ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাস

ভাৰতীয় সংস্কৃতি (ইংৰাজী: Indian culture) প্ৰায়ে কেইবাটাও সংস্কৃতিৰ সংমিশ্ৰণ হিচাপে অভিহিত কৰা হয়, যি সিন্ধু উপত্যকা সভ্যতা আৰু অন্যান্য প্ৰাচীন সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰসমূহৰপৰা আৰম্ভ হোৱা কেইবা হাজাৰ বছৰ পুৰণি ইতিহাসৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছে।^১২ দ্বিতীয় সহস্ৰাব্দৰ সময়ছোৱাত মুছলিম বিশ্ব আৰু পশ্চিমীয়া দেশসমূহৰ (মুখ্যত যুক্তৰাজ্য) প্ৰভাৱে এই সংস্কৃতিক যথেষ্ট পৰিমাণে প্ৰভাবিত কৰিছিল।

প্ৰাচীন যুগ

ইণ্ডো-আৰ্যসকলৰ সংস্কৃতি প্ৰাচীন ভাৰতৰ মূল সংস্কৃতি হৈ পৰিছিল; অৱশ্যে বিভিন্ন আদিবাসী গোটো উপস্থিত আছিল যিয়ে ইণ্ডো-আৰ্যসকলৰ সৈতে মিথষ্ক্ৰিয়া কৰিছিল।^৩ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ভৌগোলিক অৱস্থানে বিশ্বৰ সৈতে এই অঞ্চলৰ সম্পৰ্কক এক ৰূপ দিছিল, কিয়নো উত্তৰৰ পৰ্বতমালাসমূহে এছিয়াৰ বাকী অংশৰ সৈতে যোগাযোগ সীমিত কৰি ৰাখিছিল আৰু দক্ষিণৰ ভাৰত মহাসাগৰে ভাৰতীয় নাৱিকসকলক ব্যৱসায়-বাণিজ্য কৰাৰ লগতে নিজৰ সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম ৰপ্তানি কৰাত সমৰ্থ কৰি তুলিছিল।^৪ প্ৰায়ে তৰ্ক কৰা হয় যে উপমহাদেশখনৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ প্ৰাচুৰ্যৰ লগতে মৌচুমীৰ দৰে কিছুমান প্ৰাকৃতিক চক্ৰৰ অনিবাৰ্য প্ৰভাৱে ভাৰতীয়সকলক বিলাসিতাৰ প্ৰতি অধিক আকৰ্ষিত কৰি তুলিছিল আৰু প্ৰত্যাহ্বানমূলক ভাগ্যক অধিক গ্ৰহণযোগ্য কৰি তুলিছিল।^৫

ভাৰত-পাৰ্চী সংস্কৃতি

ভাৰত-পাৰ্চী সংস্কৃতি (ইংৰাজী: Indo-Persian culture) বুলিলে ভাৰতীয় উপমহাদেশত বিদ্যমান এক সাংস্কৃতিক সংশ্লেষণক বুজায়।^৬ আধুনিক যুগৰ বাংলাদেশ, ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ মাজত পাৰ্চী দিশসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্তি বা একত্ৰীকৰণেই ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য। উপমহাদেশখনত পাৰ্চী প্ৰভাৱ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰথম পৰিচয় দিছিল একাদশ শতিকাৰ চুলতান মাহমুদ গজনৱীৰ দৰে বিভিন্ন মুছলিম তুৰ্কী-পাৰ্চী শাসকসকলে, যিয়ে উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বিজিত অঞ্চলসমূহৰ দ্ৰুত পাৰ্চীকৰণৰ বাবে জোৰ দিছিল, য’ত ইছলামিক প্ৰভাৱো দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল। এই আৰ্থ-সাংস্কৃতিক সংশ্লেষণ ত্ৰয়োদশৰপৰা ষোড়শ শতিকালৈ দিল্লী চুলতানিৰ জৰিয়তে আৰু তাৰ পিছত ঊনবিংশ শতিকালৈ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ জৰিয়তে ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছিল।^৭ তুৰ্কী, ইৰাণী আৰু স্থানীয় ভাৰতীয় মূলৰ বিভিন্ন ৰাজবংশই পাৰ্চী ভাষাক পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল আৰু ভাৰতত পাৰ্চী সংস্কৃতিৰ বিকাশত অৰিহণা যোগাইছিল।^৮ দিল্লী চুলতানিয়ে নিজাকৈ সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল যি পাৰ্চী আৰু ভাৰতীয় ভাষা, সাহিত্য আৰু কলাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছিল, যিয়ে এক ভাৰত-মুছলিম সভ্যতাৰ আধাৰ তৈয়াৰ কৰিছিল।^৯

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বেছিভাগ মুছলিম ৰাজবংশ যেনে দিল্লী চুলতানি, কাশ্মীৰ চুলতানি, বংগ চুলতানি, মোগল সাম্ৰাজ্য আৰু তেওঁলোকৰ উত্তৰাধিকাৰী ৰাজ্যসমূহ তথা শিখ সাম্ৰাজ্যৰ চৰকাৰী ভাষা আছিল পাৰ্চী। ই কবিতা আৰু সাহিত্যৰো প্ৰধান সংস্কৃত ভাষা আছিল। চুলতানি যুগৰ বহুতো চুলতান আৰু অভিজাত লোক আছিল মধ্য এছিয়াৰ পাৰ্চীকৃত তুৰ্কী যিয়ে মাতৃভাষা হিচাপে তুৰ্কী ভাষাত কথা পাতিছিল। মোগলসকলো সাংস্কৃতিকভাৱে পাৰ্চীকৃত মধ্য এছিয়াৰ লোক আছিল (পিতৃৰফালৰপৰা তুৰ্কী-মংগোলীয় মূলৰ), কিন্তু আৰম্ভণিতে তেওঁলোকে প্ৰথম ভাষা হিচাপে চাগাতাই তুৰ্কী ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু পাছলৈ পাৰ্চী গ্ৰহণ কৰিছিল। উত্তৰ ভাৰতৰ মুছলিম অভিজাত শ্ৰেণীৰ পছন্দৰ ভাষা হৈ পৰিছিল পাৰ্চী। মোগল আৰু ভাৰত-পাৰ্চী ইতিহাসৰ বিশিষ্ট পণ্ডিত মুজাফ্ফৰ আলমে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে ইয়াৰ অ-সাম্প্ৰদায়িক আৰু নমনীয় প্ৰকৃতিৰ বাবে বিভিন্ন ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক কাৰকৰ ফলত আকবৰৰ শাসনকালত পাৰ্চী ভাষা মোগল সাম্ৰাজ্যৰ চৰকাৰী লিংগুয়া ফ্ৰাংকা হৈ পৰিছিল।^১০ এই ভাষাসমূহৰ প্ৰভাৱত হিন্দুস্তানী নামৰ এক দেশীয় ভাষাৰ সৃষ্টি হৈছিল যিটো আজিৰ হিন্দী–উৰ্দূৰ প্ৰত্যক্ষ পূৰ্বপুৰুষ ভাষা।

ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ পাৰ্চীকৰণৰ ফলত ই আজামৰ বিশ্বজনীন পাৰ্চী জগতত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, যাক বৰ্তমান শৈক্ষিকভাৱে মহত্তৰ ইৰাণ বুলি জনা যায়, যিয়ে ঐতিহাসিকভাৱে বহু বাসিন্দাক এক ধৰ্মনিৰপেক্ষ, পাৰ্চী পৰিচয় প্ৰদান কৰিছিল।^১১

ঔপনিৱেশিক যুগ

ব্ৰিটিছ উপনিৱেশবাদ আৰু খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলে স্থানীয় সংস্কৃতিক পুনৰ্গঠন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰাৰ ফলত বিভিন্ন মাধ্যমেৰে ভাৰতত পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ পৰিচয় ঘটিছিল।^১২ সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক আধিপত্যৰ এই সংগ্ৰাম ক্ৰীড়াৰ দৰে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত প্ৰতিফলিত হৈছিল, যাক পৰৱৰ্তী সময়ত ২০০১ চনৰ চলচ্চিত্ৰ লগানত চিত্ৰিত কৰা হৈছিল।^১৩ এই সময়ছোৱাৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য উত্তৰাধিকাৰ হ’ল ইংৰাজী ভাষা, যি ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰশাসনিক আৰু যোগাযোগৰ ভাষা (লিংগুয়া ফ্ৰাংকা) হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল (আৰু ই থলুৱা ভাষাসমূহকো যথেষ্ট প্ৰভাবিত কৰিছিল)। ইয়াৰ পিছতে থলুৱা আৰু গথিক বা ছাৰ্চেনিক স্থাপত্যৰ মিশ্ৰণ দেখা যায়।^১৪ বোম্বাইৰ (বৰ্তমানৰ মুম্বাই) আধুনিকীকৰণ আৰু সম্প্ৰদায়সমূহৰ সংশ্লেষণৰ ইতিহাসত দেখা পোৱাৰ দৰে আধুনিক ভাৰতীয় চহৰসমূহে গঢ় লৈ উঠিছিল।^১৫

ব্ৰিটিছ প্ৰত্নতত্ত্ববিদ আৰু সাংস্কৃতিক অনুৰাগীসকলে ঔপনিৱেশিক যুগত ভাৰতৰ কিছুমান প্ৰাক-ইছলামিক ঐতিহ্য পুনৰ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ লগতে কিছুমান মোগল স্মৃতিস্তম্ভ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।^১৬১৭

ঔপনিৱেশিক যুগৰ শেষৰফালে জাতীয়তাবাদী আন্দোলনে ভাৰতৰ বাবে এটা আগুৱাই যোৱাৰ পথ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।^১৮ গান্ধীৰ নেতৃত্বত এই আন্দোলনে বিদেশী আৰু প্ৰাক-ঔপনিৱেশিক ঐতিহ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ সৃজনশীলতা লাভ কৰিছিল।^১৯ ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৱে তেওঁৰ গ্ৰন্থ দ্য ডিস্কভাৰী অৱ ইণ্ডিয়াত ভাৰতীয় সংস্কৃতিক এক "প্ৰাচীন চৰ্মপত্ৰৰ (palimpsest) সৈতে তুলনা কৰিছিল য’ত চিন্তা আৰু কল্পনাৰ এটাৰ পিছত এটা স্তৰ খোদিত কৰা হৈছিল, আৰু তথাপি কোনো পৰৱৰ্তী স্তৰে আগতে লিখাখিনি সম্পূৰ্ণৰূপে লুকুৱাই ৰাখিব বা মচি পেলাব পৰা নাছিল।" ^২০

সমসাময়িক যুগ

উপনিৱেশোত্তৰ কালৰ আৰম্ভণিৰ ভাৰতীয় সংস্কৃতি এখন নতুন ৰাষ্ট্ৰ গঢ়াৰ সংগ্ৰামৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল, যি ১৯৪৭ চনৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰপৰা মুক্তি আৰু পাকিস্তানৰপৰা বিভাজনৰ অভিজ্ঞতাৰদ্বাৰা গঢ় লৈ উঠিছিল।^১৮২১ নিৰদ চি. চৌধুৰীয়ে ১৯৫৪ চনত যুক্তি দিছিল যে ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছতহে আচলতে ভাৰতৰ পশ্চিমীয়াকৰণ চৰম সীমাত উপনীত হৈছিল, যিটো এটা পশ্চিমীয়া শাসক শ্ৰেণীয়ে আনিছিল আৰু ই ভাৰতীয়সকলৰ জীৱন-শৈলীত অধিকাংশ পৰ্যবেক্ষকে ধাৰণা কৰাতকৈ অধিক গভীৰ পৰিৱৰ্তন আনিছিল।^২২

একবিংশ শতিকাত জাতীয়তাবাদৰ প্ৰতিযোগিতামূলক ৰূপবোৰে—সেয়া নাগৰিক, ধৰ্মীয় (হিন্দুত্ব চাওক), নৃতাত্ত্বিক-সাংস্কৃতিক বা অন্য যিয়েই নহওক—ভাৰত আৰু ইয়াৰ চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ সাংস্কৃতিক বিতৰ্কক ক্ৰমান্বয়ে এক ৰূপ দিছে।^২৩

আৰু চাওক

• সাংস্কৃতিক ইতিহাস
• উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সৈতে এছিয়াৰ সম্পৰ্ক