ধঁপাত প্ৰতিবাদ

পাৰস্যৰ ধঁপাত প্ৰতিবাদ আছিল কাজাৰ ইৰানৰ বাৰজন ছিয়া মুছলমানৰ বিদ্ৰোহ। নাছিৰ আল-দিন শ্বাহ কাজাৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যক দিয়া ধঁপাতৰ ৰেহাইৰ প্ৰতিবাদত ১৮৯০ চনত এই বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়। এই ৰেহাইৰ অধীনত ধঁপাত খেতি, বিক্ৰী আৰু ৰপ্তানিৰ নিয়ন্ত্ৰণ এজন ইংৰাজ মেজৰ জি.এফ. টোলবটক দায়িত্ব দিয়া হৈছিল। তেহৰাণ, শ্বিৰাজ, মাছহাদ, ইছফাহানৰ দৰে ডাঙৰ চহৰৰ ধৰ্মগুৰুসকলৰ সহযোগত ব্যৱসায়ীসকলে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ সাব্যস্ত কৰে। ১৮৯১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত গ্ৰেণ্ড আয়াতুল্লাহ মিৰ্জা শ্বিৰাজীয়ে ধঁপাত সেৱনৰ বিৰুদ্ধে ফতোৱা জাৰি কৰাৰ পাছত প্ৰতিবাদৰ শিখৰত উপনীত হয়, যিটো বহুলভাৱে পালন কৰা হয়।

পটভূমি

১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে বিদেশী উপস্থিতিৰ বৃদ্ধিৰ বাবে কাজাৰ ইৰাণৰ অৱস্থা অস্বস্তিকৰ হৈ পৰিছিল। ১৮১৩ আৰু ১৮২৮ চনত ৰাছিয়া সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে আৰু ১৮৫৭ চনত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে হোৱা যুদ্ধত পৰাজয়ৰপৰা উদ্ধাৰৰ প্ৰচেষ্টাত কাজাৰ চৰকাৰে কেৱল বিদেশী শক্তিসমূহক অসংখ্য ৰেহাই দিবলৈ বাধ্য হোৱাই নহয়, ইউৰোপীয়সকলে ভোগ কৰা বিশাল অৰ্থনৈতিক সুবিধাসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হোৱা ইৰাণৰ বজাৰসমূহ (ব্যৱসায়ী)কো গুৰুতৰভাৱে দুৰ্বল কৰি তুলিছিল ব্যৱসায়ীসকল।^১ সেই সময়ত ইৰাণত বাস কৰা বিদেশীসকলৰপৰা পোৱা বিৱৰণী অনুসৰি কাজাৰ বংশ সাধাৰণ জনতাৰ মাজত একেবাৰেই জনপ্ৰিয় নাছিল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰজাৰ কল্যাণৰ প্ৰতি কম গুৰুত্ব দিয়া বুলি ধৰা হৈছিল। পিছৰ ব্ৰিটিছ প্ৰত্যক্ষদৰ্শীৰপৰা পোৱা বিৱৰণী অনুসৰি ব্যাপক অসন্তুষ্টিৰ মাজতো বংশটোক আগতে ওফৰাই নিদিয়াৰ কাৰণ আছিল ব্ৰিটিছ আৰু ৰাছিয়াৰ হস্তক্ষেপ, যিয়ে ফলপ্ৰসূভাৱে শ্বাহক ক্ষমতাত ৰাখিছিল। ^২

১৮৭২ চনত নাছিৰ আল-দিন শ্বাহে এজন ব্ৰিটিছ নাগৰিক পল ৰয়টাৰৰ সৈতে ৰেহাইৰ আলোচনাত মিলিত হয়। ইয়াৰ অধীনত তেওঁ পাঁচ বছৰৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ধন আৰু ২০ বছৰৰ বাবে নিকা ৰাজহৰ ৬০% অংশৰ বিনিময়ত পথ, টেলিগ্ৰাফ, মিল, কাৰখানা, সম্পদ আহৰণ, আৰু অন্যান্য ৰাজহুৱা কামৰ নিয়ন্ত্ৰণ ৰয়টাৰক অৰ্পণ কৰে। ৰয়টাৰৰ ৰেহাইৰ বিৰুদ্ধে কেৱল দেশৰ ভিতৰতে স্থানীয় প্ৰতিবাদৰ ৰূপত নহয়, ৰাছিয়া চৰকাৰেও তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰে।^৩ তীব্ৰ হেঁচাত পৰি নাছিৰ আল-দিন শ্বাহে অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতি অধিক বেয়া হোৱাৰ পাছতো এই চুক্তি বাতিল কৰে। যদিও এই ৰেহাই প্ৰায় এবছৰহে চলিছিল, ইয়াৰ বিফলতাই ১৮৯০ চনত ধঁপাত ৰেহাইৰ বিৰুদ্ধে হোৱা বিদ্ৰোহৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল; ই প্ৰমাণ কৰিলে যে কোনো বিদেশী শক্তিয়ে ইৰাণৰ সাৰ্বভৌমত্ব উলংঘা কৰাৰ যিকোনো প্ৰচেষ্টাই স্থানীয় জনসাধাৰণৰ লগতে প্ৰতিদ্বন্দ্বী ইউৰোপীয় শক্তিসমূহকো ক্ষুব্ধ কৰিব। ^৪

একচেটিয়া ধঁপাত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰতিবাদ

১৮৯০ চনৰ ২০ মাৰ্চত নাছিৰ আল-দিন শ্বাহে ইংৰাজ মেজৰ জি এফ টালবটক ধঁপাত উৎপাদন, বিক্ৰী আৰু ৰপ্তানিৰ ওপৰত পঞ্চাশ বছৰৰ একচেটিয়া অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। বিনিময়ত টেলবটে সম্ৰাটক ১৫,০০০ পাউণ্ড (১.৮৪৫ মিলিয়ন পাউণ্ড; আজি ২.৩৫ মিলিয়ন ডলাৰ) বাৰ্ষিক দৰমহা দিব লাগিছিল; ইয়াৰ উপৰি তেওঁ সকলো খৰচ পৰিশোধ কৰাৰ পাছত বাকী থকা বাৰ্ষিক লাভৰ এক চতুৰ্থাংশ আৰু মূলধনৰ ওপৰত পাঁচ শতাংশ লভ্যাংশ দিব লাগিছিল। ১৮৯০ চনৰ পতনৰ ভিতৰত এই অধিকাৰ পাৰস্যৰ ইম্পেৰিয়েল টবেকো কৰ্পৰেশ্যনক বিক্ৰী কৰা হয়। কিছুমানৰ মতে কোম্পানীটো আচলতে টেলবট নিজেই আছিল, কিয়নো তেওঁ নিগমটোৰ শ্বেয়াৰৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল।^৫ এই অনুমোদন লাভ কৰাৰ সময়ত ধঁপাতৰ শস্য কেৱল ইয়াৰ ঘৰুৱা বজাৰৰ বাবেই মূল্যৱান নাছিল, ইৰাণীসকলে বিভিন্ন ধৰণৰ ধঁপাত খেতি কৰিছিল যিবোৰৰ "বিদেশী বজাৰত অতি চাহিদা আছিল" আৰু যিবোৰ আন ক'তো খেতি কৰা হোৱা নাছিল।^৬ ইয়াৰ পিছত ধঁপাত ৰেজি (একচেটিয়া অধিকাৰ) স্থাপন কৰা হয় আৰু কাজাৰ ইৰাণৰ সকলো ধঁপাত খেতিয়ক আৰু মালিকে নিজৰ সামগ্ৰী ৰেজি এজেণ্টক বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এই এজেণ্টসকলে ক্ৰয় কৰা ধঁপাতখিনি কোম্পানী আৰু বিক্ৰেতাসকলৰ মাজত পাৰস্পৰিকভাৱে চুক্তিবদ্ধ হোৱা মূল্যত পুনৰ বিক্ৰী কৰিছিল।^৭

সেই সময়ত ইৰাণৰ ধঁপাত উদ্যোগত ২ লাখৰো অধিক লোকে কৰ্মসংস্থাপন লাভ কৰিছিল; সেয়েহে এই ৰেহাই কৃষক আৰু বজাৰকৰ্তাসকলৰ বাবে এক ডাঙৰ আঘাত আছিল, যাৰ জীৱিকা এই লাভজনক ধঁপাত ব্যৱসায়ৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰশীল আছিল।^৮ এতিয়া তেওঁলোকে ধঁপাত ৰেজিৰপৰা অনুমতি ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল, আৰু তেওঁলোকে উৎপাদন কৰা ধঁপাতৰ পৰিমাণৰ বিষয়েও ৰেহাইদাতাসকলক জনাই দিব লাগিছিল। কাৰ্যতঃ এই ৰেহায়ে পাৰ্চী ধঁপাত খেতিয়ক আৰু ধঁপাত বিক্ৰেতাসকলৰ মাজত দীৰ্ঘদিনীয়া সম্পৰ্কক উলংঘা কৰাই নহয়, জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশৰ নিয়োগৰ সুৰক্ষাৰ প্ৰতিও ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছিল। ^৯

শ্বিৰাজীৰ ফতোৱা আৰু ৰেহাইৰ অস্বীকাৰ

১৮৯১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ইৰাণৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় কৰ্তৃপক্ষ মাৰ্জা-ই-তাকলিদ মিৰ্জা শ্বিৰাজীয়ে ফতোৱা জাৰি কৰিলে: "আল্লাহ, কৃপাময় আৰু দয়ালু আল্লাহৰ নামত আজি দুয়োবিধ ধঁপাতৰ ব্যৱহাৰ যি ৰূপতেই নহওক কিয় যুগৰ ইমামৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ বুলি গণ্য কৰা হ'ব আৰু আল্লাহে তেওঁৰ আগমন খৰ-খেদা কৰক।" ^১০ দ্বাদশ ছিয়া মতবাদৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব লুকাই থকা ইমামৰ কথা উল্লেখ কৰি শ্বিৰাজীয়ে *ৰাজীৰ বিৰোধিতা কৰিবলৈ সম্ভৱপৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

প্ৰথম অৱস্থাত এই ফতোৱাৰ বৈধতাক লৈ কিছু সন্দেহৰ সৃষ্টি হৈছিল; অৱশ্যে পিছত শ্বিৰাজীয়ে এই ঘোষণা নিশ্চিত কৰে। ৰাজধানী তেহৰাণৰ বাসিন্দাসকলে ধঁপাত সেৱন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু গণ প্ৰতিবাদ চুবুৰীয়া প্ৰদেশসমূহলৈ বিয়পি পৰে।^১১ সংহতিৰ প্ৰদৰ্শনত ইৰাণী ব্যৱসায়ীসকলে ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়া স্বৰূপে সমগ্ৰ দেশৰ প্ৰধান বজাৰসমূহ বন্ধ কৰি দিয়ে। ধঁপাত বৰ্জন আন্দোলনে গতি লাভ কৰাৰ লগে লগে নাছিৰ আল-দিন শ্বাহ আৰু প্ৰধানমন্ত্ৰী আমিন আল-চুলতানে গণ আন্দোলন বন্ধ কৰিবলৈ নিজকে সম্পূৰ্ণ অসহায় হৈ পৰিল; তেওঁলোকে আশংকা কৰিছিল যে গৃহ-যুদ্ধ আৰম্ভ হ’লে ৰাছিয়াই হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।^১২

ফতোৱাৰ আগতে ইৰাণত ধঁপাত সেৱন ইমানেই প্ৰচলিত আছিল যে মছজিদৰ ভিতৰতো সকলোতে ধঁপাত সেৱন কৰা হৈছিল। ইউৰোপীয় পৰ্যবেক্ষকসকলে লক্ষ্য কৰিছিল যে "বেছিভাগ ইৰাণী লোকে ধঁপাততকৈ ৰুটি এৰি দিয়াটো পছন্দ কৰিছিল আৰু ৰমজান মাহত উপবাস ভংগ কৰাৰ পাছত তেওঁলোকে প্ৰথম কাম কৰিছিল তেওঁলোকৰ হুকা জ্বলোৱা।" ^১৩ ধঁপাতৰ জনপ্ৰিয়তা সত্ত্বেও ধৰ্মীয় নিষেধাজ্ঞা ইমানেই সফল হৈছিল যে কোৱা হৈছিল যে আনকি কাজাৰ হাৰেমৰ মহিলাসকলেও ধূমপান এৰি দিছিল আৰু তেওঁলোকৰ চাকৰসকলেও তেওঁলোকৰ বাবে হুকা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।

তাৰ পাছৰ পৰিণতি

ৰেহাই বাতিল হোৱাৰ পিছতো কাজাৰ চৰকাৰ আৰু পাৰস্যৰ ইম্পেৰিয়েল ধঁপাত কৰ্পৰেশ্যনৰ মাজত কোম্পানীটোক কিমান ক্ষতিপূৰণ দিব লাগে সেই সম্পৰ্কে আলোচনা কঠিন হৈয়েই থাকিল। শেষত এই ধনৰাশি ৫ লাখ পাউণ্ড ^১৪ (আজিৰ ৭২,০০০,০০০ ডলাৰৰ সমতুল্য) হ'ব বুলি সহমতত উপনীত হয়। দেশখনত বিদেশী ব্যাৱসায়িক হস্তক্ষেপ বন্ধ হোৱাত বহু ইৰাণীয়ে সন্তুষ্ট হ’লেও ধঁপাত আন্দোলনৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী পৰিণতি তেওঁলোকে কল্পনা কৰাতকৈ বহু বেছি গভীৰ আছিল। ইতিহাসবিদ নিকি কিডিয়ে ব্যাখ্যা কৰিছে যে এই আন্দোলনটো তাৎপৰ্যপূৰ্ণ আছিল কাৰণ "ইৰাণীসকলে প্ৰথমবাৰৰ বাবে দেখিছিল যে শ্বাহ আৰু বিদেশী স্বাৰ্থৰ বিৰুদ্ধে জয়লাভ কৰাটো সম্ভৱ... ধঁপাত আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰা মিত্ৰজোঁটৰ পৰা... সাংবিধানিক বিপ্লৱৰ সৈতে" আৰু হয়তো ইৰাণী বিপ্লৱৰ সৈতেও প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক আছে।^১৫

নাছেৰ আল-দিন শ্বাহৰ বাবে প্ৰতিবাদে তেওঁক আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল কৰি তুলিছিল আৰু ৰাজহুৱা স্থানত তেওঁক অপমানিত কৰিছিল। ইৰাণ ৰাছিয়াৰপৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈ ঋণী দেশত পৰিণত হয়। তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ শেষৰফালে নাছিৰ আল-দিনে পশ্চিমৰ প্ৰতি ক্ৰমান্বয়ে শত্ৰুতা প্ৰকাশ কৰে আৰু ইউৰোপীয় যিকোনো ধৰণৰ শিক্ষা বা ভ্ৰমণ নিষিদ্ধ কৰে। ^১৬

তথ্যৰ উৎস

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Moaddel, Mansoor. (1992). Shi'i Political Discourse and Class Mobilization in the Tobacco Movement of 1890–1892.. Sociological Forum
• Keddie, Nikki R. (1966). Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891–92. Frank Cass. ISBN 9780714619712
• Lambton, Ann K. S. (1987). Qajar Persia. University of Texas Press. ISBN 9780292769007
• Mackey, Sandra. (1996). The Iranians: Persia, Islam and the Soul of a Nation by Sandra Mackey. Dutton
• Mottahedeh, Roy P. (2000). The Mantle of the Prophet: Religion and Politics in Iran. Oneworld Publications. ISBN 9781851686162