বেৰেস্তোভেৰ ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জা

বেৰেস্তোভেৰ ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জা (Church of the Saviour at Berestove, Tserkva Spasa na Berestovi) ইউক্ৰেইনৰ কিইভ পেচাৰ্ছক লাভ্ৰাৰ ঠিক উত্তৰে বেৰেস্তোভে নামৰ অঞ্চলত অৱস্থিত এখন গীৰ্জা। গীৰ্জাখন লাভ্ৰাৰ দুৰ্গ প্ৰাচীৰৰ বাহিৰত অৱস্থিত। তথাপি ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জাখন লাভ্ৰা স্থাপত্যসমষ্টি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ অংশ।

স্থাপত্য

বেৰেস্তোভে মহান ভ্লাদিমিৰৰ এটা উপনগৰীয়া বাসস্থান আছিল। তেওঁ ১০১৫ চনত তাতেই মৃত্যুবৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ কেইবাজনো বংশধৰ, যেনে ভ্ছেভলদ প্ৰথম আৰু নোভগোৰডৰ ৰাজকুমাৰ ভ্লাদিমিৰ দ্বিতীয়ো ইয়াত বাস কৰিছিল। ইয়াত এটা মঠো আছিল। এই মঠৰ প্ৰথম উল্লেখ ১০৭৩ চনত পোৱা যায়। বৰ্তমানৰ গীৰ্জাখন কেতিয়া নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল তাৰ লিখিত প্ৰমাণ নাই। কিন্তু অধিকাংশ শিল্প-ইতিহাসবিদে ইয়াক ভ্লাদিমিৰ মোনোমাখৰ শাসনকালৰ (১১১৩–১১২৫) বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ গঠন পেৰেয়াস্লাভৰ গীৰ্জাসমূহৰ সৈতে মিল আছে। বিশেষকৈ দ্বাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মোনোমাখৰ শাসনকালত নিৰ্মাণ কৰা গীৰ্জাসমূহৰ সৈতে ইয়াৰ যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে।

মোনোমাখৰ ৰাজদৰবাৰৰ গীৰ্জাখন দ্বাদশ শতিকাত কিয়েভত নিৰ্মাণ কৰা অধিকাংশ কেথেড্ৰেলতকৈ ডাঙৰ আছিল। ইয়াত তিনিটা নাভ, তিনিটা অৰ্ধবৃত্তাকাৰ অংশ আৰু সম্ভৱতঃ তিনিটা গম্বুজ আছিল। পশ্চিমৰ প্ৰৱেশমুখৰ দেৱালখন প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে এতিয়াও আছে। আন দেৱালসমূহৰ বিষয়ে খননৰপৰা তথ্য পোৱা গৈছে। গীৰ্জাখনৰ পশ্চিম অংশটো মূল উপাসনা-কক্ষৰপৰা পৃথক আছিল। এই অংশটোৱে এটা প্ৰৱেশমণ্ডপৰ ৰূপ লৈছিল। ইয়াৰ উত্তৰফালে এটা বাপ্তিস্মকক্ষ আৰু দক্ষিণফালে বাহিৰলৈ ওলাই থকা এটা মিনাৰ আছিল। এই মিনাৰত শাসক ৰাজকুমাৰ, তেওঁৰ পৰিয়াল আৰু অতিথিসকলৰ বাবে থকা ওপৰৰ গ্যালাৰীলৈ যোৱা পাকঘূৰণীয়া খট‌খটী আছিল।

শিল্প-ইতিহাসবিদসকলৰ মতে, ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জাখনে কিয়েভান ৰুছৰ স্থাপত্যত কিছুমান নতুন গঠন-পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ৰুছত প্ৰথমবাৰৰ বাবে তিনিওটা প্ৰৱেশদ্বাৰৰ সন্মুখত বাহিৰলৈ ওলাই থকা বাৰাণ্ডা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এই বাৰাণ্ডাবোৰৰ ওপৰত তীব্ৰ ঢালযুক্ত তিনিপতীয়া ছাদ আছিল। এই নতুন বৈশিষ্ট্যই গীৰ্জাখনৰ সামগ্ৰিক গঠন-পৰিকল্পনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। মোনোমাখৰ স্থপতিসকলে সম্ভৱতঃ গীৰ্জাখনৰ উলম্ব আকৃতি অধিক স্পষ্ট কৰিব বিচাৰিছিল। এই গঠন-পদ্ধতি মূলতঃ গথিক স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্য আছিল আৰু পিছলৈ স্মোলেনস্ক আৰু পোলটস্কত ইয়াৰ অধিক বিকাশ ঘটে।

যদি বেৰেস্তোভেৰ গীৰ্জাখন সঁচাকৈয়ে এই নতুন গঠন-পদ্ধতিৰ আৰম্ভণি আছিল, তেন্তে ইয়াৰ ছাদৰ গঠন অতি জটিল হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। সম্ভৱতঃ বাৰাণ্ডাবোৰৰ তিনিপতীয়া ছাদৰ সৈতে ইয়াৰ মিল আছিল। গীৰ্জাখনৰ বাহিৰৰ অংশত আগতে জটিল ইটাৰ অলংকৰণ আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত দ্বৈত আৰু ত্ৰৈমুখী খোপনি, ঢৌ-আকৃতিৰ নক্সা আৰু অলংকাৰিক ক্ৰছ আছিল। কিয়েভত প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিৰ্মাণত চূণশিল ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাছিল। এই পদ্ধতিয়ে দ্বাদশ শতিকাৰ মাজভাগত প্ৰচলিত হোৱা নিৰ্মাণ-পদ্ধতিৰ আগজাননী দিছিল।

ইতিহাস

মোনোমাখৰ মৃত্যুৰ পাছত গীৰ্জাখন বহুদিনলৈ তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সৈতে জড়িত হৈ আছিল। অন্ততঃ তিনিজন মোনোমাখ বংশীয় লোকক বাপ্তিস্মকক্ষৰ তলত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল। তেওঁলোক আছিল কিয়েভৰ জৰ্জ প্ৰথম (মস্কোৰ প্ৰতিষ্ঠাপক) আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ গ্লেব আৰু তেওঁৰ কন্যা ইউফেমিয়া। ১২৪০ চনত বাটু খানে কিয়েভ লুণ্ঠন কৰাৰ সময়ত গীৰ্জাখন ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। ১৪৮২ চনত খান মেংলি প্ৰথম গিৰে অঞ্চলটো ধ্বংস কৰাৰ সময়তো গীৰ্জাখন ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। ইয়াৰ দেৱালসমূহ ভাঙি পৰে আৰু গীৰ্জাখন সপ্তদশ শতিকালৈ ধ্বংসাৱশেষ হৈ থাকে।

পোলেণ্ড-লিথুৱেনিয়াৰ শাসনকালত বহুদিন অৱহেলিত হৈ থকা কিয়েভৰ গীৰ্জাসমূহ পুনৰ নিৰ্মাণৰ কাম মহানগৰপতি পেট্ৰ' মহিলায়ে আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁ বেৰেস্তোভেৰ গীৰ্জাখন ৰাষ্ট্ৰীয় ইউক্ৰেইনীয় ("আদি-বেৰোক") শৈলীত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাইছিল। নতুন গীৰ্জাখনৰ নিৰ্মাণ ১৬৪০–১৬৪২ চনত চলিছিল। মোনোমাখৰ গীৰ্জাৰ পশ্চিম দেৱালখন ৰাখি নিৰ্মাণ কৰা মহিলাৰ গীৰ্জাখন আগৰ গীৰ্জাখনতকৈ সৰু আছিল আৰু ইয়াৰ গঠনো যথেষ্ট বেলেগ আছিল। ইয়াত চাৰিপাহিৰ আকৃতিৰ পৰিকল্পনাৰ ওপৰত পাঁচটা মিনাৰ আছিল আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে নাচপতিৰ আকৃতিৰ পাঁচটা ডাঙৰ গম্বুজ আছিল। দুবছৰৰ পাছত গ্ৰীচৰ শিল্পীসকলৰ এটা দলে ভিতৰৰ দেৱালত ফ্ৰেস্কো বা ভিত্তিচিত্ৰ আঁকে। এই ফ্ৰেস্কোবোৰৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাতখন পেট্ৰ' মহিলাৰ উপহাৰ নামেৰে জনাজাত। ইয়াত মহিলাই যীশুৰ সন্মুখত আঁঠু লৈ গীৰ্জাখনৰ এটা আৰ্হি আগবঢ়াই থকা দেখুওৱা হৈছে।

১৭৫১–১৭৫২ চনত গীৰ্জাখনৰ ভিতৰৰ অংশ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। ১৮১৩–১৮১৪ চনতো পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। সেই সময়ত ফেডৰ এম. কোৰোবকাই এটা জটিল বেদী নিৰ্মাণ কৰিছিল। একে সময়তে আন্দ্ৰেই মেলেনস্কিৰ প্ৰাদেশিক নব্য-ধ্ৰুপদী শৈলীৰ নক্সা অনুসৰি দুটা স্তৰযুক্ত ঘণ্টাঘৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। এই ঘণ্টাঘৰৰ গঠন গীৰ্জাখনৰ আন অংশৰ সৈতে বিশেষভাৱে মিল নাখায়।

১৯০৯ চনত প্ৰাচীন পূবীয়া অৰ্থডক্স স্থাপত্যৰ বিশেষজ্ঞ শিক্ষাবিদ পক্ৰিশ্কিনক গীৰ্জাখনক মধ্যযুগীয় ৰূপলৈ পুনৰ ঘূৰাই আনিবলৈ নিযুক্ত কৰা হয়। পক্ৰিশ্কিনৰ পুনৰ নিৰ্মাণৰ কাম পাঁচ বছৰ ধৰি চলিছিল। কিন্তু ইয়াৰ ফলত গীৰ্জাখনৰ মূল গঠনত কোনো ডাঙৰ পৰিৱৰ্তন হোৱা নাছিল। মোনোমাখৰ মূল গীৰ্জাৰ ভেটি উন্মোচিত কৰা হৈছিল আৰু এতিয়াও বৰ্তমানৰ গীৰ্জাখনৰ পূবফালে সেইবোৰ দেখা যায়। গীৰ্জাখনৰ মুখভাগ পৰিষ্কাৰ কৰা হৈছিল যাতে দ্বাদশ শতিকাৰ ভৱনৰ অৱশিষ্ট অংশবোৰ স্পষ্টকৈ দেখা যায়। এই অংশবোৰৰ ওপৰৰ চূণ-লেপ আঁতৰোৱা হৈছিল।

১৯৪৭ চনৰ ৭ ছেপ্টেম্বৰত মস্কো প্ৰতিষ্ঠাৰ ৮০০বছৰীয়া জয়ন্তী উদ্‌যাপনৰ সময়ত গীৰ্জাখনৰ পূৰ্বৰ ভ্লাদিমিৰ উপাসনাকক্ষত স্থপতি পি. অষ্টাপেঙ্কোৱে এটা ডাঙৰ গ্ৰেনাইটৰ সমাধিশিলা স্থাপন কৰে। এই স্থানতে মস্কোৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ইউৰি দ'লগোৰুকিক সমাধিস্থ কৰা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।

১৯৭০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে গীৰ্জাখনত দ্বাদশ শতিকাৰ অলৌকিক মাছ ধৰা নামৰ ফ্ৰেস্কোৰ এটা অংশ আৱিষ্কাৰ কৰা হয়। ইয়াত খ্ৰীষ্টক এখন নাওৰফালে পানীৰ ওপৰেৰে খোজ কাঢ়ি যোৱা দেখা যায়। ছোভিয়েট সংঘৰ পতনৰ পিছত ইউক্ৰেইন স্বাধীন হোৱাৰপৰা গীৰ্জাখন কিয়েভ পেচেৰ্স্ক লাভ্ৰা ঐতিহাসিক-সাংস্কৃতিক সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ অংশ। বৰ্তমান ইয়াক মূলতঃ সংগ্ৰহালয় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু দেওবাৰে সাপ্তাহিক গীৰ্জাৰ সেৱা অনুষ্ঠিত হয়।

গৱেষণা (২০০২–২০০৪)

২০০১ চনত স্থাপত্য সংৰক্ষণৰ বাবে গেটি প্ৰতিষ্ঠানে বেৰেস্তোভেৰ ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জাৰ পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে এটা প্ৰকল্প প্ৰস্তুত কৰিবলৈ অনুদান আগবঢ়ায়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল বিশ্ব গুৰুত্বৰ এই ঐতিহাসিক স্থানটো সংৰক্ষণ কৰাত সহায় কৰা।^১ ২০০২–২০০৩ চনত গেটি ফাউণ্ডেচনৰ অনুদান কাৰ্যসূচীৰ অধীনত গীৰ্জাখনত বৈজ্ঞানিক আৰু সংৰক্ষণমূলক গৱেষণা কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল স্মাৰকটোৰ সংৰক্ষণ আৰু সংগ্ৰহালয়ত ৰূপান্তৰৰ বাবে এটা প্ৰকল্প প্ৰস্তুত কৰা আৰু জৰুৰী কাম সম্পন্ন কৰা।^২ এই গৱেষণা ইউক্ৰেইনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান একাডেমীৰ এটা স্থাপত্য আৰু প্ৰত্নতাত্ত্বিক অভিযানৰদ্বাৰা কৰা হৈছিল। অভিযানটোৰ নেতৃত্ব দিছিল হ্লিব ইভাকিনে। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰীয় কিয়েভ-পেচেৰ্স্ক ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক বিভাগৰ বিশেষজ্ঞসকল, যেনে এছ. বালাকিন, অ'. জাঝিগালভ আৰু ডি. ফিনাদোৰিন, লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ কেন্দ্ৰৰ বিজ্ঞানী আৰু প্ৰযুক্তিবিদসকলেও অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^৩

গীৰ্জাখনৰ মুখভাগ, ছাদ আৰু মজিয়াৰ গঠন আৰু ভিতৰৰ চিত্ৰসমূহৰ বৈজ্ঞানিক, প্ৰযুক্তিগত, অভিযান্ত্ৰিক আৰু নক্সাগত পৰীক্ষা কৰা হৈছিল। এই কামৰ ফলত গীৰ্জাখন একাদশ শতিকাত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল বুলি কোৱা মতৰ সমৰ্থনত তথ্য পোৱা যায়। লগতে চতুৰ্দশৰপৰা ষোড়শ শতিকাৰ ভিতৰত গীৰ্জাখন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ বিষয়ে নতুন তথ্য পোৱা যায়।

২০০৩–২০০৪ চনত গীৰ্জাখনৰ ভিতৰত প্ৰায় দহটা গাঁত খনন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল ভেটিৰ কাৰিকৰী অৱস্থা আৰু ইয়াৰ পুনৰ নিৰ্মাণৰ পদ্ধতি নিৰ্ণয় কৰা। ১৯১৪ চনত পেট্ৰ' পক্ৰিশ্কিনৰ নেতৃত্বত কৰা খননৰ সময়ত এই পুনৰ নিৰ্মাণৰ কাম সম্পন্ন কৰা হৈছিল।^৩২

পুনৰুদ্ধাৰ (২০১৭–২০১৯)

২০১৭ চনত বেৰেস্তোভেৰ ত্ৰাণকৰ্তা গীৰ্জাত পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম আৰম্ভ হয়। এই প্ৰকল্পত গীৰ্জাখনৰ ভিতৰৰ অংশ আৰু ইয়াৰ চৌপাশৰ অঞ্চল পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ লগতে সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ আন কেইবাটাও কাম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। পুনৰুদ্ধাৰৰ সময়ত স্মাৰকটোৰ সকলো প্ৰামাণিক অংশ সংৰক্ষণ কৰা হৈছিল। কিয়েভ-পেচেৰ্স্ক সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ পৰিচালক লিউবোমিৰ মিখাইলিনাৰ মতে, গীৰ্জাখনৰ ফ্ৰেস্কোবোৰ বিশেষভাৱে মূল্যৱান। প্ৰকল্পটোৰ পৃষ্ঠপোষক আছিল ভিয়াচেছ্লাভ মস্কালেভস্কি। তেওঁ এই প্ৰকল্পৰ বাবে ৫০ নিযুত হ্ৰিভনিয়া আগবঢ়াইছিল। পুনৰুদ্ধাৰৰ কাম দুবছৰ ধৰি চলিছিল আৰু ২০১৯ চনত সফলভাৱে সম্পূৰ্ণ হয়।^৪৫

তথ্যসূত্ৰ

• Pyotr Rappoport. Zodchestavo Drevnei Rusi. Leningrad: Nauka, 1986. (online)
• Malikenaite, Ruta. (2003). Touring Kyiv. Baltia Druk. ISBN 966-96041-3-3
• Transfiguration Church in Berestove. Encyclopedia of Ukraine
• Klymenko, Sergiy. uk:Церква Спаса на Берестові. Pictures of Kyiv
• Памятники градостроительства и архитектуры Украинской ССР, 4 volumes, Kyiv: Будивэльнык, 1983–86, the article on the Saviour Church in Berestove (online)