খেজাৰলি হত্যাকাণ্ড

১৭৩০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহত উত্তৰ ভাৰতত খেজাৰলী হত্যাকাণ্ড সংঘটিত হৈছিল, যেতিয়া মাৰোৱাৰ মহাৰাজ অভয় সিঙৰ নিৰ্দেশত খেজৰি গছৰ বাগিছা এখন মনে মনে কাটি পেলোৱাৰপৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰি থকা অৱস্থাত ৩৬৩ জন বিষ্ণোইক হত্যা কৰিছিল। অভয় সিঙে নতুন ৰাজপ্ৰাসাদৰ কাঠৰ যোগান ধৰিবলৈ খেজাৰলি গাঁৱৰ গছ কাটিবলৈ সৈন্য পঠিয়াইছিল। তেওঁৰ মন্ত্ৰী গিৰিধৰ ভাণ্ডাৰীৰ নিৰ্দেশত এই হত্যাকাণ্ড সংঘটিত হয়। এই প্ৰচেষ্টাই পৰিৱেশৰ পোষকতাত দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ পেলায় আৰু পিছলৈ এই হত্যাকাণ্ড ২০ শতিকাৰ চিপকো আন্দোলনৰ পূৰ্বসূৰী হিচাপে পৰিচিত হয়। প্ৰতিবাদকাৰীসকলৰ আত্মত্যাগৰ বাবে শাসকে পূৰ্বৰ গছ কটাৰ আদেশ ঘূৰাই লৈছিল।^১

ইতিহাস

১৭৩০ চনত অভাই সিঙে তেওঁৰ এজন মন্ত্ৰী গিৰিধৰ ভাণ্ডাৰীক নতুন ৰাজপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণত ব্যৱহাৰৰ বাবে কাঠ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ প্ৰেৰণ কৰে; কিছুমান সূত্ৰই কয় যে ৰাজপ্ৰাসাদটো নিৰ্মাণ কৰিবলৈ কাঠৰ প্ৰয়োজন হৈছিল,^২ আনহাতে আন কিছুমানে লক্ষ্য কৰিছে যে মাৰৱাৰসকলে গছবোৰ জ্বলাই চূণ সৃষ্টি কৰাৰ উদ্দেশ্য লৈছিল।^২৩ উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত উদ্দেশ্য যিয়েই নহওক কিয়, ভাণ্ডাৰী আৰু তেওঁৰ সেনাবহিনীৰ সৈন্যই খেজাৰলিত উপস্থিত হয়, য’ত তেওঁলোকে গাঁৱৰ অৰণ্যত প্ৰৱেশৰ দাবী জনায়। অমৃতা দেৱী নামৰ এগৰাকী মহিলাৰ নেতৃত্বত গাঁৱৰ ৰাইজে ৰজাৰ সৈন্যৰ হাতত নিজৰ গছবোৰ এৰি দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে। অমৃতাই কয় যে খেজৰি গছ বিষ্ণোইসকলৰ বাবে পৱিত্ৰ আৰু তেওঁৰ বিশ্বাসে তেওঁক গছবোৰ কাটিবলৈ দিয়াত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।^৩

পৰিস্থিতি তীব্ৰতৰ হৈ পৰাত মাৰৱান দলে উৎকোচৰ বিনিময়ত গাঁৱৰ কেৱল খেজৰি গছবোৰ এৰি দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ দিলে। কিন্তু ইয়াক বিষ্ণোই মূল্যবোধৰ ভয়াবহ অপমান হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল আৰু অমৃতাই ঘোষণা কৰিছিল যে গছবোৰ কাটিবলৈ দিয়াতকৈ মৃত্যুৱেই ভাল। তেওঁ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে গছবোৰক ৰক্ষা কৰিবলৈ খেজৰী গছবোৰক সাবটি ধৰিবলৈ ধৰিলে। এই তিৰস্কাৰত ক্ষুব্ধ হৈ মৰৱানসকলে গছ কাটিবলৈ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে অমৃতা আৰু তেওঁৰ তিনিগৰাকী কন্যাৰ মূৰ কাটি পেলায়।^২৪

জেহনাদৰ গছজোপাৰ অব্যাহত থকা অপৱিত্ৰতাৰ খবৰ দ্ৰুতগতিত ৰাজস্থানৰ বিষ্ণোই জনসাধাৰণৰ মাজত বিয়পি পৰিল। মুঠতে ৮৩খন গাঁৱৰ বিষ্ণোইসকলে গছবোৰ বচাবলৈ চেষ্টা কৰি জেহনাদলৈ যাবলৈ আৰম্ভ কৰে^৩ আৰু পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে কি কৰিব পাৰি সেইটো নিৰ্ণয় কৰিবলৈ এখন পৰিষদ আহ্বান কৰা হয়। পৰিষদৰ সিদ্ধান্ত আছিল যে প্ৰতিজন বিষ্ণুই স্বেচ্ছাসেৱকে ভাবুকিৰ সন্মুখীন হোৱা গছবোৰৰ একোডাল গছ ৰক্ষাৰ বাবে নিজৰ প্ৰাণ আহুতি দিব। বয়সস্থ লোকসকলে প্ৰথমে আগবাঢ়ি গ’ল, খেজৰী গছবোৰক সাবটি ধৰি থকা বহুতকে হত্যা কৰা হ’ল। ইয়াক সুযোগ হিচাপে দেখি গিৰিধৰ ভাণ্ডাৰীয়ে দাবী কৰিছিল যে বিষ্ণোই কেৱল এনে লোককহে আগুৱাই পঠিয়াইছে, যিসকলক তেওঁলোকে সংসাৰত অসাৰ বুলি ভাবে আৰু ৰজাৰ সৈন্যৰে হত্যা কৰোৱাই মাৰিব। ইয়াৰ উত্তৰত কম বয়সীয়া পুৰুষ, মহিলা আৰু শিশুৱে গছবোৰক সাবটি ধৰিবলৈ ধৰিলে, যাৰ ফলত বহুতো গছক হত্যা কৰা হ’ল।^৩ মুঠতে গছবোৰক ৰক্ষা কৰি থকাৰ সময়তে ৩৬৩ জন বিষ্ণোইক হত্যা কৰা হয়।^৫২৬

বিষ্ণোইসকলৰ নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধত স্তম্ভিত হৈ অভয় সিঙে নিজৰ লোকসকলক স্মৰণ কৰি ব্যক্তিগতভাৱে মন্ত্ৰীৰ এই কাৰ্য্যৰ বাবে ক্ষমা বিচাৰি গাঁওখনলৈ যাত্ৰা কৰে।^৫ তেওঁ আদেশ দিলে যে গাঁওখনে আৰু কেতিয়াও ৰাজ্যৰ বাবে কাঠৰ যোগান ধৰিবলৈ বাধ্য নহ’ব। পিছলৈ গাঁওখনৰ নাম খেজাৰলি ৰখা হয় আৰু হত্যাকাণ্ডৰ স্থান বিষ্ণোই ধৰ্মৰ তীৰ্থস্থানত পৰিণত হয়।^৩২

উত্তৰাধিকাৰ

খেজাৰলি হত্যাকাণ্ড ২০ শতিকাৰ পৰিৱেশবিদ চিপকো আন্দোলনৰ প্ৰেৰণা আছিল।^৭ খেজাৰলিৰ কেইবাটাও মন্দিৰ আৰু এটা চেনোটাফত এই হত্যাকাণ্ডৰ স্মৃতিচাৰণ কৰা হয় আৰু এই গাঁওখনত এই অনুষ্ঠানৰ সন্মানত বাৰ্ষিক বিষ্ণোই অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত হয়।^৬ প্ৰতি বছৰে ভদ্ৰপদৰ শুক্ল দশমীৰ দিনা ছেপ্টেম্বৰ মাহত যোধপুৰৰ খেজাৰলিত শ্বহীদসকলক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনোৱাৰ বাবে এখন মেলাৰ আয়োজন কৰা হয়।^১

ভাৰত চৰকাৰে অমৃতা দেৱীৰ বলিদানক স্বীকৃতি দি অমৃতা দেৱী বিষ্ণোই পৰিৱেশ সুৰক্ষা বঁটাও প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।^১ ২০১৩ চনত পৰিৱেশ মন্ত্ৰ্যালয়ে এই হত্যাকাণ্ডৰ দিনটোক (১১ ছেপ্টেম্বৰ) ৰাষ্ট্ৰীয় বন শ্বহীদ দিৱস হিচাপে ঘোষণা কৰে।^৮৯