মহিলাৰ ১০ শতাংশ বুলি অনুমান কৰিছিল, যিটো সকলো কম উন্নত দেশৰ ভিতৰত সৰ্বনিম্ন স্থানত আছিল।^১ আন আন উৎসসমূহে সাক্ষৰতাৰ হাৰ ১২ৰপৰা ১৮ শতাংশলৈকে কম বুলি কয়।^১ ২০১৭ চনত সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ৬৬.৬ শতাংশ।^৪

কিছুমান প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আৰু সকলো জুনিয়ৰ হাইস্কুল আৰু হাইস্কুল বৰ্ডিং স্কুল আছিল।^১ ১৯৮০ চনৰ বিদ্যালয় বৰ্ষটো মাৰ্চৰপৰা ডিচেম্বৰলৈকে চলিছিল। ^১ ১৯৮০ চনত সকলো বৰ্ডিং স্কুলৰ বাবে টিউচন, কিতাপ, ষ্টেচনাৰী, এথলেটিক সঁজুলি আৰু খাদ্য বিনামূলীয়া আছিল আৰু কিছুমান হাইস্কুলতো কাপোৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^১ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ খাদ্য আৰু কৃষি সংস্থাৰ বিশ্ব খাদ্য কাৰ্যসূচীৰ সহায়ত কিছুমান প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত বিনামূলীয়াকৈ মধ্যাহ্ন ভোজনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।^১

সমদূপ জংখাৰ জিলাৰ দেওথাং গাঁৱৰ ঠিক বাহিৰৰ ৰয়েল ভূটান পলিটেকনিক আৰু চুখা জিলাৰ খাৰবন্দিৰ খাৰবন্দী কাৰিকৰী বিদ্যালয়ে উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰিছিল।^১ ১৯৭৩ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ৰয়েল ভূটান পলিটেকনিকে চিভিল, মেকানিকেল আৰু ইলেক্ট্ৰিকেল ইঞ্জিনিয়াৰিঙৰ পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়াইছিল; জৰীপ কৰা; আৰু খচৰা প্ৰস্তুত কৰা।^১ ১৯৭০ চনত ইউএনডিপি আৰু আন্তৰ্জাতিক শ্ৰমিক সংস্থাৰ সহায়ত খাৰবন্দী কাৰিকৰী বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।^১ ভূটানৰ একমাত্ৰ কনিষ্ঠ মহাবিদ্যালয় — ট্ৰেছিগাং জিলাৰ কাংলুঙত থকা শ্বেৰুবট্চে কলেজ — ১৯৮৩ চনত দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত তিনিবছৰীয়া ডিগ্ৰী প্ৰদানকাৰী মহাবিদ্যালয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।^১ ইউএনডিপিৰ সহায়ত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বছৰটোত কলেজখনে ২৭৮ জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক নামভৰ্তি কৰে আৰু সোতৰজন অধ্যাপকে কলা, বিজ্ঞান আৰু বাণিজ্যৰ পাঠ্যক্ৰম অধ্যাপনা কৰি স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে।^১ ১৯৯০ চনৰপৰা থিম্ফুৰ য়ানচেনফুগ হাইস্কুলতো কনিষ্ঠ কলেজৰ শ্ৰেণীসমূহ পঢ়োৱা হয় আৰু তাৰ পিছত ইয়াক অন্যান্য হাইস্কুললৈও সম্প্ৰসাৰিত কৰা হ'ল।^১

১৯৯০ চনত এছিয়ান ডেভেলপমেণ্ট বেংকে কৰ্মচাৰীৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু উন্নয়ন, বিশেষজ্ঞ সেৱা, সঁজুলি আৰু আচ-বাব ক্ৰয়, দৰমহা আৰু অন্যান্য পুনৰাবৃত্তিমূলক খৰচ, আৰু ৰয়েল ভূটান পলিটেকনিকত সুবিধা পুনৰ্বাসন আৰু নিৰ্মাণৰ বাবে ৭.১৩ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰৰ ঋণ প্ৰদান কৰাৰ পাছত শিক্ষা কাৰ্যসূচীসমূহক সহায় কৰা হয়।^১ শিক্ষা বিভাগ আৰু ইয়াৰ কাৰিকৰী আৰু বৃত্তিমূলক শিক্ষা বিভাগক কাৰিকৰী, বৃত্তিমূলক আৰু প্ৰশিক্ষণ খণ্ডৰ উন্নতিৰ বাবে এছিয়ান ডেভেলপমেণ্ট বেংকৰ ৭৫০,০০০ মাৰ্কিন ডলাৰৰ অনুদান প্ৰদান কৰা হয়।^১ ১৯৮৫ চনত আৰম্ভ হোৱা প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ নতুন পদ্ধতি ১৯৯০ চনত সকলো প্ৰাথমিক আৰু কনিষ্ঠ হাইস্কুললৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয় আৰু ভূটানৰ অনন্য জাতীয় সংস্কৃতি আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি আত্ম-নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সজাগতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়।^১

বিদেশত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা বেছিভাগ ভূটানী ছাত্ৰই ভাৰত, ছিংগাপুৰ, জাপান, অষ্ট্ৰেলিয়া, নিউজিলেণ্ড, ব্ৰিটেইন, জাৰ্মানী আৰু আমেৰিকাত কাৰিকৰী প্ৰশিক্ষণ লাভ কৰিছিল।^১ ইংৰাজী ভাষী দেশসমূহে ভূটানৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক আকৰ্ষণ কৰিছিল।^১ বিপুলসংখ্যকে নিজৰ গৃহভূমিলৈ উভতি যায়।^১

নাৰী আৰু শিক্ষা

ভূটানত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা ছোৱালীৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰিছে। কিন্তু গৰ্ভাৱস্থাৰ আৰম্ভণি আৰু লিংগ কু-সংস্কাৰৰ দৰে কথাৰ বাবে এতিয়াও মহিলা পুৰুষৰপৰা পিছ পৰি থাকে।^৫ তৃতীয় পৰ্যায়ৰ শিক্ষা হৈছে এনে এক ক্ষেত্ৰ য'ত ভূটানী মহিলাসকল পিছ পৰি থাকে, মূলতঃ মাতৃৰ মৃত্যুৰ হাৰ অধিক আৰু আগতীয়া গৰ্ভাৱস্থাৰ বাবে।^৫ কিন্তু স্কুলত পঢ়া ছোৱালীৰ প্ৰাথমিক নামভৰ্তিৰ হাৰ ৯৮.৮% আছিল, ল'ৰাৰ তুলনাত ২০১৬ চনত ৯৭% আছিল।^৬ ইয়াৰ কাৰণ হৈছে যোৱা ৩০ বছৰত চৰকাৰে মানৱ মূলধনত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা।^৭

ভূটানত ভাৰতীয় শিক্ষক

ভূটানত শিক্ষাৰ আৰম্ভণিৰপৰাই ভাৰতৰ বিশেষকৈ কেৰালাৰ শিক্ষকসকলে ভূটানৰ কিছুমান অতি দুৰ্গম গাঁৱত সেৱা আগবঢ়াই আহিছে। দীৰ্ঘদিন ধৰি সেৱা আগবঢ়োৱা ৪৩ জন অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষকক ২০১৮ চনত শিক্ষক দিৱস উদ্‌যাপনৰ সময়ত ভূটানৰ থিম্ফুলৈ আমন্ত্ৰণ জনোৱা হয় আৰু ব্যক্তিগতভাৱে মহামহিম জিগমে খেছাৰ নামগিয়েল ৱাংচুকে ধন্যবাদ জনায়। ভূটান আৰু ভাৰতৰ কূটনৈতিক সম্পৰ্কৰ ৫০ বছৰ সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ উপলক্ষ্যে ২০১৯ চনৰ ৬ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ কলকাতাত আয়োজন কৰা এক বিশেষ অনুষ্ঠানত ভূটানত সেৱা আগবঢ়োৱা ৮০ গৰাকী শিক্ষকক শিক্ষামন্ত্ৰী জয় বীৰ ৰায়ে সম্বৰ্ধনা জনায়।^৮ বৰ্তমান ভাৰতৰপৰা ১২১ গৰাকী শিক্ষকক সমগ্ৰ ভূটানৰ বিদ্যালয়ত স্থান দিয়া হৈছে। ২০২৩ চনৰ ৪ এপ্ৰিলত ভাৰতৰ বৈদেশিক সম্পৰ্ক মন্ত্ৰ্যালয়ৰ মুখপাত্ৰই নিশ্চিত কৰে যে ভাৰতে শৈক্ষিক সাহায্য বৃদ্ধি কৰি যাব।^৯