নৱ বিহাৰ

নৱ বিহাৰ (পাৰ্চী: نوبهار; আক্ষৰিক অৰ্থ 'নতুন মঠ') আছিল উত্তৰ আফগানিস্তানৰ প্ৰাচীন বালখ চহৰৰ ওচৰত অৱস্থিত দুটা বৌদ্ধ মঠৰ এটা গোট। ঐতিহাসিক বিৱৰণীয়ে ইংগিত দিয়ে যে খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম আৰু একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত এই বিহাৰটো বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হিচাপে বিকশিত হৈ উঠিছিল। সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাত কুশন সম্ৰাট কনিষ্কৰ ৰাজত্বকালত বা তাৰ পিছত ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।^১২৩

নৱ বিহাৰক "মধ্য এছিয়াৰ নালন্দা" বুলি কোৱা হৈছে।^৪

প্ৰাধান্যলৈ উত্থান

ঐতিহাসিক বিৱৰণীয়ে ইংগিত দিয়ে যে খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম আৰু একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত ই বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হিচাপে ফুলি উঠিছিল। সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাত, কনিষ্কৰ ৰাজত্বকালত বা তাৰ পিছত ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।^৫৬৩

বৰমাকিদ পৰিয়ালক নৱ বিহাৰৰ "বংশগত মঠৰ" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। এই মঠটো এটা মধ্যস্থতাকাৰী বিন্দু হৈ পৰিছিল য'ত ভাৰতৰপৰা মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰন্থসমূহ অনুবাদ কৰা হৈছিল আৰু তাৰ পিছত ৰেচম পথৰ বাণিজ্যিক পথেৰে চীনলৈ লৈ যোৱা হৈছিল।^৪

জুয়ানজাঙৰ প্ৰতিৱেদন

পশ্চিম অঞ্চলৰ গ্ৰেট টাং ৰেকৰ্ডত জুয়ানজাঙে (玄奘) উল্লেখ কৰিছে যে ৬৩০ চনত বালখ ভ্ৰমণৰ সময়ত প্ৰায় এশটা মঠ আৰু ৩০,০০০ সন্ন্যাসী, বৃহৎসংখ্যক স্তুপ আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয় কীৰ্তিচিহ্ন আছিল আৰু পশ্চিম তুৰ্কী খাগানাটৰ বেক্টৰিয়ান অংশত বৌদ্ধ ধৰ্মই ঠন ধৰি উঠিছিল। তাৰিম অৱবাহিকাৰ খোটান ৰাজ্যৰ সৈতে ইয়াৰ দৃঢ় সম্পৰ্কও তেওঁ বৰ্ণনা কৰে। এই মন্দিৰৰ নেতৃত্বত আছিল এজন মুখিয়াল (সংস্কৃতৰপৰা অনুবাদ কৰা হৈছে "নেতা, প্ৰশাসক"), যিজনক আৰবী নাম বৰমাক ^৭ নামৰপৰা বৰমাকিদ বুলি জনা যায়।

আৰবৰ অধীনত ইতিহাস

পশ্চিম তুৰ্কীৰপৰা এই অঞ্চল দখল কৰা কাবুল শ্বাহীসকলৰপৰা ৬৬৩ চনত উমাইয়াদ খিলাফটে বালখ দখল কৰে।

৭০৮ চনত কাবুল শ্বাহী ৰাজকুমাৰ নাজাকতাৰ খানে তিব্বত সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰি উমাইয়াদসকলৰপৰা বক্ট্ৰিয়া পুনৰ দখল কৰি বৌদ্ধ শাসন অব্যাহত ৰাখিছিল। ৭১৫ চনত কুটাইবাই উমাইয়াদসকলৰ বাবে এই অঞ্চলটো পুনৰ দখল কৰে আৰু তিব্বতে কাবুল শ্বাহীসকলৰ বিৰুদ্ধে তেওঁৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰে। কুটাইবাই নভা বিহাৰাৰ যথেষ্ট ক্ষতিসাধন কৰে, যাৰ ফলত বহু সন্ন্যাসীয়ে খোটান আৰু কাশ্মীৰলৈ পলায়ন কৰে।

আব্বাছিদ খিলাফতৰ অধীনত মহান ক্ষমতালৈ উন্নীত হোৱা আৰু শক্তিশালী ৱজিয়াৰ হোৱা বৰমাকিদসকল নভা বিহাৰাৰ বংশগত প্ৰশাসকৰ বংশধৰ বুলি বিশ্বাস কৰা হয় যিসকলে ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।

আৰবৰ সাহিত্যিক উমৰ ইবনে আল-আজৰাক আল-কৰমানীয়ে অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নাভা বিহাৰাৰ বিশদ বিৱৰণ লিখিছিল, যিটো ইবন আল-ফাকিহৰ দশম শতিকাৰ শেষৰফালে লিখা কিতাব আল-বুলদানত সংৰক্ষিৌত হৈ আছে। তেওঁ নভা বিহাৰাক ইছলামৰ আটাইতকৈ পৱিত্ৰ স্থান মক্কাৰ কাবাৰ সৈতে মিল থকা বুলি অভিহিত কৰে। তেওঁ নৱ বিহাৰক মূল মন্দিৰৰ মাজত শিলৰ ঘনক এটা মেৰিয়াই থোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল আৰু ভক্তসকলে ইয়াৰ প্ৰদক্ষিণ কৰি কাবাৰ দৰে প্ৰণাম কৰিছিল। শিলৰ ঘনকটোৱে সেই মঞ্চক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল, য’ত এটা স্তুপ থিয় হৈ আছিল, যিটো বেক্টৰিয়ান মন্দিৰত প্ৰচলিত আছিল। ইয়াক ঢাকি ৰখা কাপোৰ পাৰ্চীসকলৰ শ্ৰদ্ধা প্ৰদৰ্শনৰ পৰম্পৰা অনুসৰি আছিল, যিটো বুদ্ধৰ মূৰ্তি আৰু স্তুপ দুয়োটাতে সমানে প্ৰযোজ্য আছিল।^৮

কিছুমান আৰবী সূত্ৰই এই মঠটোক জৰদস্তিৰ অগ্নি মন্দিৰ বুলি ভুলকৈ বৰ্ণনা কৰিছে, সম্ভৱতঃ জৰদস্তৰৰ জন্মস্থান বালখৰ ওচৰত থকাৰ বাবে। আৰবী উৎসত মঠটোৰ নাম "নৌবাহাৰ" বুলি লিখা আছে। ভ্যান ব্লেডেলে (পৃষ্ঠা ৬৮) কৈছে যে এই নামটোৰ এই ৰূপটো বেক্টৰিয়ান উচ্চাৰণৰপৰাই অনুসন্ধান কৰিব পাৰি।

টাং চীনৰ তীৰ্থযাত্ৰী য়িজিং (義浄) ৬৮০ৰ দশকত নৱ বিহাৰ ভ্ৰমণ কৰি সৰ্বস্তিবাদ শিক্ষণৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে ই ফুলি উঠিছে বুলি ৰিপৰ্ট কৰিছিল।

গাজনাভিদ বংশৰ পাৰ্চী পণ্ডিত আৰু সাহিত্যিক আবু ৰায়হান আল-বিৰুনিয়ে ৰিপ’ৰ্ট কৰিছে যে দশম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে নাভা বিহাৰাকে ধৰি বেক্ট্ৰিয়াৰ মঠবোৰ এতিয়াও কাৰ্যক্ষম হৈ আছিল আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ফ্ৰেস্কোৰে সজ্জিত হৈ আছিল।

এই ভৱনৰ এক আমোদজনক উল্লেখ দশম শতিকাৰ আৰব ভ্ৰমণকাৰী আৰু ভূগোলবিদ ইবন হাউকালৰ লিখনিত পোৱা যায়।

বাহ্যিক সংযোগ

• Nava Vihāra at the Mapping Buddhist Monasteries website.