বৃত্ৰাসুৰ

বৃত্ৰাসুৰ হিন্দু ধৰ্মৰ এক দানৱ বা অসুৰ। তেওঁ খৰাঙৰ মূৰ্তি হিচাপে কাম কৰে, আৰু দেৱৰ ৰজা ইন্দ্ৰৰ বিৰোধী। দানৱ হিচাপে তেওঁ অসুৰৰ জাতিৰ অন্তৰ্গত। বৃত্ৰক বেদত অহি (সংস্কৃত ভাষা: अहि, অৰ্থ: 'সাপ') বুলিও জনা যায়। তেওঁ ঋগ্বেদ নদীৰ গতিপথ বন্ধ কৰি থকা নৰৰূপী সৰ্প হিচাপে দেখা দিয়ে আৰু ইন্দ্ৰই তেওঁৰ নতুন অস্ত্ৰ বজ্ৰেৰে বধ কৰে।^১

নামৰ অৰ্থ

বৃত্ৰৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে "আৱৰণ; বাধা- তেওঁ পানীক আঁতৰাই ৰখাৰ উল্লেখত। ই আদি-ভাৰত-ইৰাণী *wr̥trás ৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, আদি-ভাৰত-ইউৰোপীয় মূল *wer- "আবৰি ৰখা, বাধা দিয়া"ৰ পৰা। ভাৰত-ইৰাণী শব্দটো আভেস্তানত vərəθraγna (বৈদিক vṛtraghná) হিচাপেও পোৱা যায়, আক্ষৰিক অৰ্থত "(যি) বাধা বধ কৰে"। কাৰ্যকৰীভাৱে তেওঁ নৰ্ছ মিথৰ জৰ্মুংগান্দ্ৰ, গ্ৰীক মিথৰ টাইফন আৰু স্লাভিক মিথৰ ভেলেছৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

সাহিত্যত

বেদ

ঋগবেদৰ মতে ইন্দ্ৰই হত্যা কৰা আগলৈকে বৃত্ৰই জগতৰ জল বন্দী কৰি ৰাখিছিল। ইন্দ্ৰই বন্দী নদীবোৰ মুক্ত কৰাৰ আগতে বৃত্ৰৰ ৯৯ টা দুৰ্গ (যদিও দুৰ্গবোৰ কেতিয়াবা শম্বৰৰ বুলি কোৱা হয়) সকলো ধ্বংস কৰিছিল। ইন্দ্ৰৰ জন্মৰ কিছু সময়ৰ পিছতে যুদ্ধ আৰম্ভ হৈছিল আৰু বৃত্ৰৰ সন্মুখীন হোৱাৰ আগতে তেওঁক শক্তিশালী কৰিবলৈ তেওঁ ত্বষ্ট্ৰৰ ঘৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ সোমৰস সেৱন কৰিছিল। ত্বষ্ট্ৰই ইন্দ্ৰৰ বাবে বজ্ৰপাত (বজ্ৰযুধ) তৈয়াৰ কৰিছিল আৰু বিষ্ণুৱে ইন্দ্ৰই তেনে কৰিবলৈ কোৱাত তিনিপদ ভূমি লৈ যুদ্ধৰ বাবে ঠাই সৃষ্টি কৰিছিল, যাৰ বাবে বিষ্ণু বিখ্যাত হৈছিল আৰু পিছলৈ তেওঁৰ বামন অৱতাৰৰ কাহিনীত তেওঁক অভিযোজিত কৰা হৈছিল।^২

যুদ্ধৰ সময়ত বৃত্ৰই ইন্দ্ৰৰ দুটা হনু ভাঙি পেলায়, কিন্তু তাৰ পিছতে ইন্দ্ৰই তেওঁক তললৈ পেলাই দিয়ে আৰু পতিত হৈ ইতিমধ্যে ছিন্নভিন্ন হৈ পৰা দুৰ্গবোৰ ভাঙি পেলায়।^৩৪ এই কৃতিত্বৰ বাবে ইন্দ্ৰ "বৃত্ৰাহন" (সাক্ষৰ অৰ্থত "বৃত্ৰৰ হত্যাকাৰী" আৰু "অজগৰৰ প্ৰথম জন্মৰ হত্যাকাৰী") নামেৰেও পৰিচিত হয়। তাৰ পিছত বৃত্ৰৰ মাতৃ দনুক (অসুৰৰ দানৱ জাতিৰ মাতৃও আছিল) ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বজ্ৰপাতেৰে আক্ৰমণ কৰি পৰাস্ত কৰে।^৩৪ কাহিনীটোৰ এটা সংস্কৰণত তিনিজন দেৱতাক – বৰুণ, সোম আৰু অগ্নি – ইন্দ্ৰই বৃত্ৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধত সহায় কৰিবলৈ প্ৰলোভিত কৰিছিল, আনহাতে আগতে তেওঁলোক বৃত্ৰৰ পক্ষত আছিল (যাক তেওঁলোকে "পিতৃ" বুলি কয়)।^৫৬

চতুৰ্থ মণ্ডলৰ ১৮ নং গীতত বৈদিক সংস্কৰণৰ আটাইতকৈ বিশদ বিৱৰণ দিয়া হৈছে। পদবোৰত ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰৰ যুদ্ধৰ আগৰ পৰিঘটনা আৰু পৰিস্থিতি, যুদ্ধখন আৰু যুদ্ধৰ পৰিণতিৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৭

পুৰাণ

মহাভাৰতত ৰজা যুধিষ্ঠিৰক দিয়া বক্তব্যত কোৱাৰ দৰে বৃত্ৰ আছিল ত্ৰিশিৰা বা বিশ্বৰূপ নামেৰে জনাজাত ইন্দ্ৰই নিজৰ পুত্ৰক হত্যা কৰাৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ শিপিনী দেৱতা ত্বষ্ট্ৰয়ে সৃষ্টি কৰা অসুৰ। বৃত্ৰই যুদ্ধত জয়ী হৈ ইন্দ্ৰক গিলি পেলালে, কিন্তু আন দেৱতাই তেওঁক ইন্দ্ৰক বমি কৰি উলিয়াই দিবলৈ বাধ্য কৰালে। যুদ্ধ চলি থাকিল আৰু অৱশেষত ইন্দ্ৰ পলাই যাবলৈ বাধ্য হয়। বিষ্ণু আৰু ঋষিসকলে যুদ্ধবিৰতিৰ চেষ্টা কৰিছিল, ইন্দ্ৰই শপত খাইছিল যে তেওঁ ধাতু, কাঠ বা শিলৰ কোনো বস্তুৰে, শুকান বা তিতা কোনো বস্তুৰে, বা দিন বা ৰাতিৰ সময়ত বৃত্ৰক আক্ৰমণ নকৰে। ইন্দ্ৰই সাগৰৰ ঢৌৰ পৰা অহা ফেন (যিটো বিষ্ণুৱে বিজয় নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল) ব্যৱহাৰ কৰি গোধূলিৰ সময়ত তেওঁক হত্যা কৰিছিল।

শ্ৰীমদ্ভাগৱতত বৃত্ৰক বিষ্ণুৰ ভক্ত হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে^৮ যিজনক কেৱল ধৰ্মপৰায়ণ আৰু আক্ৰমণাত্মকতাহীন জীৱন যাপন নকৰাৰ বাবেই বধ কৰা হৈছিল।^৯ এই কাহিনীটো এইদৰে চলি আছে:

শ্ৰীমদ্ভাগৱত ৬.৯.১১: বিশ্বৰূপক বধ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পিতৃ ত্ৱষ্ট্ৰই ইন্দ্ৰক বধ কৰিবলৈ পূজা কৰিছিল। তেওঁ যজ্ঞ অগ্নিত বলিদান আগবঢ়াই ক'লে, "হে ইন্দ্ৰৰ শত্ৰু, পলম নকৰাকৈ আপোনাৰ শত্ৰুক বধ কৰিবলৈ আবিৰ্ভাৱ হওক।"

শ্ৰীমদ্ভাগৱত ৬.৯.১২: ইয়াৰ পিছত অন্ৱহাৰ্য নামেৰে জনাজাত যজ্ঞৰ দক্ষিণ ফালৰ পৰা এজন ভয়ংকৰ ব্যক্তিত্ব আহিল যিজনক সহস্ৰাব্দৰ শেষত সমগ্ৰ সৃষ্টিৰ ধ্বংসকাৰীৰ দৰে দেখা গৈছিল।

শ্ৰীমদ্ভাগৱত ৬.৯.১৩-১৭: চাৰি দিশত মুকলি কৰা কাঁড়ৰ দৰে দানৱৰ শৰীৰটোও বাঢ়ি আহিল, দিনৰ পিছত দিন। ওখ আৰু ক’লা ৰঙৰ তেওঁক জ্বলি যোৱা পাহাৰৰ দৰে দেখা গৈছিল আৰু সন্ধিয়া ডাৱৰৰ উজ্জ্বল শৃংখলৰ দৰে জিলিকি থকা আছিল। অসুৰৰ শৰীৰৰ চুলি আৰু তাৰ দাড়ি গোঁফবোৰ গলি যোৱা তামৰ দৰে ৰং আছিল আৰু তাৰ চকু দুটা দুপৰীয়াৰ ৰ’দৰ দৰে তীক্ষ্ণ আছিল। তেওঁৰ জ্বলন্ত ত্ৰিশূলৰ বিন্দুত ত্ৰিজগতক ধৰি ৰখাৰ দৰে তেওঁক অজেয় যেন দেখা গ’ল। উচ্চস্বৰত নাচি চিঞৰি চিঞৰি তেওঁ ভূমিকম্পৰ দৰে সমগ্ৰ পৃথিৱীখন কঁপাই তুলিলে। হাঁহি হাঁহি বাৰে বাৰে তেওঁ যেন মুখখনেৰে গোটেই আকাশখন গিলিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, যিখন গুহাৰ দৰে গভীৰ আছিল। তেওঁ যেন জিভাৰে আকাশৰ সকলো তৰা চেলেকি দীঘল চোকা দাঁতেৰে গোটেই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখন খাই পেলাইছিল। এই বিশাল অসুৰটো দেখি সকলোৱে অতি ভয়ত ইফালে সিফালে দৌৰি গ’ল।

শ্ৰীমদ্ভাগৱত ৬.৯.১৮: সেই অতি ভয়ংকৰ অসুৰে, যিজন আচলতে ত্ৱষ্ট্ৰৰ পুত্ৰ আছিল, তেওঁ তপস্যাৰ দ্বাৰা সকলো গ্ৰহ ব্যৱস্থাকে আবৰি ধৰিছিল। সেয়েহে তেওঁৰ নাম বৃত্ৰ বা সকলো সামৰি লোৱা ব্যক্তি বুলি ৰখা হৈছিল।^১০

বৃত্ৰ অসুৰৰ মূৰব্বী হৈ পৰিল (ইয়াত বৈদিক সংস্কৰণৰ বিপৰীতে সহজাতভাৱে দুৰ্নীতিপৰায়ণ বুলি চিত্ৰিত কৰা হৈছে, য'ত তেওঁলোক উপকাৰী বা কু-অভিপ্ৰায়ী হ'ব পাৰে)। তেওঁ আনৰ ভাল কাম কৰাৰ ধৰ্ম – কৰ্তব্য – ত্যাগ কৰি দেৱতাৰ সৈতে যুঁজিবলৈ হিংসাৰ ফালে আগবঢ়িল। অৱশেষত তেওঁ আধিপত্য লাভ কৰিলে আৰু তেওঁৰ কুশক্তিত দেৱতাসকল ভয় খালে। ইন্দ্ৰৰ নেতৃত্বত সকলো সহায়ৰ বাবে বিষ্ণুৰ ওচৰ পালেগৈ। তেওঁ তেওঁলোকক ক’লে যে বৃত্ৰক সাধাৰণ উপায়েৰে ধ্বংস কৰিব নোৱাৰি, ঋষিৰ হাড়ৰ পৰা নিৰ্মিত অস্ত্ৰইহে তেওঁক বধ কৰিব পাৰে বুলি প্ৰকাশ কৰিলে। যেতিয়া দেৱতাসকলে কোনো তপস্বীয়ে নিজৰ শৰীৰ দান কৰাৰ সম্ভাৱনাক লৈ তেওঁলোকৰ সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিলে, বিষ্ণুৱে তেওঁলোকক ঋষি দধীচিৰ কাষ চাপিবলৈ নিৰ্দেশ দিলে। দেৱতাসকলৰ কাষ চাপি অহাত দধিচিয়ে আনন্দৰে ভাল কামৰ বাবে হাড় ত্যাগ কৰি কয় যে মাটিত পচি যোৱাতকৈ তেওঁৰ হাড়ে তেওঁলোকক জয় লাভ কৰাত সহায় কৰাটোৱেই উত্তম হ’ব। দেৱতাসকলে হাড়বোৰ সংগ্ৰহ কৰিলে আৰু ইন্দ্ৰই সেইবোৰৰ পৰা বজ্ৰযুধৰ শিল্পকৰ্ম কৰিলে। যেতিয়া তেওঁলোকে পুনৰ বৃত্ৰৰ সৈতে যুঁজিছিল, তেতিয়া বৃত্ৰৰ মৃত্যুৰ আগতে ৩৬০ দিন ধৰি যুদ্ধ চলিছিল।

বৈষ্ণৱ ধৰ্মত বৃত্ৰক বিষ্ণুৰ ভক্ত হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। শ্ৰীমদ্ভাগৱতত বজ্ৰাস্ত্ৰসহিতে ইন্দ্ৰ আৰু দেৱসকলে যেতিয়া বৃত্ৰ আৰু তেওঁৰ অসুৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰে, তেতিয়া বৃত্ৰই ঘোষণা কৰে যে যদি তেওঁ যুদ্ধত পতিত হয় তেন্তে তেওঁ ধন্য হ’ব, কিয়নো বজ্ৰ বিষ্ণু আৰু দধিচিৰ শক্তিৰে ৰঞ্জিত আছিল। ইন্দ্ৰ আৰু বৃত্ৰৰ একক যুদ্ধৰ সময়ত ইন্দ্ৰই গালত আঘাত পালে বজ্ৰ পেলাই দিয়ে। দেৱতাসকলে হায় হায় কৰি হুমুনিয়াহ কাঢ়ি থকাৰ সময়তো বৃত্ৰই তেওঁক কেৱল নিজৰ অস্ত্ৰটো তুলি ল’বলৈ পৰামৰ্শ দিয়ে, যিহেতু তেওঁৰ বাবে জীৱন আৰু মৃত্যু একে, কিয়নো তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে এই সকলোবোৰ বিষ্ণুৰেই পুতলা। পালক দেৱতাৰ প্ৰতি অসুৰৰ ভক্তি দেখি ইন্দ্ৰ আচৰিত হয়। যেতিয়া দেৱৰ ৰজাই নিজৰ প্ৰতিপক্ষৰ দুয়োখন বাহু কাটিবলৈ সফল হয়, তেতিয়া বৃত্ৰয়ো ঐৰাৱতৰ সৈতে তেওঁক গোটেই গিলি পেলায়। বিষ্ণুৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত হৈ ইন্দ্ৰই বৃত্ৰৰ পেট কাটি পলায়ন কৰে, অৱশেষত বজ্ৰেৰে তেওঁৰ মূৰ কাটি দিয়ে। মৃত্যুৰ লগে লগে বৃত্ৰ বৈকুণ্ঠলৈ আৰোহণ কৰে।^১১

পুৰাণৰ মতে, ব্ৰহ্মবধৰ দৰে ভয়ংকৰ পাপ কৰ্মই ইন্দ্ৰক খেদি খেদি সেই পাপৰ বাবে লুকাই থাকিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল^১২১৩ আৰু তেওঁৰ ঠাই ল’বলৈ নহুষক আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল।^১৪১৫